|  | 

تۇلعالار

مەككەنى باسكارعان قازاق

Mekkeni basqargan qazaqابدوللا قاجى سارىۇلى ءال-بۇقاري – قازاقتىڭ ەكىنشى بەيبارىس سۇلتانى. اراب ەلىندە بەيبارىس سۇلتاننان كەيىن، ساۋد ەلى پاتشاسىنىڭ وڭ قول ۋازىرلىگىنە جانە مەككە قالاسىنىڭ اكىمى لاۋازىمىنا دەيىن كوتەرىلگەن، قاسيەتتى بايتوللانىڭ ۇستىنە جامىلعان كىلەمدى الماستىرۋ باقىتىنا يە بولعان قازاق، ساۋد-ارابيا ەلىنە «ەڭبەگى سىڭگەن گەنارال»، مينيستر دارەجەلى اسكەري باسشى. سونىمەن بىرگە تۇركى، قازاق جۇرتىنا تانىمال قاجىلاردىڭ قامقورى، موڭعولياداعى بايانولگەي ورتالىق مەشىتىن سالدىرعان ۇلتشىل ازامات.
ابدوللانىڭ ءوز ەسىمى – شاكەن سارىۇلى. 1927 جىلى قىتايداعى ءور التايدىڭ شىڭگىل اۋدانىندا تۋعان، ورتا ءجۇز كەرەي ىشىندەگى سارباس رۋىنان. 1940-جىلى قازاقتى قىناداي قىرعان دۇڭعان مافۋفاڭنىڭ تالاۋىنا ءتۇسىپ، 13 جاسىندا تۋعان ەلىنەن ايىرىلىپ، ساۋداگەر ۇيعىرعا ساتىلىپ كەتكەن. 1941 جىلى سول ۇيعىرمەن بىرگە ساۋد-ارابياعا بارىپ، سوندا قالعان. مىنە وسىلايشا بەيبارىستىڭ تاعدىرىن قايتالاعان تاعى ءبىر الىپ تۇلعا ومىرگە كەلدى.
اكەسى سارى اتاسى ۇرزىكەنىڭ قول استىندا بالۋان، باتىر، وجەت مىنەزدى، ەلپەك بولىپ، اعاسى بۋراتايدىڭ ەل باسقارۋىنداعى باس قولعاناتىنا اينالعان. اكەسى سارى ۇرزىكەۇلى، كەڭ يىقتى، قاپساعاي دەنەلى، بۋراتاي اۋىلىنىڭ 500 جىلقىسىن شىرعاسىن شىعارماي قايىراتىن مىقتى پالۋان ەكەن.
اناسى زاۋكە – كەرەي، جانتەكەي ىشىندە تاسبيكە، اتاقتى ءالىپ باتىردىڭ نەمەرە تۋىسى قۇسايىن ءتايجىنىڭ قىزى. قوڭقاق مۇرىن، سارعىش كەلگەن، بيىك بويلى، قايراتتى دا مىعىم ايەل بولعان. جاستايىنان ەركەكشە كيىنىپ، جىلقى باققان ەكەن.
ايەلى زامزيا – اراب قىزى.
ۇلدارى: بايسال، ادىنان، ءادىل. قىزدارى: ءناديا، ءابدىسام، ءساميا، ءاريش.
بۇرىنعى ايەلىنەن تۋعان ءبىر قىزى بولعان، ەسىمى بەلگىسىز.
شاكەن سارىۇلى 1941 جىلى اسىراپ العان ۇيعىر اكەسىمەن بىرگە ساۋد-ارابيا ەلىنە كەلگەن. 1942 جىلدان باستاپ مەككە قالاسىنداعى جەتىم بالالار ۇيىندە تاربيەلەنگەن.
1946 جىلى مەككە قالاسىنداعى مەملەكەتتىك اسكەري ۋنيۆەرسيتەتكە قابىلدانادى. شاكەن وقۋ بىتىرگەسىن مەككە قالاسىندا جول ساقشىسى بولىپ ىستەگەن. كەيىن شەكارا قورعانىس ارمياسىندا، شەكارا قورعانىسىنىڭ ەسىرتكىمەن كۇرەس بولىمىندە ماڭىزدى قىزمەتتە بولادى. ەكى رەت مەملەكەت تاراپىنان ماراپاتتالعان. اتاپ ايتقاندا، «ەرەكشە ەڭبەگى ءۇشىن» ماراپاتى مەن «مەملەكەتكە ەڭبەگى سىڭىرگەن گەنارال» اتاعى بەرىلىپ، مينيستر دارەجەلى اسكەري قىزمەتكەرگە اينالادى. وتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدارى مەككە قالاسىنىڭ اكىمى مىندەتىن 10 جىلعا تاياۋ اتقارعان كەيىن ساۋد پاتشاسىنىڭ كومەكشىسى، ءۋازىرى قىزمەتىنە دەيىن كوتەرىلگەن. 1992 جىلى زەينەتكە شىعىپ تۋعان جەرى باركول قازاق اۆتونوميالى اۋدانىنا بارىپ قايتتى.
ءوز ومىرىندە 39 مارتە قاجىلىق ەتكەن شاكەن قاجى سارىۇلى 2000 جىلى ساۋد-ارابيانىڭ جيددا قالاسىندا 73 جاسىندا دۇنيەدەن ءوتتى.
قازىر ءبىزدىڭ بىلەتىنىمىز: شاكەننىڭ 2 ۇلى ۇشقىش، ءبىر ۇلى ادنان شاكەنۇلى ءال-بۇحاري اكەسىنىڭ جولىن قۋعان جوعارى لاۋازىمدى قىزمەتتە.

Related Articles

  • «بەيسەنبى مە بۇگىن دەپ، جۇماعا قارسى وتكەنى-اي…» (اباي)

    «بەيسەنبى مە بۇگىن دەپ، جۇماعا قارسى وتكەنى-اي…» (اباي)

    قازاق حالقىنىڭ داڭقتى پەرزەنتى، ۇلى جازۋشى مۇقتار ماعاۋين 85 جاسقا قاراعان شاعىندا دۇنيەدەن وزدى. «بەيسەنبى مە بۇگىن دەپ، جۇماعا قارسى وتكەنى-اي…» (اباي) شۇبارتاۋدا دۇنيەگە كەلدى. جونداعى جوبالاي كەرەيدىڭ ەڭ ۇلكەن ارۋاعى جوبالاي ءبيدىڭ ۇرپاعى ەدى. بايقوتان بي، تومان بي، بەگەش شەشەن، ءۋايىس، تولەۋ اقىن… اتاعى اتالارىنان اسىپ كەتتى… تىرىسىندە ولاي دەگەن جوق… بۇل ءسوزدى دۇنيەدەن وتكەن سوڭ ءبىز ايتىپ وتىرمىز… ءومىرىنىڭ سوڭعى كەزدەرى شەتتە ءوتتى. «ۇكىمەتكە، باسقالارعا دا وكپەم جوق، وكپەلەيتىن ولاردىڭ جاعدايى جوق!» (م.ماعاۋين) دەگەن ەدى ءوزى بەرتىندە. استارى اۋىر، ەڭسەڭدى ەزەردەي سالماقتى ءسوز… دانىشپان ادام نەگە ەلدەن جىراق كەتتى. بۇل «وڭاشا جاتقاندى ۇناتامىن، ەلىمدى ەل قىلماسىن ەرتە سەزىپ… ەلدەن كەتتىم جىراق…» (شاكارىم) دەيتىن كەتىس سياقتى. سوندا دا «كوك

  • وتاماننىڭ اقىرى

    وتاماننىڭ اقىرى

    شاعىن ساراپتاما ء(جانابىل سماعۇلۇلىنىڭ قازاسىنا ارنايمىن) ءبىرىنشى، حح عع.-داعى قىتاي قازاقتارىنىڭ ينتەلليگەنتسياسىن ۇلكەن ماسشتابتا ءۇش كەزەڭگە ءبولىپ قاراستىرۋعا بولادى. ءبىرىنشى كەزەڭ 1911-12 جىلدارداعى ساياسي توڭكەرىستەن كەيىن قالىپتاسقان قازاق ينتەلليگەنتسيا. بۇل كەزەڭدەگى ينتەلليگەنتسيانى ەكى ساناتقا ءبولىپ قاراستىرۋعا بولادى. 1) رۋحاني اعارتۋشى ينتەلليگەنتسيا; 2) ساياسي ينتەلليگەنتسيا. رۋحاني اعارتۋشى ينتەلليگەنتسيانىڭ ءوزىن ەكى توپقا بولۋگە بولادى: ءبىرىنشى توپ، جاديتتىك مەكتەپتىڭ اعارتۋشىلارى; ەكىنشى توپ، قازاقى دۇنيەتانىمنىڭ اعارتۋشىلارى. ال، بۇل كەزەڭدەگى ساياسي ينتەلليگەنتسيانى دا ەكى توپقا ءبولىپ قاراستىرا الامىز. ءبىرىنشى توپ، قازاقتىڭ ءداستۇرلى ساياسي بيلىك جۇيەسى نەگىزىندە قالىپتاسقان ساياسي ينتەلليگەنتسياسى; ەكىنشى توپ، 1914-1922 جج. شىعىستىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى نەگىزىندە قالىپتاسقان ساياسي ينتەلليگەنتسيا. ەكىنشى، شىعىستىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ ينتەلليگەنتسياسى 1912 جىلعى پەكيندە وتكەن پرەزيدەنت سايلاۋىنان سوڭ قالىپتاسا

  • سارباس رۋى جانە سارتوقاي باتىر

    سارباس رۋى جانە سارتوقاي باتىر

    تاريحتى تۇگەندەۋ، وتكەننىڭ شەجىرەسىن كەيىنگە جالعاۋ – اتادان بالاعا جالعاسقان ەجەلگى ءداستۇر. شەجىرە، ۇلت-رۋ، تايپا تاريحى – اتانى ءبىلۋ، ارعى تاريحتى ءبىلۋ بولىپ قالماستان ۇلتتىڭ ۇلت بولىپ قالىپتاسۋى جولىنداعى باستان كەشكەن سان قيلى وقيعالارى مەن اۋىر تاعدىرىنان دا مول دەرەك بەرەدى. شەجىرە – تۇتاس حالىق تاريحىنىڭ ىرگەتاسى عانا ەمەس، ۇلت پەن ۇلىس تانۋدىڭ الىپپەسى  سانالادى. «قازاق حالقى 200-دەن اسا رۋدان قۇرالسا دا ءار رۋدىڭ ءوز شەجىرەسى بولعان. شەجىرەشىلەر ءجۇز، تايپا، رۋ، اتا تاريحىن تەرەڭ تالداي بىلگەن»(1). پاتشالىق رەسەيدىڭ داۋرەنى اياقتالار تۇستا قازاقتىڭ مەملەكەتتىگىن قالپىنا كەلتىرۋدى ماقسات تۇتقان الاش كوسەمى ءاليحان بوكەيحان (1866-1937) العاشقى بولىپ قازاق تاريحىنىڭ قاجەتتىلىگىن العا تارتىپ، باشقۇرتتىڭ ايگىلى عالىمى ءۋاليدي توعانمەن كەزدەسىپتى. ءۋاليدي توعان ءوزىنىڭ ەستەلىگىندە: «مەن بىرنەشە

  • ءتاڭىرى قالاۋى تۇسكەن جان

    ماندوكي قوڭىردىڭ تۋعانىنا 80 جىل تولۋىنا وراي «ءتاڭىرى مەنى تاڭدادى»  مۇحتار ماعاۋين ماندوكي قوڭىر يشتۆان – وتانى ماجارستان عانا ەمەس، كۇللى تۇركى دۇنيەسى قاستەرلەيتىن ۇلىق ەسىمدەر قاتارىنداعى كورنەكتى تۇلعا. شىڭعىس جورىعى تۇسىندا كارپات قويناۋىنداعى ماديارلار اراسىنان پانا تاپقان قۇمان-قىپشاق جۇرتىنىڭ تۋماسى ماندوكي قوڭىر وننان اسا ءتىلدى ەركىن مەڭگەرگەن، بۇعان قوسا زەرتتەۋشىلىك قارىمى ەرەن، تۇران حالىقتارىنىڭ فولكلورلىق-دۇنيەتانىمدىق ساناسىن بويىنا دارىتقان عالىم. ول تۇركولوگيا عىلىمىمەن دەندەپ اينالىسىپ قانا قويماي، حح عاسىردىڭ ءتورتىنشى شيرەگىندە شىعىس پەن باتىس­تىڭ اراسىندا التىن كوپىرگە اينالدى، ميلليونداردىڭ ىقىلاس القاۋىنا بولەندى. ياكي ول حالىقتار اراسىن جاقىنداس­تىرعان مامىلەگەر، وزىقتارعا وي سالعان كورەگەن ەدى. زامانا العا جىلجىعان سايىن مەرەيتوي يەلەرى تۋرالى ايتىلاتىن جايتتار ەستەلىك پەن وتكەن شاق ەنشىسىنە كوشەدى. كوزى ءتىرى

  • نۇرالى باتىردىڭ كەسەنەسى  جونىندە

    نۇرالى باتىردىڭ كەسەنەسى  جونىندە

    كەيىنگى كەزدە نۇرالى باتىردىڭ كەسەنەسى جونىندە ءارتۇرلى اڭگىمەلەر شىعىپ جۇرگەن كورىنەدى. ونىڭ ءبىرى موڭعوليادان كەلگەن ءبىر تۋىسقانىمىز باسقا ءبىر بەلگىلى جەرلەسىمىزدىڭ نۇرالى باتىردىڭ زيراتى دەپ كيگىز ءۇي سياقتى سامان كىرپىشتەن قالانعان  ادەمى زيراتتىڭ جانىنا بارىپ قۇران وقىعانىنا كۋا بولعانىن كەلتىرىپتى. ول جىگىتتىڭ  كورگەنى دە، ايتىپ وتىرعانى دا شىڭدىق. ويتكەنى 1982 جىلعا دەيىن ەلدىڭ كوپشىلىگى، ونىڭ ىشىندە  مەن دە سولاي  ويلادىم. اڭگىمە تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن مەن سول كەزدەگى وقيعادان باستاپ باياندايىن. مەن 1961 جىلى سەمەيدىڭ  مال دارىگەرلىك ينستيتۋتىن ءبىتىرىپ كەلدىم. مەنى  سول كەزدەگى  س.م. كيروۆ اتىنداعى  كولحوزعا مال دارىگەرى ەتىپ جىبەردى. 1962 جىلى بۇل كولحوز «گورنىي» سوۆحوزىنا اينالدى. ءبىز بالا كەزىمىزدەن: «نۇرالى اتامىزدىڭ زيراتى س.م كيروۆ اتىنداعى كولحوزدىڭ جەرىندە ورنالاسقان،   بابامىز باتىر بولعان كىسى، ال ونىڭ جانىنداعى قابىردىڭ  ۇزىندىعى جەتى كەز، ءبىزدىڭ  بابامىزدان  دا  اسقان

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: