ماۋسىمنىڭ 2-ءسى كۇنى بايقوڭىر عارىش كەشەنى 60 جىلدىعىن اتاپ وتەدى. ادامزات بالاسى جەردەن عارىشقا تۇڭعىش رەت قازاقستاننىڭ وسى عارىش ايلاعىنان ۇشتى. 60 جىلدا وربيتاعا ءتۇرلى ماقساتتاعى ەكى مىڭعا جۋىق زىمىران ۇشىرىلعان.

جىلىنا 115 ميلليون دوللار

بايقوڭىردى 2050 جىلعا دەيىن جالداۋ كەلىسىم-شارتىنا قازاقستان مەن رەسەي 1994 جىلى قول قويعان. بايقوڭىردى جالداۋ اقىسى رەتىندە ماسكەۋ استاناعا جىلىنا 115 ميلليون دوللار تولەيدى. ال ەرتەرەكتە كوسمودرومدى جالداۋ شارتتارىن قايتا قاراۋ ماسەلەسى قوزعالعان. 2012 جىلى «قازعارىش» اگەنتتىگى باسشىسى تالعات مۇساباەۆ «قازاقستان مەن رەسەي بايقوڭىر كەشەنى وبەكتىلەرىنىڭ ءبىر بولىگىن رەسەيدەن الۋ ماسەلەسىن قاراستىرىپ جاتىر» دەپ مالىمدەگەن.

رەسەيلىك “سويۋز” زىمىرانى ۇشۋ الاڭىندا تۇر. بايقوڭىر، 23 قىركۇيەك 2014 جىل.

مۇساباەۆتىڭ بۇل مالىمدەمەسىنەن كەيىن قازاقستان سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى ء(سىم) اقپارات قۇرالدارى «مۇساباەۆتىڭ سوزدەرىن بۇرمالاپ جاريالادى» دەگەن مالىمدەمە جاساعان. قازاقستان سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ەرلان ىدىرىسوۆ «الگى حابارلامالارعا قاتىستى كوممەنتاريلەر قازاقستان رەسەيمەن عارىش سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىعىن توقتاتادى دەگەنگە سايادى. بۇل مۇلدە دۇرىس ەمەس» دەگەن مالىمدەمە تاراتتى.

ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا، «قازعارىش» باسشىسى «قازاقستان بايقوڭىردى پايدالانۋعا قاتىسۋدى قالايدى، عارىشتى يگەرۋدەگى ءوز الەۋەتىن ساپالى دامىتۋدى كوزدەيدى» دەگەندى مەڭزەگەن. «بىراق ءبىزدىڭ ەل بۇل سالادا رەسەيمەن ىنتىماقتاستىعىن ۇزگىسى كەلمەيدى» دەيدى ىدىرىسوۆ.

وقي وتىرىڭىز: «رەسەي كەتكەن سوڭ بايقوڭىردىڭ جايى نە بولماق؟»

الگى كوممەنتاريلەردەن ەكى جىلدان كەيىن «قازعارىش» اگەنتتىگى باسشىسى تالعات مۇساباەۆ «بايقوڭىردا رەسەيدىڭ ۇنەمى قالعانىن» قالايتىنىن مالىمدەگەن.

«قازعارىش» كوميتەتى باسشىسى تالعات مۇساباەۆ. ماسكەۋ، 11 ءساۋىر 2011 جىل.

2014 جىلدىڭ قاڭتارىندا رەسەيلىك «يزۆەستيا» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا ول «قازاقستاندا جاعدايدى دۇرىس تۇسىنەتىن بىردە-ءبىر ادام رەسەيدىڭ بايقوڭىردان كەتكەنىن ءجون كورمەيدى. ءبىز ارىپتەس ءارى وداقتاس ەلدەرمىز، ال مۇنداي دەڭگەيدە مەملەكەتارالىق بىرلەسكەن ستراتەگيالىق جوبالار بولعانى ءجون» دەپ مالىمدەگەن.

مۇساباەۆ رەسەيلىك جۋرناليستكە تاياۋ ارادا ماسكەۋدىڭ «پروتون» زىمىراندارىنان باس تارتا المايتىنىن تۇسىنەتىنىن ايتقان. رەسەي گازەتى «جاقسى، مەيلى ۇشا بەرسىن. بىراق، قۇلاماي ۇشسىن!» دەگەن ءسوزىن كەلتىرگەن.

وسى جايىندا: قىزىلوردا جۇرتىن «گەپتيلدىڭ بۇلتى» دۇرلىكتىردى

2013 جىلى شىلدەىڭ 2-سىندە «پروتون» زىمىران تاسىعىشى ۇشا بەرە اپاتقا ۇشىراپ، بايقوڭىر ىرگەسىندەگى تەرريتورياعا قۇلاعاننان كەيىن قازاقستاندا گەپتيل وتىنىن پايدالاناتىن زىمىرانداردى ۇشىرۋعا قارسى نارازىلىق اكتسيالارى ءوتىپ، ءبىر توپ بەلسەندى «انتيگەپتيل» توبىن قۇرعان. رەسەي ەكولوگيالىق زيان ءۇشىن قازاقستان تالاپ ەتكەن 89 ميلليون دوللارعا قاتىستى كۇماندانىپ، ءوز ساراپتاماسىن جۇرگىزەتىنىن مالىمدەگەن.

2014 جىلى تالعات مۇساباەۆ «يزۆەستيا» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا قازاقستان عارىش سالاسىندا رەسەيمەن ىنتىماقتاستىعىن ءالى دە جالعاستىرا بەرەتىنىن ايتقان. بىراق استانا مەن ماسكەۋدىڭ عارىش سالاسىنداعى بىرلەسكەن جوباسى – 1994 جىلى بايقوڭىردا سالىنادى دەگەن «بايتەرەك» زىمىران كەشەنى ءالى ىسكە قوسىلعان جوق. بيىل جىل باسىندا پارلامەنتتە قازاقستان ينۆەستيتسيا جانە دامۋ مينيسترلىگىنە قاراستى اەروعارىش كوميتەتى توراعاسى تالعات مۇساباەۆ «جوبانى ىسكە قوسۋ سوزىلىپ كەتتى، كەشەن ءالى سالىنعان جوق، ال نەسيەنى قايتاراتىن مەزگىل جەتتى» دەپ مالىمدەگەن. مۇساباەۆتىڭ ايتۋىنشا، قازاقستان بۇل جوباعا قازىردىڭ وزىندە 80 ميلليون دوللار جۇمساعان.

اقشا دالاعا كەتكەن جوق، كەيىن كەشەننىڭ جۇمىسىن جۇرگىزۋ كەزىندە پايدالانۋعا بولاتىن تەحنيكالىق جوبا مەن وزگە دە تەحنيكالىق قۇجاتتاردى قۇراستىرۋعا جۇمسالدى، – دەپ مالىمدەيدى تالعات مۇساباەۆ.

«دۇرىس ۇيىمداستىرىپ، «دۇرىس ىستەۋ كەرەك»

«تابيعات» ەكولوگيالىق وداعى پرەزيدەنتى مەلس ەلەۋسىزوۆ بايقوڭىر ايلاعىنا قاتىستى پروبلەما بار، بىراق ونىڭ قۇندىلىعى كەلتىرىپ جاتقان زيانىنان الدەقايدا جوعارى دەپ سانايدى.

– ميلليونداعان ادام عارىشتىڭ ارقاسىندا ۇيالى بايلانىستى پايدالانىپ، اۋا-رايىنا بولجام جاساۋ سياقتى تالاي نارسەنىڭ يگىلىگىن كورىپ وتىر. ەگەر ونى دۇرىستاپ پايدالانساق، كوپ ۇتار ەدىك، – دەيدى ەكولوگ.

«تابيعات» ەكولوگيالىق وداعىنىڭ جەتەكشىسى مەلس ەلەۋسىزوۆ.

ول وزگە ەلدەر سياقتى عارىشتى يگەرۋ سالاسىنا قاتىسۋعا بولادى، بىراق عىلىمعا دەگەن كوزقاراس تۇزەلمەيىنشە، ءىس العا باسپايدى دەگەن پىكىر ايتادى. ول كەزىندە قازاقستاندا عارىشتىق زەرتتەۋ ينستيتۋتى، باقىلاۋ ورتالىقتارى بولعانىن ەسكە الدى.

– ءتيىمدى پايدالانۋعا بولاتىن وزگە وبەكتىلەر سياقتى ولاردى دا قۇرتىپ جىبەردى. ال ەكولوگياعا الگى «پروتوندار» دا، ونى ۇشىرۋعا پايدالانىلاتىن گەپتيل وتىنى دا زيانىن تيگىزىپ جاتىر. الگى زىمىراندى باياعىدا اۋىستىرۋ كەرەك ەدى. ەندى عانا ويلانا باستادى. جاقسى زىمىران بولعانىمەن، ءجيى قۇلايتىن بولدى. ونىڭ ورنىنا وتتەگى-سۋتەگىمەن ۇشاتىن زىمىرانداردى پايدالانسا بولادى. الايدا بىزدىكىلەر ەشتەڭەنى تالاپ ەتە المايدى! ەلىمىز ءارى قاراي دامىسىن دەسەك، عارىش سالاسىنان باس تارتپاۋ كەرەك. بىراق، ءبىز قازىر ءتىپتى عارىش ايلاعىن جالعا بەرۋدى دۇرىس ۇيىمداستىرا الماي وتىرمىز، – دەيدى مەلس ەلەۋسىزوۆ.

قازاقستان پاتريوتتار پارتياسى توراعاسى عاني قاسىموۆ بايقوڭىرداعى «قازاقستان ۇلەسى ۇلعايۋى ءتيىس» دەپ سانايدى.

قازاقستاننىڭ بيلىكشىل «پاتريوتتار پارتياسى» جەتەكشىسى عاني قاسىموۆ.

– قۇداي قولداپ، قولىمىزدا قالعان بۇكىل عىلىمي-تەحنيكالىق بازادان ايىرىلىپ قالماۋ كەرەك. وتاندىق عارىش سالاسىن دامىتۋ قاجەت. ەرتە مە، كەش پە، رەسەيلىكتەر ءبارىبىر كەتەدى. بۇل – وتە ۇلكەن شارۋاشىلىق. قىزبالىقپەن «قىمباتقا تۇسەتىن كوسمودروم قاجەت ەمەس» دەپ سانايتىندار بار، بىراق بۇل – دۇرىس ەمەس. بايقوڭىردى حالىقارالىق عارىش ورتالىعىنا اينالدىرۋعا شامامىز جەتەدى. ۇلەستىك نەگىزدە ءۇندىستان، كانادا، وڭتۇستىك-شىعىس ازيا، لاتىن امەريكاسى ەلدەرىن تارتساق بولادى عوي. دۇرىس ۇيىمداستىرا بىلسەك، قولدان كەلەتىن ءىس، – دەيدى عاني قاسىموۆ.

بايقوڭىر 1950 جىلى سسسر-دىڭ العاشقى قۇرلىقارالىق باللليستيكالىق ر-7 زىمىرانىن سىناقتان وتكىزەتىن پوليگون رەتىندە سالىنعان. سوۆەت وداعى قورعانىس مينيسترلىگى پوليگونىن اشۋ تۋرالى جارلىققا قول قويىلعان 1955 جىلدىڭ 2 ماۋسىمى قالا مەن عارىش ايلاعىنىڭ رەسمي تۇردە قۇرىلعان كۇنى سانالادى. 1950 جىلدارى سسسر تەرريتورياسىندا پوليگوندى ورنالاستىراتىن بىرنەشە نۇسقا قاراستىرىلعان. اقىرى سول جىلدارى قۇراستىرىلعان زىمىرانداردىڭ «تەحنيكالىق تالاپتارىنا ساي» كەلەتىن ايماق رەتىندە تاڭداۋ قىزىلوردا وبلىسىنا تۇسكەن. بايقوڭىر عارىش ايلاعىن سالۋ ءۇشىن قازاقستان 6700 شارشى كيلومەتر شارۋاشىلىق جەر بولگەن.

التاي ساندىباەۆ

ازات ەۋروپا / ازاتتىق راديوسى