KÖNE SAQTAR QAY TİLDE SÖYLEGEN?
kerey.kz
Biraz bauırımız saqtardı “parsı tektesterge” jatqızıp jür. Olar eski suretterdegi saqtardıñ bet-pişini men qalıñ saqalına qarap, osınday kelte şeşimge kelgeni bayqaladı. Qazir de tür-twrpatı ärtürli qazaqtardı kezdestiruge boladı ğoy. Bir ğana mısal, Qapqazdağı noğaydıñ işindegi naymandardıñ bet-pişini de osınday bolıp keledi. Tipti, ötkende qılışın köldeneñ wstap otırğan alaylıq qazaqtıñ suretin bergen edim. Olardı qalıñ saqalına qarap, qazaq emes deuge bolmas. Biraz kün bwrın Qwbılaydıñ suretin de jariyaladım. Europalıqtar salğandıqtan, onıñ türin özderine wqsatıp jibergen. Biraq, kiimi men qalpağı özimizdiñ arğı babalarımız ekenin äygilep twr. Saqtardıñ da suretin tas betine basqa halıqtar tüsirgen. Batıs jäne Oñtüstik-Aziyalıqtar salsa tañğalmaymın. Olar parsılar ğoy. Eski suretterge qarap otırsañ, kimdi salsa da, ärkim onı azdap özine wqsatıp jibergenin añğarasıñ. Sondıqtan saqtardıñ da qazaqtıñ etnogenezine ülken üles qosqanın joqqa şığaruğa bolmaydı. Sävettik jäne postsävettik tarih ğılımında saqtardıñ irantildes halıq ekeni turalı tezis aytılıp keldi. Bar päle osıdan şıqtı. YAğni, saqtardı şığıs irandıqtar dep atadı. Keyin bwl bwljımaytın aksiomağa aynalıp ketti. Irandıqtardıñ özin sol zamanda türikter bilegeni talas tudırmaytın aqiqat. Tipti “pars” degen atauınıñ özi bizdiñ “barıs” dege sözden şıqqanın osı tarihqa qatıstı topta aytıp öttim. Irandağı jergilikti taypalar ol kezde sonşalıqtı qwdıretti bola qoyğan joq. Tipti bertinge deyin olardı qızılbastardıñ (bwl da türik taypası) bilep kelgeni biraz närseni añğartadı. Al Wlı Dalada öşpes iz qaldırıp ketken saqtardı Irannan asıp eşqayda barmağan sol jergilikti aborigenderiniñ wrpağı dey salu, tarihqa qiyanat dep bilemin. Bwl şala tezis turalı orıs oqımıstısı A.P. Smirnovtıñ özi de: “Eger aşığın aytsaq, skifterdiñ tarihına qatıstı negizgi saualdardıñ bäri äli bası daulı küyde qalıp otır” degen bolatın. Ortalıq Aziyadan attanğan saq qosındarı Qara teñizdiñ jağalauların basıp ötip, Soltüstik Qapqazğa qaray jıljığan eken. Gerodot olardıñ osı bağıtpen şañdatıp ötkenin dälme-däl jazğan. Keyin osı jolmen türiktiñ qanşama taypaları qatınadı. İnjilde de skifterdiñ soltüstikten kelgen halıq ekeni, ayauşılıqtı bilmeytin jauınger taypa ekeni aytıladı. Onda: “Ierusalimdegi jöyitterge habar jetkiziñder. Arıstan jolğa şıqtı” deydi. Tağı bir jerinde bılay degen: “Men senderdiñ, Izrail'dikterdiñ üyine,-deydi Jaratuşımız, alıstağı bir tağı taypanı äkelemin. Olar öte küşti halıq. Bayırğı halıq. Sender ol halıqtıñ tilin tüsinbeysiñder, ne aytıp twrğanın da wqpaysıñdar”. Bwnı saqtardıñ türik tilinde söylegenin körsetetin eñ alğaşqı jazbaşa derek deuge boladı. Tağı bir dälel, Izrail'dikterge, sonda meken etetin iudeyler (jöyit) üşin iran tili körşi eldiñ tili edi. Saudanıñ tili bolğandıqtan olar bwl tildi jaqsı tüsingen. Jalpı, sol kezeñde batıs pen oñtüstik-batıs Aziya twrğındarına irandıqtardıñ tili tanıs til bolatın. Al Wlı Dalanıñ bir tükpirinen şığa kelgen jauınger saqtar olarğa tüsiniksiz tilde söylegen. Bwl, ärine, türik tili! Antikalıq avtorlar da saqtar men skifterdi “cinonim” dep qabıldağan. Gerodot parsılardıñ barlıq skifterdi “saqtar” dep atağanın jazadı. Keyin bwl dästür grekterge auısıp keldi. Aytpaqşı, grekter bwl ataudı odan da keñirek, olardıñ etnikalıq birligin körsetetin saqtar-skifter-türikter degen mağınada qoldanğan. Mäselen, Vizantiya tarihşısı Menandr türikterdi skifter dep bayandaydı. Vizantiyanıñ türikterdiñ şapqınşılığına köp wşırağanın eskersek, türik tilin tüsingen grekter olardı parsılarmen äste şatastırmağan. Parsınıñ kim ekenin, türiktiñ (skiftiñ) kim ekenin olar öte jaqsı bilgen. Zemarhtıñ türik hanına barğan elşiligi turalı jazbada bılay deydi: “Skifter Rimdikterdiñ özderimen birge alıp kelgen zattarın bir jerge jinastırıp, skif tilinde kübirlesip, ol zattardı otpen alastadı. Osıdan keyin ğana olar Zemarhtı hannıñ qabıldauına jiberdi”. XIII ğasırda da Vizantiyalıqtar türik-qıpşaqtardı skif dep ataytın ädetinen aynığan joq. Mısırdağı bilik basına qıpşaqtardıñ kelgenin bayandağan Vizantiya tarihşısı Pahimer bılay deydi: “Patşalıq skifterdiñ qolına ötkende, Mısır skif taypalarına bwrıñğıdan da köbirek mwqtaj boldı. Olardan sosın äsker jasaqtay bastadı”. Türkitildester men irantildes halıqtardıñ otqa baylanıstı tüsinigi de birdey emes edi. Türikter men parsılardıñ otqa tabınu dästürindegi ayırmaşılıq turalı Gumilevtiñ özi bılay dep aytqan: “Ortalıq Aziyadağı otqa tabınatın kul'ttiñ Zoroastrizmmen wqsastığı sırttay ğana. Persiyada jalınğa jaqındap kelgen adam, ottı demimen qorlamas üşin betperde kietin. Al mına jaqtağılar ottı qara küşterdi quu üşin paydalandı. Iranda otqa (dini) tabınatın, al türik taypalarında ol magiyalıq küş qana boldı. YAğni, ekeuiniñ arasında asıp bara jatqan eşqanday wqsastıq joq”. Batır babalarımız ottı emes, qılıştı qadir twtqan. Saqtardıñ qorğanınan äli künge deyin semser tabılıp jatqanı osığan dälel. Tipti, europalıqtar qılıştı süyip twrıp sert beretin dästürdi de bizdiñ babalardan alğan bolatın. Bwl jastayınan at qwlağında oynağan, şauıp kele jatıp nardı kesip tüsirgen märt minezdi halıqtıñ mädenieti. «Sert bwzılsa qılış qanğa boyaladı» degen qazaq mäteliniñ tüp negizi osı kezeñderden tamır tartadı. Sonımen… Saqtardıñ türik tilinde söylegenin, olardıñ öz babalarımız ekeni turalı qazaq oqırmanına oyımdağı jazbalardı tam-twmdap jetkizuge tırıstım. Keñ kösilip jazuğa uaqıt qwrğır mwrşa bermey jatır. Alla jazsa, aldağı künderi tağı bir ülken jazbamdı jariyalaymın. Onda saqtardı mülde basqa qırınan tanitın bolasızdar. Äzirge osını qanağat twta twrıñızdar..
Jolımbet Mäkiş
Pikir qaldıru