سۋرەتتەر سويلەيدى

كىشى ءجۇزدىڭ حانى جانتورە ايشۋاقۇلىنىڭ قۇلپىتاسى تابىلدى!

kerey.kz

 |  Jun 21, 2015

بقو، تەرەكتى اۋدانى، شاعاتاي اۋىلدىق وكرۋگى، قىزىلجار اۋىلىنان كىشى ءجۇزدىڭ حانى بولعان جانتورە ايشۋاقۇلىنىڭ قۇلپىتاسى تابىلدى-دەپ حابارلادى ەركىن ىرعاليەۆ facebook پاراقشاسىندا.

جانتورە ايشۋاقۇلى (1759 — 02.11.1809) — مەملەكەت قايراتكەرى، ديپلومات, كىشى ءجۇز حانى (1805 — 1809). رەسەيدىڭ قازاق جەرىنە ىقپالىن تەجەۋ ساياساتىن ۇستاندى. حان سايلانعان العاشقى ايلاردان باستاپ-اق بيلىككە تالاسقان باسەكەلەستەرىنىڭ قارسىلىعىنا تاپ بولدى. اسىرەسە، ءوزىنىڭ ناعاشىسى قاراتاي سۇلتاننىڭ ونى حان رەتىندە تانۋدان باس تارتۋى كىشى جۇزدەگى ساياسي احۋالدى شيەلەنىستىردى. العاشقى كەزدە ءسوز جۇزىندە حاندىق كەڭەستىڭ توراعاسى بولىپ ەسەپتەلىنگەن، الايدا ىشكى وردانى بيلەگەن بوكەي دە جانتورەنىڭ جاۋلارى قاراتايدى، ورماندى، حاندىق كەڭەستىڭ مۇشەسى ۋقا تولەپوۆتى قولداپ، جانتورەگە كەدەرگى جاسادى. جانتورە وسىنداي قارسىلىق جاعدايىندا، جەتىرۋ بىرلەستىگىنە ارقا سۇيەپ، شەبەر ديپلوماتيالىق ساياساتىمەن قارسىلاستارىنىڭ اراسىنا ىرىتكى سالدى. بايۇلىنىڭ ءبىر بولىگى جانتورەگە قولداۋ كورسەتتى. جانتورە بەس جىلعا جۋىق حاندىق بيلىگى تۇسىندا كىشى ءجۇز ارقىلى وتەتىن رەسەي مەن حيۋا, بۇحار حاندىقتارى اراسىنداعى ترانزيتتىك كەرۋەن ساۋداسىنىڭ قازاقتار ءۇشىن پايدالى ەكەنىن ءتۇسىنىپ، ونى قولدادى. ساۋدا كەرۋەندەرىنەن باج سالىعىن ۇستەمەلەپ الىپ، حاندىق قازىنانى مولايتتى. كىشى ءجۇز قازاقتارىنىڭ ورىنبور جانە باسقا قالالارمەن كەرۋەن ساۋداسىنا جاعداي جاساۋعا تىرىستى. كەرۋەندەردى توناۋعا قاتىسقان رۋ باسىلارىن، ستارشىنداردى جازاعا تارتتى. جانتورە حاندىق سوتتىڭ، كەڭەستىڭ قۇقىقتىق جاعدايىن قالپىنا كەلتىرۋگە تىرىستى. الايدا، بوكەيدىڭ ورنىنا حاندىق كەڭەستىڭ توراعاسى بولىپ سايلانعان ورمان جانتورەگە قارسىلىعىن توقتاتپادى. جانتورە ءوزىنىڭ تۋعان ىنىلەرىشەرعازى, بايمۇحامەد, ارىستان جانە باسقا بەدەلدى سۇلتاندارعا ارقا سۇيەپ، حاندىق بيلىكتى كۇشەيتۋگە تىرىستى. جانتورەنىڭ بەدەلىنىڭ كۇشەيۋىنەن سەسكەنگەن رەسەي ۇكىمەتى ولكەنى وتارلاۋدى جەدەلدەتۋ ماقساتىندا ءار ءتۇرلى اسكەري-ساياسي شارالار ارقىلى جانتورەنىڭ بيلىگىن شەكتەۋگە تىرىسىپ باقتى. 1806 جىلى 31 مامىردا يمپەراتور الەكساندر ءى “كىشى جۇزدەگى حاندىق كەڭەستىڭ ەرەجەلەرى” اتتى جاڭا زاڭ قابىلدادى. وسى زاڭ سوت، اكىمشىلىك باسقارۋ جۇيەسىندە حاننىڭ قۇقىقتارىن بىرقاتار شەكتەدى. ورىنبوردىڭ اسكەري گۋبەرناتورى كنياز گ.س. ۆولكونسكي جانتورە جونىندە ەكى ۇشتى ساياسات جۇرگىزدى. ءبىر جاعىنان، حالىق وكىلدەرى سايلاعان حانمەن ساناسپاۋعا باتا الماي، ونىڭ ساياساتىنا قولداۋ كورسەتكەن بولدى. ەكىنشى جاعىنان، جانتورەنىڭ كۇش الىپ كەتۋىنەن سەسكەنىپ، ونىڭ قارسىلاستارى — سۇلتاندار قاراتايدى، ورماندى حانعا قارسى جاسىرىن ايتاقتاپ وتىردى. جانتورە شەبەر ديپلومات رەتىندە ستارشىنداردىڭ جانە سۇلتانداردىڭ ءبىراز بولىگىنە يەك ارتىپ، كىشى جۇزدە ءوز ساياساتىن دايەكتى ىسكە اسىرىپ وتىردى. حيۋا حاندىعىمەن، بۇحار امىرلىگىمەن بايلانىستارىن بىرقالىپتى دەڭگەيدە ۇستادى. حيۋا بيلەۋشىلەرىنىڭ قاراتايدى قولداۋىنا قاراماستان، بۇل حاندىقتارمەن ساۋدا، ساياسي قارىم-قاتىناستارىن ۇزبەدى. 1807 جىلى كىشى ءجۇزدى بۇرىن بولىپ كورمەگەن تابيعي اپات — جۇت جايلادى. مالدىڭ قىرىلىپ قالۋى، مىڭداعان جانداردىڭ اشتىققا ۇشىراۋىنا سەبەپشى بولدى. جاسوسپىرىمدەردى ءولىم اپاتىنان ساقتاۋ ءۇشىن جانتورە بىرقاتار شارالاردى ىسكە اسىردى. حان بۇل ارادا وسالدىق تا كورسەتتى. كوپتەگەن قازاق بالالارى مەن قىزدارى رەسەيدە حريستيان دىنىنە جازىلدى، حيۋا مەن بۇحار امىرلىكتەرىندە وزبەكتەرمەن ارالاسىپ، ۇلتتىق نىشاندارىن جوعالتتى. حاننىڭ جاۋلارى وسى احۋالدى وزدەرىنىڭ ىقپالىن كۇشەيتۋ ءۇشىن ۇتىمدى پايدالانىپ كەتتى. 1808 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي جانتورەنىڭ جاعدايى قيىندادى. كىشى ءجۇز شىن مانىندە بۇرىنعى تۇتاستىعىنان ايرىلدى. ولكەنىڭ باتىس ءوڭىرىن ىشكى وردانىڭ بيلەۋشىسى بوكەي وزىنە باعىندىرۋعا تىرىستى، حيۋا شەكاراسىمەن ىرگەلەس رۋلار قاراتايدىڭ قول استىنا توپتاستى. ورمان سۇلتان بولسا ۆولكونسكيمەن اۋىز جالاسىپ، ونىڭ قازاق ەلىن ء“بولىپ الدا بيلەي بەر” ساياساتىنا سۋ بۇرىكتى. وسىنداي جاعدايدا كىشى ءجۇزدىڭ تۇتاستىعىن قايتادان قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن جانتورە 1808 جىلى 2 شىلدەدە قازاق سۇلتاندارى، بيلەرى، بەدەلدى ستارشىندارىنىڭ ارنايى قۇرىلتايىن شاقىرتتى. حاندىق كەڭەستىڭ توراعاسى ورمان قۇرىلتايدى حانعا قارسى باعىتتاۋعا كۇش سالدى. حان بيلىگىنىڭ كۇشەيۋىنەن قاۋىپتەنگەن گۋبەرناتور ۆولكونسكي حانعا قارسى ىرىتكى سالۋ ماقساتىندا ءوزىنىڭ وكىلى مايور سكرىپيندى جىبەردى. بۇل ساياساتتى دەر كەزىندە تۇسىنگەن جانتورە قازاقتاردا ساقتالعان ادەت-عۇرىپتى دەمەۋ ەتىپ سكرىپيندى قۇرىلتايعا قاتىستىرمادى. الايدا جانتورە ماقساتىنا جەتە المادى، قۇرىلتاي ناتيجەسىز اياقتالدى. بوكەيدىڭ ۇگىت-ناسيحاتىمەن جانتورەنىڭ بيلىگىندەگى قازاق اۋىلدارىنىڭ ءبىر بولىگى جايىقتىڭ وڭ جاعاسىنا، نارىن قۇمدارىنا ءوتىپ كەتتى. 1000 ادامدىق ساربازدارىمەن قاراتاي دا حاننىڭ اۋىلدارىنا شابۋىلدارىن جيىلەتتى. بىرتە-بىرتە بيلىگى السىرەگەن جانتورە رەسەي ۇكىمەتىنەن قولداۋ تابۋ ماقساتىمەن جايىق شەبىنە جاقىنداپ قونىستاندى. العاشىندا مەرگەن فورپوستى توڭىرەگىندە، كەيىننەنساحارنايا بەكىنىسى ماڭىنا ورنىعىپ، كۇش جيناي باستادى. 1809 جىلى 2 قاراشادا حاننىڭ ءوز ساقشىلارىن جانە تولەڭگىتتەرىن تۇندە اۋىلدارىنا تاراتىپ جىبەرەتىنىن ءبىلىپ قالعان قاراتاي 200 جىگىتپەن كەنەتتەن جانتورەنىڭ اۋىلىنا شابۋىل جاسادى. 27 اۋىر جاراقات العان جانتورە قازا تاپتى.