ERTEREKTE TUĞANDA OL WLTTIQ BATIR BOLATIN EDİ..
kerey.kz
Osığan deyingi maqalalarımızda wltqa şınayı qamqor bolğan, zamannıñ äldebir sayasi qitwrqı äreketterine qarsılıq tanıtıp, «bandı» delingen birşama qayratkerlerimizdiñ tağdırı turalı jazdıq. Bandı emes – batır, qaraqşı emes – qaharman atanuğa äbden layıq twlğalar – öz däuiriniñ, twtas bir kezeñniñ betkewstarı. Zamanındağı aluan türli oqiğalarda özindik oy-aqılı men äreketteriniñ arqasında atağı şıqqan olardıñ esimi wlttıñ mäñgilik jadında jattalıp qalatını dausız.
Jaña, täuelsizdiktiñ kezeñinde «qılmısker» degen qara at jamalğan, alayda wltınıñ ruhı bola bilgen, ömiri öte kürdeli, özgeşe tağdır iesi «Rıjiy Almaz» turalı söz qozğau qanşalıqtı auır bolsa da, sonşalıqtı mañızdı. Bile twra söz qozğamauğa beyilmiz. Äldekimderdiñ «qaraqşı», «wrı», «bandit» degenine kädimgidey ilanamız. Alayda, jeteli es, sanalı bas onday qiyanatqa köne bermes.
«Rıjiy Almaz» – Nesipbay Näsenov 1961 jılı Semey öñirinde düniege kelgen. Bir derekterde onıñ Ayagöz qalasında tuıp, äygili Jolaman auılında ösip-öngeni aytıladı, basqa derekter balalıq şağın Qırğızstanda ötkizgen deydi. Keyin atağı şığıp dürkirep twrğanında üş ret jolığıp, öz közimen körgen, pikirles-niettes bolğan Jwmageldi Nädirbekovtiñ aytuınşa, ol wlılar mekeni Semeydiñ topırağında tuıp-ösken.
Sol kezeñdegi gazetterde belgili bolğanday, Qırğızstanda jürip isti boladı. Istıqköl audandıq halıq sotınıñ ükimimen qarulı şabuılğa qatıstı degen ayıppen bes jılğa sottaladı. Ularday şulağan baspasöz betterinde onıñ «türme universitetin» beske bitirgeni, türme zañın jetik bilgeni sonday, aqşa jasau men adam tanudı da mıqtı meñgerip şıqqanı jaylı jarısa jazadı. Tuğan tilinen bölek orıs, armyan, şeşen, sığan tilderin jaqsı bilgen, ağılşın tilin üyrengen desedi.
Sportpen, onıñ işinde aykido önerimen aynalısıp jattıqqan. Qol astına qarağan qazaqtıñ jigitterin de osınday şığıs jekpe-jegine baulıp dayındağan degen derekter bar. Tipti sol kezdegi qazaq mafiyasınıñ belsendi toptarı – «Ataba», «Tört ağayındı», «Babahan» siyaqtı wyımdardıñ müşeleri tügeli derlik «Rıjiy Almazdıñ» qolastında dayındalğan.
Eger ol şınımen de qandıqol qaraqşı, qılmısker bolsa, wlt kösemi Qonaev ne üşin kezdesedi? Eger ol wltşıl bolmasa, Qazaq jeriniñ astı-üstindegi baylığına bola nege «mayşelpek» Maşkeviçpen talasadı? Eger ol qanıpezer bolsa, janazasına nege san mıñdağan adam jinaladı? Ärine, biz onı sudan taza, sütten aq deuden aulaqpız, pende bolğan soñ onıñ da qatelesken, ayağın şalıs basqan jerleri barşılıq. Sonda da biz onı wlttıñ erjürek wlı, qazaqtıñ jaña zamanğı batırı, ğajayıp azamatı dep tolıq senimmen ayta alamız. Sebebi, täuelsizdik jıldarındağı «Rıjiy Almazğa» baylanıstı naşar közqaras qalıptastıratın «japtım jala – jaqtım küyeli» basılımdardı oqıp, köptegen azamattarımız teris tüsinikte jürgeni dausız. Ölgenine quanıp, süyinşi swrağan, äldeqaşan sarğayıp, sartap bolğan qazaq-orıs gazetterin oqıp, sana soğan täueldi bolğanı beseneden belgili jayt. Al täuelsizdik hronologiyası bir ğana kisiniñ ideyasımen jüzege asatındıqtan, «Rıjiy Almaz» turalı deni dwrıs aqparattıñ boluı mümkin de emes. Sondıqtan, ol turalı özi jäne onıñ közin körgen zamandastarı «söylesin»:
«Men de wltşılmın. Qazaqtardıñ jaqsı kiingeni, jaqsı ömir sürgeni, jaqsı maşinalardı mingeni, jaqsı üyde jasağanı mağan wnaydı. Men bwğan rahattanamın. …Men özime de, basqalarğa da Qazaqstanda jaqsı ömir süru mümkin ğana emes, mindetti ekenin däleldegim keledi». Bwl – wltın süygen jürekti er Nesipbaydıñ sözi.
Nesipbaydıñ äkesi Bolatbek Näsenov aytadı: «Men onı qılmısker degenniñ bireuine de senbeymin. Ol bandit emes. Atası Näsen (37 jasında halıq jauı dep Sahalinde NKVD öltirgen) siyaqtı halıqtıñ joğın joqtauşı, eliniñ patriotı. 37 jasında bwl jauızdar qolınan qaza taptı». Kim balasın jamandıqqa qisın, äkesi ğoy dersiz. Sotta da kuälik ete almaytını siyaqtı bwl sözderdi esepke almasañız – almañız. Al 2009 jıldarı QR Parlamentiniñ deputatı bolğan aytulı azamat Bekbolat Tileuhan: «Unitarlıq memlekette bir ğana wlt boladı. Bir mısal aytayın: eger men şeşen bolsam, Qazaqstanğa qañğırıp kelgen şeşen bolamın. Men azulılığımnan, mıqtılığımnan Aqtaudıñ portın tartıp alamın. Kez kelgen şeneuniktiñ balasın wrlap äketemin dep qorqıtıp, tenderdi tartıp alamın. Bwğan eşqanday qazaq qarsı kelmeydi. Qarsı söz söyleytin qazaqtıñ bası bayağıda qırqılğan. Talğat Atabaev, Sarı Almas, Qara Almas sekildi mıqtı jigitterdiñ bäri ölgen. Bwl jerde ılği qwldıñ twqımı qalğan. Üyine kirip alıp bauızdap jatsañ, ara tüsetin eşkim joq!» – deydi.
Almatı qalalıq işki ister departamentiniñ bwrınğı bastığı, general-mayor Moldiyar Orazalievtiñ oyınşa, bwl ärkimge bwyıratın qabilet emes. «Ataba» (Talğat Atabaev), «Aday», «Tört ağayındı» siyaqtılardıñ barlığı «Sarı Almastıñ» qol astında bolğan. Bwrınğı Keñes Odağı deñgeyinde mızğımas jüye qwrğan. Ol qwrğan imperiya qalay degende de aqıldıñ belgisi. Barlıq qwrılımdarda – prokuraturada, miliciyada, sotta onıñ öz adamdarı bolğan. Mäselelerin tikeley joğarı deñgeyde şeşip otırğan.
Joğarıda atı atalğan Jwmageldi Nädirbekov: «Rıjiy Almaz» – öte mädenietti, ülkendi sıylau, kişini qwrmetteude izeti mol jigit. Wlttıñ bağına bitken azamatı. Öz közimmen körgen adam retinde aytarım: ol – qazaqtıñ ğajayıp twlğası. Mwnday ruhı biik, iri jigit elde neken-sayaq boladı, onı qaralap, twqırta bergennen göri maqtanış etip ayta biluimiz kerek dep bilemin».
Şarafaddin Ämir: «Qılmıs äleminde abıroy men ataqqa kende bolmağan Nesipbaydıñ keybir oyları tañğalarlıqtay. Mäselen, onı qazaq tiliniñ tağdırı tolğandıradı. «Qazaq tiliniñ örkendeytinine senimdimin, – deydi ol öz oyımen bölise otırıp. – Sonday-aq Qazaqstandı Otanım dep süyetinder qazaq tilin üyrenuleri şart» deydi».
Töreğali Täşenov: «Ne desek te, qılmıs äleminde däl Nesipbay Näsenovtıñ deñgeyine jetken qazaq jigitteri bolğan joq. «Sarı Almastıñ» arqasında köptegen qılmıstıq bilik qazaqtardıñ qolına köşkenin moyındağanımız jön…»
Ejelden er halıq qazaqta jürekti wldar köp. Olardıñ batırlığı da keyingi wrpaqqa ülgi-önege. Biraq osınday oğlandarımızdıñ qadir-qasietin äli dwrıs bağamday almay kele jatqan siyaqtımız. Bwrındarı özge eldiñ közqarasına say, ol babalarımızdı «bandit», «qaraqşı», «wrı» dep bağalasaq, endigi jaña kezeñde, täuelsizdik elge aynalğan şağımızda aqtı aq, qaranı qara degizerlik naqtılıqqa jetuimiz şart emes pe. Sondıqtan atı atalğan wlttıñ erjürek wldarınıñ atı jañğırıp, dañqı artuına biz – bärimiz müddelimiz. Esimine tirkeletin anıqtauıştardıñ tüzetilip, şınayı jazılıp, layıqtı bağasın aluı – qazaq tarihına, qala berdi twlğatanu salasına degen jañaşa közqarastıñ qajettiligin tanıtadı.
Pikir qaldıru