ەرتەرەكتە تۋعاندا ول ۇلتتىق باتىر بولاتىن ەدى..
kerey.kz
وسىعان دەيىنگى ماقالالارىمىزدا ۇلتقا شىنايى قامقور بولعان، زاماننىڭ الدەبىر ساياسي قيتۇرقى ارەكەتتەرىنە قارسىلىق تانىتىپ، «باندى» دەلىنگەن ءبىرشاما قايراتكەرلەرىمىزدىڭ تاعدىرى تۋرالى جازدىق. باندى ەمەس – باتىر، قاراقشى ەمەس – قاھارمان اتانۋعا ابدەن لايىق تۇلعالار – ءوز ءداۋىرىنىڭ، تۇتاس ءبىر كەزەڭنىڭ بەتكەۇستارى. زامانىنداعى الۋان ءتۇرلى وقيعالاردا وزىندىك وي-اقىلى مەن ارەكەتتەرىنىڭ ارقاسىندا اتاعى شىققان ولاردىڭ ەسىمى ۇلتتىڭ ماڭگىلىك جادىندا جاتتالىپ قالاتىنى داۋسىز.
جاڭا، تاۋەلسىزدىكتىڭ كەزەڭىندە «قىلمىسكەر» دەگەن قارا ات جامالعان، الايدا ۇلتىنىڭ رۋحى بولا بىلگەن، ءومىرى وتە كۇردەلى، وزگەشە تاعدىر يەسى «رىجي الماز» تۋرالى ءسوز قوزعاۋ قانشالىقتى اۋىر بولسا دا، سونشالىقتى ماڭىزدى. بىلە تۇرا ءسوز قوزعاماۋعا بەيىلمىز. الدەكىمدەردىڭ «قاراقشى»، «ۇرى»، «بانديت» دەگەنىنە كادىمگىدەي يلانامىز. الايدا، جەتەلى ەس، سانالى باس ونداي قياناتقا كونە بەرمەس.
«رىجي الماز» – نەسىپباي ناسەنوۆ 1961 جىلى سەمەي وڭىرىندە دۇنيەگە كەلگەن. ءبىر دەرەكتەردە ونىڭ اياگوز قالاسىندا تۋىپ، ايگىلى جولامان اۋىلىندا ءوسىپ-ونگەنى ايتىلادى، باسقا دەرەكتەر بالالىق شاعىن قىرعىزستاندا وتكىزگەن دەيدى. كەيىن اتاعى شىعىپ دۇركىرەپ تۇرعانىندا ءۇش رەت جولىعىپ، ءوز كوزىمەن كورگەن، پىكىرلەس-نيەتتەس بولعان جۇماگەلدى نادىربەكوۆتىڭ ايتۋىنشا، ول ۇلىلار مەكەنى سەمەيدىڭ توپىراعىندا تۋىپ-وسكەن.
سول كەزەڭدەگى گازەتتەردە بەلگىلى بولعانداي، قىرعىزستاندا ءجۇرىپ ءىستى بولادى. ىستىقكول اۋداندىق حالىق سوتىنىڭ ۇكىمىمەن قارۋلى شابۋىلعا قاتىستى دەگەن ايىپپەن بەس جىلعا سوتتالادى. ۋلارداي شۋلاعان ءباسپاسوز بەتتەرىندە ونىڭ «تۇرمە ۋنيۆەرسيتەتىن» بەسكە بىتىرگەنى، تۇرمە زاڭىن جەتىك بىلگەنى سونداي، اقشا جاساۋ مەن ادام تانۋدى دا مىقتى مەڭگەرىپ شىققانى جايلى جارىسا جازادى. تۋعان تىلىنەن بولەك ورىس، ارميان، شەشەن، سىعان تىلدەرىن جاقسى بىلگەن، اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەنگەن دەسەدى.
سپورتپەن، ونىڭ ىشىندە ايكيدو ونەرىمەن اينالىسىپ جاتتىققان. قول استىنا قاراعان قازاقتىڭ جىگىتتەرىن دە وسىنداي شىعىس جەكپە-جەگىنە باۋلىپ دايىنداعان دەگەن دەرەكتەر بار. ءتىپتى سول كەزدەگى قازاق مافياسىنىڭ بەلسەندى توپتارى – «اتابا»، «ءتورت اعايىندى»، «باباحان» سياقتى ۇيىمداردىڭ مۇشەلەرى تۇگەلى دەرلىك «رىجي المازدىڭ» قولاستىندا دايىندالعان.
ەگەر ول شىنىمەن دە قاندىقول قاراقشى، قىلمىسكەر بولسا، ۇلت كوسەمى قوناەۆ نە ءۇشىن كەزدەسەدى؟ ەگەر ول ۇلتشىل بولماسا، قازاق جەرىنىڭ استى-ۇستىندەگى بايلىعىنا بولا نەگە «مايشەلپەك» ماشكەۆيچپەن تالاسادى؟ ەگەر ول قانىپەزەر بولسا، جانازاسىنا نەگە سان مىڭداعان ادام جينالادى؟ ارينە، ءبىز ونى سۋدان تازا، سۇتتەن اق دەۋدەن اۋلاقپىز، پەندە بولعان سوڭ ونىڭ دا قاتەلەسكەن، اياعىن شالىس باسقان جەرلەرى بارشىلىق. سوندا دا ءبىز ونى ۇلتتىڭ ەرجۇرەك ۇلى، قازاقتىڭ جاڭا زامانعى باتىرى، عاجايىپ ازاماتى دەپ تولىق سەنىممەن ايتا الامىز. سەبەبى، تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى «رىجي المازعا» بايلانىستى ناشار كوزقاراس قالىپتاستىراتىن «جاپتىم جالا – جاقتىم كۇيەلى» باسىلىمداردى وقىپ، كوپتەگەن ازاماتتارىمىز تەرىس تۇسىنىكتە جۇرگەنى داۋسىز. ولگەنىنە قۋانىپ، ءسۇيىنشى سۇراعان، الدەقاشان سارعايىپ، سارتاپ بولعان قازاق-ورىس گازەتتەرىن وقىپ، سانا سوعان تاۋەلدى بولعانى بەسەنەدەن بەلگىلى جايت. ال تاۋەلسىزدىك حرونولوگياسى ءبىر عانا كىسىنىڭ يدەياسىمەن جۇزەگە اساتىندىقتان، «رىجي الماز» تۋرالى دەنى دۇرىس اقپاراتتىڭ بولۋى مۇمكىن دە ەمەس. سوندىقتان، ول تۋرالى ءوزى جانە ونىڭ كوزىن كورگەن زامانداستارى «سويلەسىن»:
«مەن دە ۇلتشىلمىن. قازاقتاردىڭ جاقسى كيىنگەنى، جاقسى ءومىر سۇرگەنى، جاقسى ماشينالاردى مىنگەنى، جاقسى ۇيدە جاساعانى ماعان ۇنايدى. مەن بۇعان راحاتتانامىن. …مەن وزىمە دە، باسقالارعا دا قازاقستاندا جاقسى ءومىر ءسۇرۋ مۇمكىن عانا ەمەس، مىندەتتى ەكەنىن دالەلدەگىم كەلەدى». بۇل – ۇلتىن سۇيگەن جۇرەكتى ەر نەسىپبايدىڭ ءسوزى.
نەسىپبايدىڭ اكەسى بولاتبەك ناسەنوۆ ايتادى: «مەن ونى قىلمىسكەر دەگەننىڭ بىرەۋىنە دە سەنبەيمىن. ول بانديت ەمەس. اتاسى ناسەن (37 جاسىندا حالىق جاۋى دەپ ساحاليندە نكۆد ولتىرگەن) سياقتى حالىقتىڭ جوعىن جوقتاۋشى، ەلىنىڭ پاتريوتى. 37 جاسىندا بۇل جاۋىزدار قولىنان قازا تاپتى». كىم بالاسىن جاماندىققا قيسىن، اكەسى عوي دەرسىز. سوتتا دا كۋالىك ەتە المايتىنى سياقتى بۇل سوزدەردى ەسەپكە الماساڭىز – الماڭىز. ال 2009 جىلدارى قر پارلامەنتىنىڭ دەپۋتاتى بولعان ايتۋلى ازامات بەكبولات تىلەۋحان: «ۋنيتارلىق مەملەكەتتە ءبىر عانا ۇلت بولادى. ءبىر مىسال ايتايىن: ەگەر مەن شەشەن بولسام، قازاقستانعا قاڭعىرىپ كەلگەن شەشەن بولامىن. مەن ازۋلىلىعىمنان، مىقتىلىعىمنان اقتاۋدىڭ پورتىن تارتىپ الامىن. كەز كەلگەن شەنەۋنىكتىڭ بالاسىن ۇرلاپ اكەتەمىن دەپ قورقىتىپ، تەندەردى تارتىپ الامىن. بۇعان ەشقانداي قازاق قارسى كەلمەيدى. قارسى ءسوز سويلەيتىن قازاقتىڭ باسى باياعىدا قىرقىلعان. تالعات اتاباەۆ، سارى الماس، قارا الماس سەكىلدى مىقتى جىگىتتەردىڭ ءبارى ولگەن. بۇل جەردە ىلعي قۇلدىڭ تۇقىمى قالعان. ۇيىنە كىرىپ الىپ باۋىزداپ جاتساڭ، ارا تۇسەتىن ەشكىم جوق!» – دەيدى.
الماتى قالالىق ىشكى ىستەر دەپارتامەنتىنىڭ بۇرىنعى باستىعى، گەنەرال-مايور مولديار ورازاليەۆتىڭ ويىنشا، بۇل اركىمگە بۇيىراتىن قابىلەت ەمەس. «اتابا» (تالعات اتاباەۆ), «اداي»، «ءتورت اعايىندى» سياقتىلاردىڭ بارلىعى «سارى الماستىڭ» قول استىندا بولعان. بۇرىنعى كەڭەس وداعى دەڭگەيىندە مىزعىماس جۇيە قۇرعان. ول قۇرعان يمپەريا قالاي دەگەندە دە اقىلدىڭ بەلگىسى. بارلىق قۇرىلىمداردا – پروكۋراتۋرادا، ميليتسيادا، سوتتا ونىڭ ءوز ادامدارى بولعان. ماسەلەلەرىن تىكەلەي جوعارى دەڭگەيدە شەشىپ وتىرعان.
جوعارىدا اتى اتالعان جۇماگەلدى نادىربەكوۆ: «رىجي الماز» – وتە مادەنيەتتى، ۇلكەندى سىيلاۋ، كىشىنى قۇرمەتتەۋدە ىزەتى مول جىگىت. ۇلتتىڭ باعىنا بىتكەن ازاماتى. ءوز كوزىممەن كورگەن ادام رەتىندە ايتارىم: ول – قازاقتىڭ عاجايىپ تۇلعاسى. مۇنداي رۋحى بيىك، ءىرى جىگىت ەلدە نەكەن-ساياق بولادى، ونى قارالاپ، تۇقىرتا بەرگەننەن گورى ماقتانىش ەتىپ ايتا ءبىلۋىمىز كەرەك دەپ بىلەمىن».
شارافاددين ءامىر: «قىلمىس الەمىندە ابىروي مەن اتاققا كەندە بولماعان نەسىپبايدىڭ كەيبىر ويلارى تاڭعالارلىقتاي. ماسەلەن، ونى قازاق ءتىلىنىڭ تاعدىرى تولعاندىرادى. «قازاق ءتىلىنىڭ وركەندەيتىنىنە سەنىمدىمىن، – دەيدى ول ءوز ويىمەن بولىسە وتىرىپ. – سونداي-اق قازاقستاندى وتانىم دەپ سۇيەتىندەر قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋلەرى شارت» دەيدى».
تورەعالي تاشەنوۆ: «نە دەسەك تە، قىلمىس الەمىندە ءدال نەسىپباي ناسەنوۆتىڭ دەڭگەيىنە جەتكەن قازاق جىگىتتەرى بولعان جوق. «سارى الماستىڭ» ارقاسىندا كوپتەگەن قىلمىستىق بيلىك قازاقتاردىڭ قولىنا كوشكەنىن مويىنداعانىمىز ءجون…»
ەجەلدەن ەر حالىق قازاقتا جۇرەكتى ۇلدار كوپ. ولاردىڭ باتىرلىعى دا كەيىنگى ۇرپاققا ۇلگى-ونەگە. بىراق وسىنداي وعلاندارىمىزدىڭ قادىر-قاسيەتىن ءالى دۇرىس باعامداي الماي كەلە جاتقان سياقتىمىز. بۇرىندارى وزگە ەلدىڭ كوزقاراسىنا ساي، ول بابالارىمىزدى «بانديت»، «قاراقشى»، «ۇرى» دەپ باعالاساق، ەندىگى جاڭا كەزەڭدە، تاۋەلسىزدىك ەلگە اينالعان شاعىمىزدا اقتى اق، قارانى قارا دەگىزەرلىك ناقتىلىققا جەتۋىمىز شارت ەمەس پە. سوندىقتان اتى اتالعان ۇلتتىڭ ەرجۇرەك ۇلدارىنىڭ اتى جاڭعىرىپ، داڭقى ارتۋىنا ءبىز – ءبارىمىز مۇددەلىمىز. ەسىمىنە تىركەلەتىن انىقتاۋىشتاردىڭ تۇزەتىلىپ، شىنايى جازىلىپ، لايىقتى باعاسىن الۋى – قازاق تاريحىنا، قالا بەردى تۇلعاتانۋ سالاسىنا دەگەن جاڭاشا كوزقاراستىڭ قاجەتتىلىگىن تانىتادى.
پىكىر قالدىرۋ