سءابيت مۇقانوۆ 1900 جىلى تۋىپ، 1973 جىلى قايتىس بولدى. سوۆەت ۇكىمەتى ورناعان كەزدە ول ورىمدەي جاس بولاتىن. سوتسياليستىك رەاليزم جانرىندا جازىپ، كوممۋنيستىك رەجيمدى ماداقتاعان ونى «پرولەتاريات مۇڭىن جوقتاعان» جازۋشى دەپ اتايدى. ءسابيت مۇقانوۆ – قازاق سوۆەت ادەبيەتى العاشقى بۋىنىنىڭ قازاقستانداعى ستاليندىك رەپرەسسيا زوبالاڭىنان ءتىرى قالعان ساناۋلى وكىلدەرىنىڭ ءبىرى.

كارى تەرەكتىڭ سىرى

الماتىنىڭ ورتالىق بولىگىندەگى تروتۋاردىڭ ورتاسىندا الىپ كارى تەرەك تۇر. سوڭعى جىلدارى قالاداعى اعاشتار جاپپاي وتالىپ جاتقانىن ەسكەرسەك، ونى مۇلدە كەسىپ نەمەسە بۇتاقتارىن وتاپ تاستاماعانى قۇددى عاجاپ دۇنيەدەي كورىنەدى. الماتىداعى جاسىل جەلەكتەردى كەسىپ، بۇتاقتارىن وتاۋمەن اينالىساتىن جۇمىسشىلاردىڭ كوزىنە تۇسپەي قالدى دەۋگە دە كەلمەيتىن سياقتى. ويتكەنى الگى تەرەك الىستان كوزگە تۇسەدى. ول قوناەۆ پەن بوگەنباي باتىر كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىنداعى كورنەكتى ورىن – دىنمۇحامەد قوناەۆتىڭ مۇسىنىمەن ءبىر قاتاردا ءوسىپ تۇر.

الماتى ورتالىعىنداعى كورنەكتى قازاق زيالىلارىن “كورگەن” كارى تەرەك. الماتى، 29 ءساۋىر 2015 جىل.

جۋىردا كارى تەرەكتىڭ دىڭىنە ەكى لەنتامەن بايلانعان قاراتورعاي ۇيشىگى پايدا بولدى. ۇيشىكتىڭ بۇيىرىنە تەمىر تاقتايشا قاعىلعان. تاقتايشادا «قوناەۆ كوشەسى مەن قاراساي باتىر كوشەسىنىڭ قيىلىسىنداعى الىپ بايتەرەك. 1930 جىلدارى بۇل بايتەرەك ساكەن سەيفۋلليننىڭ ءۇيىنىڭ اۋلاسىندا ءوسىپ تۇرعان. جازدىگۇنى بايتەرەك دىڭىنە قولجۋعىش ىلىنگەن. الاش ارىستارى ماعجان جۇماباەۆ، ءىلياس جانسۇگىروۆ، بەيىمبەت مايلين، ءسابيت مۇقانوۆ، ت.ب. سول ۇيگە كەلگەندە، سول قولجۋعىشتان قولدارىن جۋعان» دەپ جازىلعان. (الاشوردالىقتارعا قارسى شىققانى تاريحتان بەلگىلى ءسابيت مۇقانوۆتى الاش قايراتكەرلەرى قاتارىنا نەلىكتەن قوسىپ قويعانى تۇسىنىكسىز.– رەد.).

ال ءسال تومەنىرەك تۇستا مۇراجايدىڭ مەكەنجايى، تەلەفون ءنومىرى مەن ەلەكتروندى پوشتاسى كورسەتىلگەن ءارى ءسابيت مۇقانوۆتىڭ مۇراجايىنا شاقىرعان جازۋ بار.

بۇل تەرەك پەن ونىڭ تاريحى جايلى ازاتتىق ءتىلشىسى جاڭا جولسىلتەمەدەن تانىسىپ، ونى ىزدەپ شىققان ەدى.

14 تاريحي ورىن

جولسىلتەمە «مۇقانوۆپەن سەرۋەن» دەپ اتالادى. ونى ءسابيت مۇقانوۆ پەن عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ ادەبي-مەموريالدىق مۇراجاي كەشەنى شىعارعان.

«مۇقانوۆپەن سەرۋەن» جوباسىنىڭ جەتەكشىسى گۇلنار قۇداباەۆا. الماتى، 29 ءساۋىر 2015 جىل.

مۇراجاي كەشەنى عىلىمي ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى گۇلنار قۇداباەۆانىڭ ازاتتىق تىلشىسىنە ايتۋىنشا، بىلتىر كۇزدە الماتىدا حالىقارالىق مۇراجاي فورۋمى اياسىندا گرانتتار كونكۋرسى وتكەن. گرانتتاردىڭ ءبىرىن (ەكى ميلليون تەڭگە) ءسابيت مۇقانوۆ پەن عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ ادەبي-مەموريالدىق مۇراجاي كەشەنى ۇسىنعان جوبا جەڭىپ العان. جوبا «مۇقانوۆپەن سەرۋەن» دەپ اتالادى.

جوبا اياسىندا مۇراجاي قىزمەتكەرلەرى گۇلنار قۇداباەۆانىڭ باسقارۋىمەن 44 بەتتىك ءتۇرلى-ءتۇستى «مۇقانوۆپەن سەرۋەن» جولسىلتەمەسىن قۇراستىرىپ، وسى اتتاس سايت اشقان ءارى ءسابيت مۇقانوۆتىڭ ومىرىمەن تىعىز بايلانىستى ورىنداردىڭ مارشرۋتتىق كارتاسىن جاساعان. كارتا مەن جولسىلتەمەگە وسىنداي 14 ورىن ەنگىزىلگەن.

ولاردىڭ اراسىندا قازاقستان جازۋشىلار وداعى ء(سابيت مۇقانوۆ ءار جىلدارى قازاقستان جازۋشىلار وداعى توراعاسى بولعان), قازاقستاننىڭ ورتالىق مەملەكەتتىك مۇراعاتى (مۇندا مۇقانوۆتىڭ جەكە قورى ساقتالعان), «قازاق ەنتسيكلوپەدياسى» باسپاسى (مۇقانوۆ ونى قۇرۋشىلاردىڭ ءبىرى ءارى باس رەداكتسيانىڭ مۇشەسى بولعان), شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى № 12 گيمنازيا (مۇندا مۇقانوۆ جانە وزگە مادەنيەت قايراتكەرلەرى ءتۇرلى شىعارماشىلىق ۇيىرمەلەرگە جەتەكشىلىك ەتكەن), بۇرىنعى «پەلمەننايا» (مۇقانوۆ كەيدە مۇندا باس سۇعىپ، ءتۇشپارا جەگەندى ۇناتاتىن), قازاق-بريتان تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى جانىنداعى شاعىن ساياباقتاعى ورىندىق (جازۋشى وسى ساياباقتا وتىرىپ دەمالعاندى جاقسى كورەتىن) سياقتى ورىندار بار.

«مۇقانوۆپەن سەرۋەن» كىتاپشاسىنا جوعارىدا اتالعان تەرەك تە ەنگىزىلگەن. كارى تەرەكتەگى قاراتورعايدىڭ ۇيشىگىندەگىدەي اقپاراتتىق تاقتايشا جولسىلتەمەگە ەنگەن 14 ورىننىڭ بارىندە ورناتىلعان.

ولكەتانۋشى كوزىمەن

مۇنداي جولسىلتەمە قۇراستىرۋ تاجىريبەسى بار جاندار «مۇقانوۆپەن سەرۋەن» جولسىلتەمەسى تولىق ەمەس ەكەنىن ءارى بەلگىلى ءبىر تاريحي سايكەسسىزدىكتەر بار ەكەنىن بايقايدى.

«مۇقانوۆپەن سەرۋەن» جولسىلتەمەسىنىڭ مۇقاباسى.

الماتىداعى ءسابيت مۇقانوۆ تۇرعان ءارى قازىر ساقتالىپ قالعان ورىندار جولسىلتەمەگە نەلىكتەن ەنگىزىلمەگەنى تۇسىنىكسىز. ونىڭ وتباسى اۋەلى ارتيللەريا كوشەسى (قازىر قۇرمانعازى كوشەسى) بويىنداعى ۇيدە تۇرعان. بىراق ول ءۇي باياعىدا بۇزىلعان. كەيىن ول قازىرگى قابانباي باتىر مەن تولەباەۆ كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىنداعى عيماراتتا تۇرعان (كەزىندەگى كالينين جانە اباي اتىنداعى كوشەلەر). قازىر بۇرىنعى كەلبەتى ساقتالماعانىمەن، بۇل ءۇي ءالى بار.

ءسابيت مۇقانوۆ ءومىرىنىڭ سوڭعى سەگىز جىلىندا تولەباەۆ كوشەسىندەگى 125-ۇيدەگى التى بولمەلى ۇلكەن پاتەردە تۇرعان. ونى سوۆەتتىك قازاقستاننىڭ سول كەزدەگى باسشىسى دىنمۇحاممەد قوناەۆتىڭ بۇيرىعىمەن مۇقانوۆتىڭ وتباسى ءۇشىن ارنايى جوبالاعان. قازىر بۇل پاتەر – ءسابيت مۇقانوۆ پەن عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ ادەبي-مەموريالدىق مۇراجاي كەشەنىنىڭ ءبىر بولىگى.

جاڭا جولسىلتەمەمەن تانىسىپ شىققان سوڭ «بەلگىلى ءبىر مەكەمەلەردىڭ ءسابيت مۇقانوۆ قايتىس بولعاننان كەيىنگى عيماراتتارىنىڭ فوتوسۋرەتتەرىن نەگە ەنگىزگەن؟» دەگەن زاڭدى سۇراق تۋادى. جازۋشىنىڭ ءومىرى بۇل ۇيىم-مەكەمەلەرگە بايلانىستى بولعانىمەن، ولاردىڭ قازىرگى مەكەنجايىنا ەشقانداي قاتىسى بولماعان.

مىسالى، «مۇقانوۆپەن سەرۋەن» كىتاپشاسىندا قالاداعى 8-ىقشاماۋداندا ورنالالاسقان «قازاق ەنتسيكلوپەدياسى» باسپاسى عيماراتىنىڭ سۋرەتى بار. بىراق جازۋشى بۇل عيماراتتا ەشقاشان جۇمىس ىستەمەگەن، ويتكەنى ونىڭ كەزىندە «قازاق ەنتسيكلوپەدياسى» باسپاسى وزگە مەكەنجايدا وتىرعان. ونىڭ شەۆچەنكو كوشەسى، 28-ءۇي دەگەن بۇرىنعى مەكەنجايىن 1973 جىلعى تەلەفون انىقتامالىعىنان بىلۋگە بولادى ەكەن. ەگەر قازىر الگى عيمارات بار بولسا، تاريحي كوزقاراس تۇرعىسىنان العاندا، سونىڭ فوتوسۋرەتىن بەرۋ ءجون بولماس پا ەدى دەگەن وي كەلەدى.

«جازۋشى» باسپاسىنا قاتىستى دا وسىنداي ەسكەرتۋ ايتۋعا بولادى. جولسىلتەمەدە ءسابيت مۇقانوۆ قايتىس بولعاننان كەيىن سالىنعان باسپالار ءۇيى (اباي داڭعىلى، 143-ءشى ۇي)عيماراتىنىڭ فوتوسى بەرىلگەن. ال جازۋشىنىڭ كوزى تىرىسىندە باسپا باسقا جەرلەردە وتىرعان. مىسالى، 1960-1970 جىلدارى كوممۋنيستىك داڭعىلى، 105-ۇيدە بولعان. ەگەر الگى عيمارات بۇزىلماي، ساقتالعان بولسا، ونىڭ فوتوسۋرەتىن بەرۋ قيسىندىلاۋ بولار ەدى عوي.

بەلگىلى ءبىر تاريحي دالسىزدىكتەردى مەكەمە اتاۋلارىنان دا بايقاۋعا بولادى. ولاردىڭ كوبى ءسابيت مۇقانوۆتىڭ كوزى تىرىسىندە باسقاشا اتالعان، بىراق جولسىلتەمەدە قازىرگى اتاۋلارى بەرىلگەن. مىسالى، ءسابيت مۇقانوۆ اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىن قالىپتاستىرۋعا قاتىستى دەپ كورسەتىلگەن. بىراق بۇل جوعارى وقۋ ورنى قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن اتاۋىن ەكى مارتە وزگەرتكەن. 1928 جىلى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى رەتىندە قۇرىلعان وقۋ ورنى 1930 جىلدان باستاپ قازاق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى دەپ اتالعان. بىراق جوبا اۆتورلارى مۇنى كورسەتپەگەن. سوندىقتان قازۇپۋ-ءدىڭ فوتوسۋرەتى رەتىندە ءسابيت مۇقانوۆ قايتىس بولعاننان كەيىن سالىنعان باس كورپۋس ەمەس، جازۋشى جۇمىس ىستەگەن كورپۋستاردىڭ ءبىرىنىڭ فوتوسىن بەرگەن ءجون ەدى.

ءسابيت مۇقانوۆتىڭ 115 جىلدىعىنا وراي ءسابيت مۇقانوۆ پەن عابيت مۇسىرەپوۆ مۇراجاي كەشەنى ديرەكتورى ادىلعازى قايىربەكوۆ ماقالالار، عىلىمي باياندامالار مەن سۇحباتتاردان تۇراتىن «تۇلعالار تاعىلىمى: ءسابيت پەن عابيت» دەگەن كىتاپ شىعارعان.

جازۋشىنىڭ 115 جىلدىعىنا وراي «مۇقانوۆپەن سەرۋەن» جولسىلتەمەسى مەن كارتادان بولەك، وزگە دە شارالار ءوتتى. بيىل ساۋىردە ماناش قوزىباەۆ اتىنداعى سولتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى «ءسابيت مۇقانوۆ – الەم ادەبيەتى مەن مادەنيەتىندەگى جارقىن تۇلعا» حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسياسىن وتكىزدى.

الەكسەي ازاروۆ – ازاتتىقتىڭ مادەنيەت جونىندەگى شولۋشىسى.

azattyq.org