كونە ساقتار قاي تىلدە سويلەگەن؟
kerey.kz
ءبىراز باۋىرىمىز ساقتاردى “پارسى تەكتەستەرگە” جاتقىزىپ ءجۇر. ولار ەسكى سۋرەتتەردەگى ساقتاردىڭ بەت-ءپىشىنى مەن قالىڭ ساقالىنا قاراپ، وسىنداي كەلتە شەشىمگە كەلگەنى بايقالادى. قازىر دە ءتۇر-تۇرپاتى ءارتۇرلى قازاقتاردى كەزدەستىرۋگە بولادى عوي. ءبىر عانا مىسال، قاپقازداعى نوعايدىڭ ىشىندەگى نايمانداردىڭ بەت-ءپىشىنى دە وسىنداي بولىپ كەلەدى. ءتىپتى، وتكەندە قىلىشىن كولدەنەڭ ۇستاپ وتىرعان الايلىق قازاقتىڭ سۋرەتىن بەرگەن ەدىم. ولاردى قالىڭ ساقالىنا قاراپ، قازاق ەمەس دەۋگە بولماس. ءبىراز كۇن بۇرىن قۇبىلايدىڭ سۋرەتىن دە جاريالادىم. ەۋروپالىقتار سالعاندىقتان، ونىڭ ءتۇرىن وزدەرىنە ۇقساتىپ جىبەرگەن. بىراق، كيىمى مەن قالپاعى ءوزىمىزدىڭ ارعى بابالارىمىز ەكەنىن ايگىلەپ تۇر. ساقتاردىڭ دا سۋرەتىن تاس بەتىنە باسقا حالىقتار تۇسىرگەن. باتىس جانە وڭتۇستىك-ازيالىقتار سالسا تاڭعالمايمىن. ولار پارسىلار عوي. ەسكى سۋرەتتەرگە قاراپ وتىرساڭ، كىمدى سالسا دا، اركىم ونى ازداپ وزىنە ۇقساتىپ جىبەرگەنىن اڭعاراسىڭ. سوندىقتان ساقتاردىڭ دا قازاقتىڭ ەتنوگەنەزىنە ۇلكەن ۇلەس قوسقانىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. ساۆەتتىك جانە پوستساۆەتتىك تاريح عىلىمىندا ساقتاردىڭ يرانتىلدەس حالىق ەكەنى تۋرالى تەزيس ايتىلىپ كەلدى. بار پالە وسىدان شىقتى. ياعني، ساقتاردى شىعىس يراندىقتار دەپ اتادى. كەيىن بۇل بۇلجىمايتىن اكسيوماعا اينالىپ كەتتى. يراندىقتاردىڭ ءوزىن سول زاماندا تۇرىكتەر بيلەگەنى تالاس تۋدىرمايتىن اقيقات. ءتىپتى “پارس” دەگەن اتاۋىنىڭ ءوزى ءبىزدىڭ “بارىس” دەگە سوزدەن شىققانىن وسى تاريحقا قاتىستى توپتا ايتىپ ءوتتىم. يرانداعى جەرگىلىكتى تايپالار ول كەزدە سونشالىقتى قۇدىرەتتى بولا قويعان جوق. ءتىپتى بەرتىنگە دەيىن ولاردى قىزىلباستاردىڭ (بۇل دا تۇرىك تايپاسى) بيلەپ كەلگەنى ءبىراز نارسەنى اڭعارتادى. ال ۇلى دالادا وشپەس ءىز قالدىرىپ كەتكەن ساقتاردى يراننان اسىپ ەشقايدا بارماعان سول جەرگىلىكتى ابوريگەندەرىنىڭ ۇرپاعى دەي سالۋ، تاريحقا قيانات دەپ بىلەمىن. بۇل شالا تەزيس تۋرالى ورىس وقىمىستىسى ا.پ. سميرنوۆتىڭ ءوزى دە: “ەگەر اشىعىن ايتساق، سكيفتەردىڭ تاريحىنا قاتىستى نەگىزگى ساۋالداردىڭ ءبارى ءالى باسى داۋلى كۇيدە قالىپ وتىر” دەگەن بولاتىن. ورتالىق ازيادان اتتانعان ساق قوسىندارى قارا تەڭىزدىڭ جاعالاۋلارىن باسىپ ءوتىپ، سولتۇستىك قاپقازعا قاراي جىلجىعان ەكەن. گەرودوت ولاردىڭ وسى باعىتپەن شاڭداتىپ وتكەنىن دالمە-ءدال جازعان. كەيىن وسى جولمەن تۇرىكتىڭ قانشاما تايپالارى قاتىنادى. ىنجىلدە دە سكيفتەردىڭ سولتۇستىكتەن كەلگەن حالىق ەكەنى، اياۋشىلىقتى بىلمەيتىن جاۋىنگەر تايپا ەكەنى ايتىلادى. وندا: “يەرۋساليمدەگى جويىتتەرگە حابار جەتكىزىڭدەر. ارىستان جولعا شىقتى” دەيدى. تاعى ءبىر جەرىندە بىلاي دەگەن: “مەن سەندەردىڭ، يزرايلدىكتەردىڭ ۇيىنە،-دەيدى جاراتۋشىمىز، الىستاعى ءبىر تاعى تايپانى اكەلەمىن. ولار وتە كۇشتى حالىق. بايىرعى حالىق. سەندەر ول حالىقتىڭ ءتىلىن تۇسىنبەيسىڭدەر، نە ايتىپ تۇرعانىن دا ۇقپايسىڭدار”. بۇنى ساقتاردىڭ تۇرىك تىلىندە سويلەگەنىن كورسەتەتىن ەڭ العاشقى جازباشا دەرەك دەۋگە بولادى. تاعى ءبىر دالەل، يزرايلدىكتەرگە، سوندا مەكەن ەتەتىن يۋدەيلەر ء(جويىت) ءۇشىن يران ءتىلى كورشى ەلدىڭ ءتىلى ەدى. ساۋدانىڭ ءتىلى بولعاندىقتان ولار بۇل ءتىلدى جاقسى تۇسىنگەن. جالپى، سول كەزەڭدە باتىس پەن وڭتۇستىك-باتىس ازيا تۇرعىندارىنا يراندىقتاردىڭ ءتىلى تانىس ءتىل بولاتىن. ال ۇلى دالانىڭ ءبىر تۇكپىرىنەن شىعا كەلگەن جاۋىنگەر ساقتار ولارعا تۇسىنىكسىز تىلدە سويلەگەن. بۇل، ارينە، تۇرىك ءتىلى! انتيكالىق اۆتورلار دا ساقتار مەن سكيفتەردى “cينونيم” دەپ قابىلداعان. گەرودوت پارسىلاردىڭ بارلىق سكيفتەردى “ساقتار” دەپ اتاعانىن جازادى. كەيىن بۇل ءداستۇر گرەكتەرگە اۋىسىپ كەلدى. ايتپاقشى، گرەكتەر بۇل اتاۋدى ودان دا كەڭىرەك، ولاردىڭ ەتنيكالىق بىرلىگىن كورسەتەتىن ساقتار-سكيفتەر-تۇرىكتەر دەگەن ماعىنادا قولدانعان. ماسەلەن، ۆيزانتيا تاريحشىسى مەناندر تۇرىكتەردى سكيفتەر دەپ باياندايدى. ۆيزانتيانىڭ تۇرىكتەردىڭ شاپقىنشىلىعىنا كوپ ۇشىراعانىن ەسكەرسەك، تۇرىك ءتىلىن تۇسىنگەن گرەكتەر ولاردى پارسىلارمەن استە شاتاستىرماعان. پارسىنىڭ كىم ەكەنىن، تۇرىكتىڭ (سكيفتىڭ) كىم ەكەنىن ولار وتە جاقسى بىلگەن. زەمارحتىڭ تۇرىك حانىنا بارعان ەلشىلىگى تۋرالى جازبادا بىلاي دەيدى: “سكيفتەر ريمدىكتەردىڭ وزدەرىمەن بىرگە الىپ كەلگەن زاتتارىن ءبىر جەرگە جيناستىرىپ، سكيف تىلىندە كۇبىرلەسىپ، ول زاتتاردى وتپەن الاستادى. وسىدان كەيىن عانا ولار زەمارحتى حاننىڭ قابىلداۋىنا جىبەردى”. XIII عاسىردا دا ۆيزانتيالىقتار تۇرىك-قىپشاقتاردى سكيف دەپ اتايتىن ادەتىنەن اينىعان جوق. مىسىرداعى بيلىك باسىنا قىپشاقتاردىڭ كەلگەنىن بايانداعان ۆيزانتيا تاريحشىسى پاحيمەر بىلاي دەيدى: “پاتشالىق سكيفتەردىڭ قولىنا وتكەندە، مىسىر سكيف تايپالارىنا بۇرىڭعىدان دا كوبىرەك مۇقتاج بولدى. ولاردان سوسىن اسكەر جاساقتاي باستادى”. تۇركىتىلدەستەر مەن يرانتىلدەس حالىقتاردىڭ وتقا بايلانىستى تۇسىنىگى دە بىردەي ەمەس ەدى. تۇرىكتەر مەن پارسىلاردىڭ وتقا تابىنۋ داستۇرىندەگى ايىرماشىلىق تۋرالى گۋميلەۆتىڭ ءوزى بىلاي دەپ ايتقان: “ورتالىق ازياداعى وتقا تابىناتىن كۋلتتىڭ زورواستريزممەن ۇقساستىعى سىرتتاي عانا. پەرسيادا جالىنعا جاقىنداپ كەلگەن ادام، وتتى دەمىمەن قورلاماس ءۇشىن بەتپەردە كيەتىن. ال مىنا جاقتاعىلار وتتى قارا كۇشتەردى قۋ ءۇشىن پايدالاندى. يراندا وتقا ء(دىني) تابىناتىن، ال تۇرىك تايپالارىندا ول ماگيالىق كۇش قانا بولدى. ياعني، ەكەۋىنىڭ اراسىندا اسىپ بارا جاتقان ەشقانداي ۇقساستىق جوق”. باتىر بابالارىمىز وتتى ەمەس، قىلىشتى قادىر تۇتقان. ساقتاردىڭ قورعانىنان ءالى كۇنگە دەيىن سەمسەر تابىلىپ جاتقانى وسىعان دالەل. ءتىپتى، ەۋروپالىقتار قىلىشتى ءسۇيىپ تۇرىپ سەرت بەرەتىن ءداستۇردى دە ءبىزدىڭ بابالاردان العان بولاتىن. بۇل جاستايىنان ات قۇلاعىندا ويناعان، شاۋىپ كەلە جاتىپ ناردى كەسىپ تۇسىرگەن ءمارت مىنەزدى حالىقتىڭ مادەنيەتى. «سەرت بۇزىلسا قىلىش قانعا بويالادى» دەگەن قازاق ماتەلىنىڭ ءتۇپ نەگىزى وسى كەزەڭدەردەن تامىر تارتادى. سونىمەن… ساقتاردىڭ تۇرىك تىلىندە سويلەگەنىن، ولاردىڭ ءوز بابالارىمىز ەكەنى تۋرالى قازاق وقىرمانىنا ويىمداعى جازبالاردى تام-تۇمداپ جەتكىزۋگە تىرىستىم. كەڭ كوسىلىپ جازۋعا ۋاقىت قۇرعىر مۇرشا بەرمەي جاتىر. اللا جازسا، الداعى كۇندەرى تاعى ءبىر ۇلكەن جازبامدى جاريالايمىن. وندا ساقتاردى مۇلدە باسقا قىرىنان تانيتىن بولاسىزدار. ازىرگە وسىنى قاناعات تۇتا تۇرىڭىزدار..
جولىمبەت ماكىش
پىكىر قالدىرۋ