Mausımnıñ 2-si küni Bayqoñır ğarış keşeni 60 jıldığın atap ötedi. Adamzat balası Jerden ğarışqa twñğış ret Qazaqstannıñ osı ğarış aylağınan wştı. 60 jılda orbitağa türli maqsattağı eki mıñğa juıq zımıran wşırılğan.

JILINA 115 MILLION DOLLAR

Bayqoñırdı 2050 jılğa deyin jaldau kelisim-şartına Qazaqstan men Resey 1994 jılı qol qoyğan. Bayqoñırdı jaldau aqısı retinde Mäskeu Astanağa jılına 115 million dollar töleydi. Al erterekte kosmodromdı jaldau şarttarın qayta qarau mäselesi qozğalğan. 2012 jılı «Qazğarış» agenttigi basşısı Talğat Mwsabaev «Qazaqstan men Resey Bayqoñır keşeni ob'ektileriniñ bir böligin Reseyden alu mäselesin qarastırıp jatır» dep mälimdegen.

Reseylik “Soyuz” zımıranı wşu alañında twr. Bayqoñır, 23 qırküyek 2014 jıl.

Mwsabaevtıñ bwl mälimdemesinen keyin Qazaqstan sırtqı ister ministrligi (SİM) aqparat qwraldarı «Mwsabaevtıñ sözderin bwrmalap jariyaladı» degen mälimdeme jasağan. Qazaqstan sırtqı ister ministri Erlan Idırısov «Älgi habarlamalarğa qatıstı kommentariyler Qazaqstan Reseymen ğarış salasındağı ıntımaqtastığın toqtatadı degenge sayadı. Bwl mülde dwrıs emes» degen mälimdeme tarattı.

Ministrdiñ aytuınşa, «Qazğarış» basşısı «Qazaqstan Bayqoñırdı paydalanuğa qatısudı qalaydı, ğarıştı igerudegi öz äleuetin sapalı damıtudı közdeydi» degendi meñzegen. «Biraq bizdiñ el bwl salada Reseymen ıntımaqtastığın üzgisi kelmeydi» deydi Idırısov.

Oqi otırıñız: «Resey ketken soñ Bayqoñırdıñ jayı ne bolmaq?»

Älgi kommentariylerden eki jıldan keyin «Qazğarış» agenttigi basşısı Talğat Mwsabaev «Bayqoñırda Reseydiñ ünemi qalğanın» qalaytının mälimdegen.

«Qazğarış» komiteti basşısı Talğat Mwsabaev. Mäskeu, 11 säuir 2011 jıl.

2014 jıldıñ qañtarında reseylik «Izvestiya» gazetine bergen swhbatında ol «Qazaqstanda jağdaydı dwrıs tüsinetin birde-bir adam Reseydiñ Bayqoñırdan ketkenin jön körmeydi. Biz äriptes äri odaqtas eldermiz, al mwnday deñgeyde memleketaralıq birlesken strategiyalıq jobalar bolğanı jön» dep mälimdegen.

Mwsabaev reseylik jurnalistke tayau arada Mäskeudiñ «Proton» zımırandarınan bas tarta almaytının tüsinetinin aytqan. Resey gazeti «Jaqsı, meyli wşa bersin. Biraq, qwlamay wşsın!» degen sözin keltirgen.

Osı jayında: Qızılorda jwrtın «geptildiñ bwltı» dürliktirdi

2013 jılı şildeiñ 2-sinde «Proton» zımıran tasığışı wşa bere apatqa wşırap, Bayqoñır irgesindegi territoriyağa qwlağannan keyin Qazaqstanda geptil otının paydalanatın zımırandardı wşıruğa qarsı narazılıq akciyaları ötip, bir top belsendi «Antigeptil» tobın qwrğan. Resey ekologiyalıq ziyan üşin Qazaqstan talap etken 89 million dollarğa qatıstı kümändanıp, öz saraptamasın jürgizetinin mälimdegen.

2014 jılı Talğat Mwsabaev «Izvestiya» gazetine bergen swhbatında Qazaqstan ğarış salasında Reseymen ıntımaqtastığın äli de jalğastıra beretinin aytqan. Biraq Astana men Mäskeudiñ ğarış salasındağı birlesken jobası – 1994 jılı Bayqoñırda salınadı degen «Bäyterek» zımıran keşeni äli iske qosılğan joq. Biıl jıl basında parlamentte Qazaqstan investiciya jäne damu ministrligine qarastı aeroğarış komiteti törağası Talğat Mwsabaev «jobanı iske qosu sozılıp ketti, keşen äli salınğan joq, al nesieni qaytaratın mezgil jetti» dep mälimdegen. Mwsabaevtıñ aytuınşa, Qazaqstan bwl jobağa qazirdiñ özinde 80 million dollar jwmsağan.

Aqşa dalağa ketken joq, keyin keşenniñ jwmısın jürgizu kezinde paydalanuğa bolatın tehnikalıq joba men özge de tehnikalıq qwjattardı qwrastıruğa jwmsaldı, – dep mälimdeydi Talğat Mwsabaev.

«DWRIS WYIMDASTIRIP, «DWRIS İSTEU KEREK»

«Tabiğat» ekologiyalıq odağı prezidenti Mels Eleusizov Bayqoñır aylağına qatıstı problema bar, biraq onıñ qwndılığı keltirip jatqan ziyanınan äldeqayda joğarı dep sanaydı.

– Milliondağan adam ğarıştıñ arqasında wyalı baylanıstı paydalanıp, aua-rayına boljam jasau siyaqtı talay närseniñ igiligin körip otır. Eger onı dwrıstap paydalansaq, köp wtar edik, – deydi ekolog.

«Tabiğat» ekologiyalıq odağınıñ jetekşisi Mels Eleusizov.

Ol özge elder siyaqtı ğarıştı igeru salasına qatısuğa boladı, biraq ğılımğa degen közqaras tüzelmeyinşe, is alğa baspaydı degen pikir aytadı. Ol kezinde Qazaqstanda ğarıştıq zertteu institutı, baqılau ortalıqtarı bolğanın eske aldı.

– Tiimdi paydalanuğa bolatın özge ob'ektiler siyaqtı olardı da qwrtıp jiberdi. Al ekologiyağa älgi «Protondar» da, onı wşıruğa paydalanılatın geptil otını da ziyanın tigizip jatır. Älgi zımırandı bayağıda auıstıru kerek edi. Endi ğana oylana bastadı. Jaqsı zımıran bolğanımen, jii qwlaytın boldı. Onıñ ornına ottegi-sutegimen wşatın zımırandardı paydalansa boladı. Alayda bizdikiler eşteñeni talap ete almaydı! Elimiz äri qaray damısın desek, ğarış salasınan bas tartpau kerek. Biraq, biz qazir tipti ğarış aylağın jalğa berudi dwrıs wyımdastıra almay otırmız, – deydi Mels Eleusizov.

Qazaqstan patriottar partiyası törağası Ğani Qasımov Bayqoñırdağı «Qazaqstan ülesi wlğayuı tiis» dep sanaydı.

Qazaqstannıñ bilikşil «Patriottar partiyası» jetekşisi Ğani Qasımov.

– Qwday qoldap, qolımızda qalğan bükil ğılımi-tehnikalıq bazadan ayırılıp qalmau kerek. Otandıq ğarış salasın damıtu qajet. Erte me, keş pe, reseylikter bäribir ketedi. Bwl – öte ülken şaruaşılıq. Qızbalıqpen «qımbatqa tüsetin kosmodrom qajet emes» dep sanaytındar bar, biraq bwl – dwrıs emes. Bayqoñırdı halıqaralıq ğarış ortalığına aynaldıruğa şamamız jetedi. Ülestik negizde Ündistan, Kanada, Oñtüstik-Şığıs Aziya, Latın Amerikası elderin tartsaq boladı ğoy. Dwrıs wyımdastıra bilsek, qoldan keletin is, – deydi Ğani Qasımov.

Bayqoñır 1950 jılı SSSR-dıñ alğaşqı qwrlıqaralıq balllistikalıq R-7 zımıranın sınaqtan ötkizetin poligon retinde salınğan. Sovet odağı qorğanıs ministrligi poligonın aşu turalı jarlıqqa qol qoyılğan 1955 jıldıñ 2 mausımı qala men ğarış aylağınıñ resmi türde qwrılğan küni sanaladı. 1950 jıldarı SSSR territoriyasında poligondı ornalastıratın birneşe nwsqa qarastırılğan. Aqırı sol jıldarı qwrastırılğan zımırandardıñ «tehnikalıq talaptarına say» keletin aymaq retinde tañdau Qızılorda oblısına tüsken. Bayqoñır ğarış aylağın salu üşin Qazaqstan 6700 şarşı kilometr şaruaşılıq jer bölgen.

Altay SANDIBAEV

Azat Europa / Azattıq radiosı