ەگەر جىبەك جولىمەن باتىستان شىعىسقا قاراي جۇرسەك، ونىڭ قازاقستانداعى ۋچاسكەسى شاشتان (تاشكەنت) شىعىپ، تۇربات اسۋى ارقىلى يسفيدجابقا، سايرام (ساريامعا) كەلەدى. ەجەلگى قالانىڭ وسى كۇنگە دەيىن ساقتالعان. شىمكەنت تۇبىندەگى ءبىر قىستاق تاپ وسىلاي اتالادى، ونىڭ ءدال كىندىك تۇسىندا جىبەك جولىنداعى ءبىر كەزدەگى ەڭ ءىرى ورتالىقتاردىڭ ءبىرى بولعان ورتا عاسىرلىق قالا جۇرتىنىڭ قالدىعى ساقتالعان. يسفيدجابتان قۇلداردى، ءبوز ماتالاردى، قارۋ-جاراقتى، سەمسەرلەردى، مىس پەن تەمىردى اكەتىپ جاتقان. يسپيدجابتان شىققان كەرۋەندەر شىعىسقا قاراي بەت الىپ، شاراب جانە بۋدۋحكەنت قالالارى ارقىلى تارازعا بارادى ەكەن. قازاقستاننىڭ اسا ءىرى قالالارىنىڭ ءبىرى تاراز VI ع. بۇرىن بەلگىلى بولعان. 568 ج. تۇرىك قاعانى ديزابۇل ۆيزانتيا يمپەراتورى ءىى يۋستينياننىڭ ستراتگى زەمارح باستاپ كەلگەن ەلشىلىگىن تاپ وسى قالادا قابىلداعان. باستاۋحاتتار ونى كوپەستەر قالاسى دەپ اتاعان.وسىمەن قاتار ول تۇرگەشتەردىڭ، سودان كەيىن قارلىقتار مەن قاراحانداردىڭ تاريحي ورتالىعى بولعان. تارازبەن قاتار جامۋحات دەگەن شاھار تۇرعان، ول دا VI ع. حاتقا ەنگەن. جامۋحاتتىڭ جادىگەرلىكتەرى تالاس القابىندا، جامبىلعا تاياۋ جەردە، تالاس وزەنىنىڭ بويىنداعى ميحايلوۆكا سەلوسىنا قاراما-قارسى بەتتە جاتىر، ونىڭ ۇيىندىلەرىن قازىر قوستوبە دەپ اتايدى. القاپتىڭ جازىق جاعىندا اتلاح قالاسى بار، 751 ج. ونىڭ بىندە وسى ارانى ىقپالىندا ۇستاۋ ءۇشىن ارابتار قىتاي اسكەرىمەن شايقاسقان بولاتىن. تارازدان تاياق تاستام جەردە، تالاس بويىمەن تەرىسكەيگە قاراي كەتەتىن ساۋدا جولى ۇستىندە اداقكەت پەن نۋدجيكەس قالاسى تۇراتىن. تالاس القابىنىڭ تاۋلى بولەگىندە سول سياقتى شەلجى، سۇس، كۇل جانە تەكابكەت دەگەن قالالار بولعان. بۇلار كۇمىس كەندەرىنە جۋىق جەردەن قونىس تەپكەندى. كەرۋەندەر تالاس القابىنا فەرعانا ايماعىنان شاتقال قىراتىنداعى شاناش اسۋى جانە تالاس الاتاۋىنداعى قارابۋرا ارقىلى دا ءوتىپ كەلەتىن. جولدىڭ وسى بولىگى جىبەك جولىنىڭ جانە جەتىسۋلىق باعىتتارىن بىرىكتىرەتىن. تارازدان شىققان جول شىعىسقا، قۇلان قالاسىنا قاراي اساتىن تاراز بەن قۇلان ارالىعىنداعى تەرريتوريا قارلۇقتارگا جاتاتىن. قۇلانعا بارا جاتقاندا جول كاسريباس، كۇلشوپ، ءجولشوپ سياقتى قالالاردان وتەتىن. قۇلاننان ارىرەك شىعىستا ءبىر-بىرىنەن فارساقتاي جەردە مەركى مەن اسپارا قالالارى باردى. سوسىن ساۋدا كەرۋەندەرى نۇزكەنت، حاررادجۋان، جول قالالارىنا سوعىپ ءوتىپ جولدان كەيىن ول سارىع، «تۇرىك قاعانىنىڭ قىستاعىنا» قىرمىراۋعا باراتىن. قىرمىراۋدان جول سالدىرىپ وتىرىپ، جەتىسۋدىڭ ەڭ ءىرى قالانىڭ ءبىرى — ناۋاكەنتكە (قىتايشا سينچەن) اپاراتىن. بۇل ەكى اتاۋ دا جاڭا قالا دەپ اۋدارىلادى. ناۋاكەنت تۇرىك قاعاندارىنىڭ سارايى جانە سوعدىلاردىڭ قالاسى بولعان. جول ناۋاكەنتتەن شىققاسىن پەندجيكەنت (بۋندجيكەت) ارقىلى جەتىسۋدىڭ اسا ۇلكەن قالاسى، باتىس تۇرىكتەرىنىڭ استاناسى (كەي تۇرگەشتەر، قارلىقتار استاناسى) سۋيابقا كەلەدى. بۇل قالا تۋرالى قىتاي، اراب ساياحاتشىلارى X ع. دەيىن جازىپ كەلگەن. سوڭىنان استانا ءرولى بالاساعۇنعا كوشەدى، تەگى ونىڭ ەرتەرەكتەگى اتى بەكليگ نەمەسە سەمەكنا بولسا كەرەك. بالاساعۇن قاراحانداردىڭ، سوسىن قاراقىتايلاردىڭ استاناسى رەتىندە بەلگىلى، ونى كەيىن XIII ع. باس كەزىندە قاراقىتايلار قيراتادى. قالا سودان قايتا سالىنادى، بىراق XIV ع. تاعى دا ويراندالىپ، ۇيىندىلەرى عانا قالادى. بۇل قالالاردىڭ تۇرعان جەرى كازىرگى توقماق قالاسىنا جاقىن جەردە جانە ورتا عاسىردىڭ كوپكە بەلگىلى ەكى ەسكەرتكىشىنە — اقبەشىم مەن بوران قالا جۇرتىنا سايكەس كەلەدى. سۋياب قالاسىنان كەرۋەن جولدىڭ نە سولتۇستىك، نە وڭتۇستىك تارماقتارىمەن ءجۇرىپ، ىسسىق كولدىڭ جاعالاۋىنا شىعادى. وڭتۇستىك جاقپەن جۇرگەن كەرۋەندەر جوعارعى بارىسحان دەگەن ۇلكەن قالانى باسىپ وتەدى، ال جولدىڭ سولتۇستىك تارماعىندا شاعىن كەرۋەن سارايلار ورنى كەزدەسەدى، ولاردىڭ اتتارى بىزگە دەيىن جەتپەگەن. سوسىن وسىناۋ ەكى ايرىق جول بەدەل اسۋىندا ءبىر-بىرىمەن قوسىلادى دا، نە وسى اسۋ ارقىلى، نە تاشرابات ارقىلى جىبەك جولى قاشعار مەن اقسۋدان بارىپ شىعادى. ال كەرۋەن جولى ىسسىق كول قازان شۇڭقىرىنان سانتاش اسۋى ارقىلى قارقارا جايلاۋىنا بارىپ، تومەندەپ ىلە القابىنا تۇسەدى دە، وزەننىڭ وڭ جاعالاۋىن بويلاپ وتىرىپ، ۇسەك پەن حورگوس القاپتارىنان ءوتىپ، المالىق قالاسىنا بارادى، ال سوسىن تاكلا-ماكان ءشولىنىڭ سولتۇستىك جيەگىن اينالىپ، حامي مەن تۇرفان كوگال ايماقتارىن باسىپ، دۋنحۋان مەن قىتايعا جەتەتىن بولعان. X—XII عع. جىبەك جولىنىڭ ءبىر تارماعى كۇللى ىلە القابىن وڭتۇستىك-باتىس جاعىنان كوكتەي ءوتىپ، سولتۇستىك شىعىسقا قاراي كەتەدى ەكەن. بۇل تارماق ناۋاكەنتتەن باستالىپ، بۋندجيكەن جانە قاستەك اسۋى ارقىلى ءجۇرىپ، ىلە الاتاۋىنىڭ تەرىسكەي جوتالارىنا اكەلگەن. الگى اسۋعا تاعى ءبىر جول بالاساعۇننان كەلەتىن بولعان. بۇل اراداعى تانىمال بەلگى قاسيەتتى ۇرىن-ارج تاۋى ەكەن. جول ىلە الاتاۋىنىڭ باۋرايىنداعى، كازىرگى قاستەك، قاسكەلەڭ مەن الماتى ورىندارىنداعى شاعىن قالاشىقتار ارقىلى تالعار قالاسىنىڭ تەرىسكەي شەتىنە ورنالاسقان ءتالحيز ء(تالحيرا) قالاسىنا جەتكەن. وسى ارادا تالعار وزەنىنىڭ وڭ جاعالاۋىنداعى تاۋ باۋرايىندا ورتا عاسىردىڭ اسا ءىرى قالا جۇرتىنىڭ ويران بولعان ورنى جاتىر. ءتالحيز ءترانزيتتى ساۋدانىڭ ۇلكەن ورتالىعى بولعان. ىلە القابىنا باسقا جولمەن دە كەلە بەرەدى ەكەن: قۇلان مەن اسپا-رادان نەمەسە نۇزكەنتتەن شىعىپ، شۋدىڭ ورتا جانە تومەنگى اعىسىنداعى قالالارعا بارعان. سوسىن تاسوتكەل قايراڭىنان ءوتىپ، جول ششۋ — ىلە تاۋلارىنىڭ تەرىسكەي جوتالارىن جاعالاپ كەلىپ، ىلە الاتاۋىنىڭ تەرىسكەي بەتىندەگى قالالاردى قۋالاي جۇرگەن. تالحيزدەن جىبەك جولى ەكىگە ايرىلادى: وڭتۇستىك جەلىسى ەسىك پەن تۇرگەن، شەلەك ۇستىمەن ءجۇرىپ، ىلەنىڭ بوروحۋدزير ماڭىنداعى وتكەلىنەن ءوتىپ، ونىڭ وڭ جاعالاۋىن قۋالاپ، حورعوس ارقىلى المالىققا جەتەدى دە، وسىنداعى ىسسىق كول جاقتان كەلگەن جول تارماعىمەن قوسىلادى. جولدىڭ وسى بولىگىنەن ارحەولوگتار ەسىك، تۇرگەن، لاۋار سياقتى كىشكەنە قالالاردىڭ، ۇلكەن قالا شەلەكتىك توبەشىكتەنىپ قالعان ورىندارىن تاپتى، ىلەنىڭ وڭ جاعىمەن جول قازىرگى زامان قىستاعى كوكتال مەن جاركەنت ارقىلى وتەدى. كوكتال ماڭىندا ىلەبالىق قالاسىنىڭ ورنى بار. تالحيزدەن باستالاتىن تەرىسكەي جولى تالعار وزەنىن قۋالاي ءجۇرىپ، ىلەنىڭ قاپشاعاي شاتقالى ماڭىنداعى وتكەلىنە دەيىن جەتكەن. ودان ءارى جول شەڭگەلدى ۇستىمەن التىن ەمەل بەلەسىنەن اسىپ، كوكسۋ القابىنا تۇسەدى دە، ەكىوعىز قالاسىنا جەتەدى. ول كازىرگى دۋنعانوۆكا سەلوسىنىڭ ورنىندا بولعان. ۆيلگەلم رۋبرۋك بۇل قالانى ەكۆيۋس دەپ اتاعان. ىلە القابىنىڭ ەڭ ۇلكەن قالا جۇرتىنىڭ ءبىرى تاپ وسى جەردەن تابىلعان. وندا 1253 ج. بولعان ۆ. رۋبرۋك وسىناۋ قالادا «ساراتسيندەر» (يران كوپەستەرى) تۇرۋشى ەدى— دەپ جازادى. جول ەكىوعىزدان شىعىپ، قارلىقتار جابعىسىنىڭ استاناسى قايالىققا (قويلاق) بارادى ەكەن. بۇل شاھاردىڭ حان بازارلارىمەن اتى شىققان. وندا مۇسىلماندارمەن بىرگە، وزدەرىنىڭ شىركەۋى بار حريستياندار دا تۇرعان. ول جونىندە موڭعول حانى موڭكەگە بارا جاتىپ، وسى قالاعا سوعىپ كەتكەن، ليۋدوۆيك IX— ەلشىسى، موناح-سوپى ۆ. رۋبرۋك حابارلايدى. قايالىق — قارلىقتار ورتالىعى بولعان، IX گ. —XIII ع. باس كەزىندە ىلە القابىنىڭ سولتۇستىك-شىعىس بولەگى قارلىقتار قولاستىنا قاراعان. قايالىق قاراتال وزەنى القابىندا كوزىرگى انتونوۆ سەلوسىنىڭ شەت جاعىندا تۇرعان. رۋبرۋكتىڭ جازبالارىنا قاراعاندا، كايالىققا جاقىن-جۋىق جەردە حريستياندار سەلوسى بولعان، جىبەك جولى سول ارقىلى وتكەن. سودان ءارى قاراي جول تەنتەك القابىمەن ءجۇرىل، الاكولدى اينالىپ ءوتىپ، جوڭعار قاقپاسىن باسىپ شيحو القابىنا جەتەدى، سوسىن بەسبالىقتى باسىپ، دۋنحۋانعا بارادى دا، ىشكى قىتاي جاققا شىعانداپ كەتەدى ەكەن. الاكولدىڭ وڭتۇستىك-باتىس شەتىندە ءبىر قالا بولعان، ونى XIII ع. ساياحاتشىلارى «وبلىستىڭ استاناسى» دەپ اتاعان. يسپيدجاب قالاسىنان شىعاتىن كەرۋەن جولى ارىس بويىنداعى ارسۋبانيكەتكە، سودان وترار-فارابقا يەك ارتىپ، سىرداريا بويىمەن ءجۇرىپ، ارال وڭىرىنە بارعان. سىرداريا بويىن قۋالاي جۇرەتىن كەرۋەن جولى ۇستىندەگى قالالاردىڭ ءىرىسى وتىرار-فاراب پەن شاۆعار ەكەن. ءبىرىنشى قالانىڭ اتى ارىستىڭ سىردارياعا بارىپ قۇياتىن جەرىنە جاقىن ورنالاسقان، اسا ۇلكەن قالا جۇرتىنىڭ اتىندا ساقتالىپ، وسى كۇنگە دەيىن جەتكەن. وتىرار توعىز جولدىڭ تورابىندا تۇرعان. ودان شىققان جولدىڭ ءبىر تارماعى شاۆگارعا، ەكىنشى تارماعى سىرداريا وتكەلىنەن ءوتىپ، ۆاسيدجا قالاسىنا باراتىن بولعان. ودان سىرداريامەن جوعارى ورلەپ، وعىزدار قالاسى سۇتكەنتتى باسىپ، شاشقا، ال تومەن قاراي — جەنتكە كەتكەن. ال جەنتتەن قىزىلقۇم ارقىلى حورەزم مەن ۋرگەنىشكە قاراجول تارتىلىپ، ودان ءارى ەدىل بويى مەن كاۆكازعا اسىپ كەتەتىن بولعان. جىبەك جولىنىڭ وسى بولىگى XIII ع. وزگەشە جاندانىپ كەتەدى جانە جەنت، سارايشىق، ساراي-باتۋ، كاففۋ سياقتى شۋلى-دۋلى شاھارلار ۇستىمەن جۇرەتىن بولادى. شاۆعار VIII ع. دەرەكتەرىنەن بەلگىلى، وعان، ءاسىلى، تۇركىستان توڭىرەگىندە ورنالاسقان شۇيتوبە قالا جۇرتى سايكەس كەلەتىن سەكىلدى. كازىرگى تۇركىستان تۇرعان جەردە، شاۆگارمەن قاتار X—XIII عع. ياسسى شاھارى ىرگە تەبەدى، اتاقتى اقىن، سوپى احمەت ياسساۋي سول شاھاردا تۇرىپ، ۋاعىز-ناسيحاتىن جۇرگىزەدى. شاۆگاردان شىعا جول وعىزدار استاناسى — يانگيكەنتكە قاراي تارتاتىن. وسى ارادان قىزىلقۇمدى باسىپ، تاعى ءبىر جول حورەزمگە باراتىن. اۋەلى، شاۆگاردان، كەيىنىرەك ياسسىدان باستالعان جول تۇرلان اسۋى ارقىلى قاراتاۋدىڭ سولتۇستىك جوتالارىنا شىعىپ، سىرداريانى قۋالاپ كەتەتىن جولمەن جارىسا (پارالەلل) جۇرەتىن. ول جولدا سوزاق، ۇرىسوعان، قۇمكەنت، سۇگۇلكەنت قالالارى بار ەدى. بۇل جول نە تالاستىڭ تومەنگى جاعىنان شىعىپ، سودان جوعارى ورلەپ، تارازعا باراتىن، نە بيلىكولدىڭ باتىس جاعاسىمەن ءجۇرىپ، بەرۋكەت-پاركەت، حۋتۋكچين قالالارى ارقىلى بۇل دا تارازعا جەتەتىن. جىبەك جولىنىڭ وڭتۇستىك قازاقستان مەن جەتىسۋ ارقىلى وتەتىن نەگىزگى ارقاۋىنان جول تارامدالىپ، تەرىستىك پەن شىعىسقا قاراي، ورتالىق جانە شىعىس قازاقستان اۋداندارىنا، كەيىن سارىارقا اتىمەن ءمالىم بولعان دەشتى-قىپشاققا، ەرتىس جاعالاۋى مەن التايعا، موڭعولياعا اسىپ كەتەدى ەكەن. وسى ارامەن اتتى كوشپەلىلەر تايپالارى جۇرەتىن دالا جولى وتكەن. ءسويتىپ مالعا، ءجۇن مەن تەرىگە، مەتالعا باي ورتالىق قازاقستان ايماعى ساۋدا-ساتتىق بايلانىس جۇيەسىنە، ونىڭ ىشىندە حالىقارالىق جۇيەگە تارتىلىپ، كوپتەگەن كەرۋەن سۇرلەۋلەرى ارقىلى جىبەك جولى تورابىمەن توعىسادى. جولدىڭ وتىراردان تارالعان ءبىر جەلىسى ارسۋبانيكەتتەن ءوتىپ، ارىستاندى، شايان القاپتارىنا، سوسىن قاراتاۋلىق جاتاعان بەلەسىنەن اسىپ; ال شاۆگار مەن ياسسىدان شىققان جەلىسى تۇرلان اسۋىنان اسىپ، ساۋران مەن سىعاناق تارماعى، يانگيكەنت تارماعى — ءبار-ءبارى تۇس-تۇستان ورتالىق قازاقستان جازىعىنا شىعىپ، سارىسۋ مەن كەڭگىر، تورعاي مەن ەسىل بويلارىنا باراتىن بولعان. سول ايماقتان ورتا عاسىردىڭ: بولعان-اتا، جامانقورعان، نوگەربەك-داراسى، دومباۋىل، ورمامبەت سياقتى قالا جۇرتتارىنىڭ قالدىقتارى تابىلعان. ءاسىلى، ورتا عاسىر باستاۋحاتتارىندا ايتىلاتىن. جۇبىن، كونگليكەت، ورتاۋ مەن كەنتاۋ سياقتى جايلاۋلاردى، گاربيان مەن باقىرلىتاۋ سياقتى كەن ورىندارىن وسى ماڭايدان ىزدەگەن ءجون. تارازدان شىققان تاعى ءبىر ساۋدا جولى اداحكەس پەن دەح-نۋدجيكەس قالالارى ارقىلى ەرتىس جاعاسىنا، قيماقتار قاعانىنىڭ سارايىنا بارىپ، ودان ءارى اسىپ، ەنيسەيدەگى قىرعىزدار ەلىنە تارتاتىن بولعان. ىلە القابى ورتالىق قازاقستانمەن شۋ — ىلە تاۋىنىڭ تەرىسكەي جوتالارىمەن ءجۇرىپ شۋعا شىعادى دا، سوسىن ونىڭ بويىن قۋالاپ بارىپ، سارىسۋ وزەنى جاعالاۋىنا شىققان. جولدىڭ وزگە ءبىر جەلىسى تەرىسكەي-ىلەدەگى شەڭگەلدى ماڭىنان شىعىپ، كوكتال مەن بوياۋلى كەرۋەن سارايلارى ارقىلى بالقاش وڭىرىنە، سوسىن ىلەدەن تارايتىن ورتاسۋدى جيەكتەپ، سول اراداعى اقتام قالا جۇرتىنىڭ ورنىن باسىپ، كولدىڭ تۇسكەيىنەن 8 شاقىرىم بۇعاز ارقىلى تەرىسكەيىنە شىعادى. كەرۋەندەر بۇعازدى كەشىپ ءوتىپ، توقىراۋىن وزەنىنىڭ قۇيارلىعىنا جۋىق جەردەن شىعادى ەكەن داعى، ونىڭ بويىن قۋالاپ، ءارى ۇلىتاۋ جوتالارىنا قاراي كەتەدى. تەرىسكەي-ىلە جولىنىڭ ءبىر جەلىسى الاكولدى باتىس جاعىنان اينالىپ ءوتىپ تارباعاتاي ارقىلى ەرتىسكە، قيماقتار مەملەكەتىنىڭ جەرىنە جەتكەن. تارباعاتايدا، ەرتىس جاعالاۋىندا قيماقتىڭ باندجار، حاناۋىش، استۇر، سيسان سەكىلدى قالالارى جانە اينالاسى بەكىنىستى قامالمەن قورشالعان، قاقپالارى تەمىرمەن قۇرسالعان وراسان زور قالا — «قاعاندار استاناسى» ورنالاسقان ەدى. قيماقتىڭ قالالارى ساۋدا جولدارى ارقىلى ەنيسەيدەگى قىرعىز، موڭعولياداعى ۇيعىر قالالارىمەن، شىعىس تۇركىستاننىڭ كوگالدى ايماقتارىمەن بايلانىسىپ وتىرعان.
e-history.kz