Säbit Mwqanov 1900 jılı tuıp, 1973 jılı qaytıs boldı. Sovet ükimeti ornağan kezde ol örimdey jas bolatın. Socialistik realizm janrında jazıp, kommunistik rejimdi madaqtağan onı «proletariat mwñın joqtağan» jazuşı dep ataydı. Säbit Mwqanov – qazaq sovet ädebieti alğaşqı buınınıñ Qazaqstandağı stalindik repressiya zobalañınan tiri qalğan sanaulı ökilderiniñ biri.

KÄRİ TEREKTİÑ SIRI

Almatınıñ ortalıq böligindegi trotuardıñ ortasında alıp käri terek twr. Soñğı jıldarı qaladağı ağaştar jappay otalıp jatqanın eskersek, onı mülde kesip nemese bwtaqtarın otap tastamağanı qwddı ğajap düniedey körinedi. Almatıdağı jasıl jelekterdi kesip, bwtaqtarın otaumen aynalısatın jwmısşılardıñ közine tüspey qaldı deuge de kelmeytin siyaqtı. Öytkeni älgi terek alıstan közge tüsedi. Ol Qonaev pen Bögenbay batır köşeleriniñ qiılısındağı körnekti orın – Dinmwhamed Qonaevtıñ müsinimen bir qatarda ösip twr.

Almatı ortalığındağı körnekti qazaq ziyalıların “körgen” käri terek. Almatı, 29 säuir 2015 jıl.

Juırda käri terektiñ diñine eki lentamen baylanğan qaratorğay üyşigi payda boldı. Üyşiktiñ büyirine temir taqtayşa qağılğan. Taqtayşada «Qonaev köşesi men Qarasay batır köşesiniñ qiılısındağı alıp bäyterek. 1930 jıldarı bwl bäyterek Säken Seyfullinniñ üyiniñ aulasında ösip twrğan. Jazdıgüni bäyterek diñine qoljuğış ilingen. Alaş arıstarı Mağjan Jwmabaev, İliyas Jansügirov, Beyimbet Maylin, Säbit Mwqanov, t.b. sol üyge kelgende, sol qoljuğıştan qoldarın juğan» dep jazılğan. (alaşordalıqtarğa qarsı şıqqanı tarihtan belgili Säbit Mwqanovtı Alaş qayratkerleri qatarına nelikten qosıp qoyğanı tüsiniksiz.– Red.).

Al säl tömenirek twsta mwrajaydıñ mekenjayı, telefon nömiri men elektrondı poştası körsetilgen äri Säbit Mwqanovtıñ mwrajayına şaqırğan jazu bar.

Bwl terek pen onıñ tarihı jaylı Azattıq tilşisi jaña jolsiltemeden tanısıp, onı izdep şıqqan edi.

14 TARIHI ORIN

Jolsilteme «Mwqanovpen seruen» dep ataladı. Onı Säbit Mwqanov pen Ğabit Müsirepovtiñ ädebi-memorialdıq mwrajay keşeni şığarğan.

«Mwqanovpen seruen» jobasınıñ jetekşisi Gülnär Qwdabaeva. Almatı, 29 säuir 2015 jıl.

Mwrajay keşeni ğılımi böliminiñ meñgeruşisi Gülnär Qwdabaevanıñ Azattıq tilşisine aytuınşa, bıltır küzde Almatıda halıqaralıq mwrajay forumı ayasında granttar konkursı ötken. Granttardıñ birin (eki million teñge) Säbit Mwqanov pen Ğabit Müsirepovtiñ ädebi-memorialdıq mwrajay keşeni wsınğan joba jeñip alğan. Joba «Mwqanovpen seruen» dep ataladı.

Joba ayasında mwrajay qızmetkerleri Gülnär Qwdabaevanıñ basqaruımen 44 bettik türli-tüsti «Mwqanovpen seruen» jolsiltemesin qwrastırıp, osı attas sayt aşqan äri Säbit Mwqanovtıñ ömirimen tığız baylanıstı orındardıñ marşruttıq kartasın jasağan. Karta men jolsiltemege osınday 14 orın engizilgen.

Olardıñ arasında Qazaqstan Jazuşılar odağı (Säbit Mwqanov är jıldarı Qazaqstan Jazuşılar odağı törağası bolğan), Qazaqstannıñ ortalıq memlekettik mwrağatı (mwnda Mwqanovtıñ jeke qorı saqtalğan), «Qazaq enciklopediyası» baspası (Mwqanov onı qwruşılardıñ biri äri bas redakciyanıñ müşesi bolğan), Şoqan Uälihanov atındağı № 12 gimnaziya (mwnda Mwqanov jäne özge mädeniet qayratkerleri türli şığarmaşılıq üyirmelerge jetekşilik etken), bwrınğı «Pel'mennaya» (Mwqanov keyde mwnda bas swğıp, tüşpara jegendi wnatatın), Qazaq-Britan tehnikalıq universiteti janındağı şağın sayabaqtağı orındıq (jazuşı osı sayabaqta otırıp demalğandı jaqsı köretin) siyaqtı orındar bar.

«Mwqanovpen seruen» kitapşasına joğarıda atalğan terek te engizilgen. Käri terektegi qaratorğaydıñ üyşigindegidey aqparattıq taqtayşa jolsiltemege engen 14 orınnıñ bärinde ornatılğan.

ÖLKETANUŞI KÖZİMEN

Mwnday jolsilteme qwrastıru täjiribesi bar jandar «Mwqanovpen seruen» jolsiltemesi tolıq emes ekenin äri belgili bir tarihi säykessizdikter bar ekenin bayqaydı.

«Mwqanovpen seruen» jolsiltemesiniñ mwqabası.

Almatıdağı Säbit Mwqanov twrğan äri qazir saqtalıp qalğan orındar jolsiltemege nelikten engizilmegeni tüsiniksiz. Onıñ otbası äueli Artilleriya köşesi (qazir Qwrmanğazı köşesi) boyındağı üyde twrğan. Biraq ol üy bayağıda bwzılğan. Keyin ol qazirgi Qabanbay batır men Tölebaev köşeleriniñ qiılısındağı ğimaratta twrğan (kezindegi Kalinin jäne Abay atındağı köşeler). Qazir bwrınğı kelbeti saqtalmağanımen, bwl üy äli bar.

Säbit Mwqanov ömiriniñ soñğı segiz jılında Tölebaev köşesindegi 125-üydegi altı bölmeli ülken päterde twrğan. Onı sovettik Qazaqstannıñ sol kezdegi basşısı Dinmwhammed Qonaevtıñ bwyrığımen Mwqanovtıñ otbası üşin arnayı jobalağan. Qazir bwl päter – Säbit Mwqanov pen Ğabit Müsirepovtiñ ädebi-memorialdıq mwrajay keşeniniñ bir böligi.

Jaña jolsiltememen tanısıp şıqqan soñ «Belgili bir mekemelerdiñ Säbit Mwqanov qaytıs bolğannan keyingi ğimarattarınıñ fotosuretterin nege engizgen?» degen zañdı swraq tuadı. Jazuşınıñ ömiri bwl wyım-mekemelerge baylanıstı bolğanımen, olardıñ qazirgi mekenjayına eşqanday qatısı bolmağan.

Mısalı, «Mwqanovpen seruen» kitapşasında qaladağı 8-ıqşamaudanda ornalalasqan «Qazaq enciklopediyası» baspası ğimaratınıñ sureti bar. Biraq jazuşı bwl ğimaratta eşqaşan jwmıs istemegen, öytkeni onıñ kezinde «Qazaq enciklopediyası» baspası özge mekenjayda otırğan. Onıñ Şevçenko köşesi, 28-üy degen bwrınğı mekenjayın 1973 jılğı telefon anıqtamalığınan biluge boladı eken. Eger qazir älgi ğimarat bar bolsa, tarihi közqaras twrğısınan alğanda, sonıñ fotosuretin beru jön bolmas pa edi degen oy keledi.

«Jazuşı» baspasına qatıstı da osınday eskertu aytuğa boladı. Jolsiltemede Säbit Mwqanov qaytıs bolğannan keyin salınğan baspalar üyi (Abay dañğılı, 143-şi üy)ğimaratınıñ fotosı berilgen. Al jazuşınıñ közi tirisinde baspa basqa jerlerde otırğan. Mısalı, 1960-1970 jıldarı Kommunistik dañğılı, 105-üyde bolğan. Eger älgi ğimarat bwzılmay, saqtalğan bolsa, onıñ fotosuretin beru qisındılau bolar edi ğoy.

Belgili bir tarihi dälsizdikterdi mekeme ataularınan da bayqauğa boladı. Olardıñ köbi Säbit Mwqanovtıñ közi tirisinde basqaşa atalğan, biraq jolsiltemede qazirgi atauları berilgen. Mısalı, Säbit Mwqanov Abay atındağı Qazaq wlttıq pedagogikalıq universitetin qalıptastıruğa qatıstı dep körsetilgen. Biraq bwl joğarı oqu ornı Qazaqstan täuelsizdik alğannan keyin atauın eki märte özgertken. 1928 jılı Qazaq memlekettik universiteti retinde qwrılğan oqu ornı 1930 jıldan bastap Qazaq pedagogikalıq universiteti dep atalğan. Biraq joba avtorları mwnı körsetpegen. Sondıqtan QazWPU-diñ fotosureti retinde Säbit Mwqanov qaytıs bolğannan keyin salınğan bas korpus emes, jazuşı jwmıs istegen korpustardıñ biriniñ fotosın bergen jön edi.

Säbit Mwqanovtıñ 115 jıldığına oray Säbit Mwqanov pen Ğabit Müsirepov mwrajay keşeni direktorı Ädilğazı Qayırbekov maqalalar, ğılımi bayandamalar men swhbattardan twratın «Twlğalar tağılımı: Säbit pen Ğabit» degen kitap şığarğan.

Jazuşınıñ 115 jıldığına oray «Mwqanovpen seruen» jolsiltemesi men kartadan bölek, özge de şaralar ötti. Biıl säuirde Manaş Qozıbaev atındağı Soltüstik Qazaqstan memlekettik universiteti «Säbit Mwqanov – älem ädebieti men mädenietindegi jarqın twlğa» halıqaralıq ğılımi-praktikalıq konferenciyasın ötkizdi.

Aleksey Azarov – Azattıqtıñ mädeniet jönindegi şoluşısı.

azattyq.org