Eger Jibek jolımen batıstan şığısqa qaray jürsek, onıñ Qazaqstandağı uçaskesi Şaştan (Taşkent) şığıp, Twrbat asuı arqılı Isfidjabqa, Sayram (Sar'yamğa) keledi. Ejelgi qalanıñ osı künge deyin saqtalğan. Şımkent tübindegi bir qıstaq tap osılay ataladı, onıñ däl kindik twsında Jibek jolındağı bir kezdegi eñ iri ortalıqtardıñ biri bolğan orta ğasırlıq qala jwrtınıñ qaldığı saqtalğan. Isfidjabtan qwldardı, böz matalardı, qaru-jaraqtı, semserlerdi, mıs pen temirdi äketip jatqan. Ispidjabtan şıqqan keruender şığısqa qaray bet alıp, Şarab jäne Buduhkent qalaları arqılı Tarazğa baradı eken. Qazaqstannıñ asa iri qalalarınıñ biri Taraz VI ğ. bwrın belgili bolğan. 568 j. türik qağanı Dizabwl Vizantiya imperatorı İİ YUstiniannıñ stratgi Zemarh bastap kelgen elşiligin tap osı qalada qabıldağan. Bastauhattar onı köpester qalası dep atağan.Osımen qatar ol türgeşterdiñ, sodan keyin qarlıqtar men qarahandardıñ tarihi ortalığı bolğan. Tarazben qatar Jamuhat degen şahar twrğan, ol da VI ğ. hatqa engen. Jamuhattıñ jädigerlikteri Talas alqabında, Jambılğa tayau jerde, Talas özeniniñ boyındağı Mihaylovka selosına qarama-qarsı bette jatır, onıñ üyindilerin qazir Qostöbe dep ataydı. Alqaptıñ jazıq jağında Atlah qalası bar, 751 j. onıñ binde osı aranı ıqpalında wstau üşin arabtar qıtay äskerimen şayqasqan bolatın. Tarazdan tayaq tastam jerde, Talas boyımen teriskeyge qaray ketetin sauda jolı üstinde Adaqket pen Nudjikes qalası twratın. Talas alqabınıñ taulı böleginde sol siyaqtı Şelji, Sws, Kül jäne Tekabket degen qalalar bolğan. Bwlar kümis kenderine juıq jerden qonıs tepkendi. Keruender Talas alqabına Ferğana aymağınan Şatqal qıratındağı Şanaş asuı jäne Talas Alatauındağı Qarabura arqılı da ötip keletin. Joldıñ osı böligi Jibek jolınıñ jäne Jetisulıq bağıttarın biriktiretin. Tarazdan şıqqan jol şığısqa, Qwlan qalasına qaray asatın Taraz ben Qwlan aralığındağı territoriya qarlwqtarga jatatın. Qwlanğa bara jatqanda jol Kasribas, Külşöp, Jolşöp siyaqtı qalalardan ötetin. Qwlannan ärirek şığısta bir-birinen farsaqtay jerde Merki men Aspara qalaları bardı. Sosın sauda keruenderi Nwzkent, Harradjuan, Jol qalalarına soğıp ötip joldan keyin ol Sarığ, «türik qağanınıñ qıstağına» Qırmırauğa baratın. Qırmıraudan jol saldırıp otırıp, Jetisudıñ eñ iri qalanıñ biri — Nauakentke (Qıtayşa Sinçen) aparatın. Bwl eki atau da Jaña qala dep audarıladı. Nauakent türik qağandarınıñ sarayı jäne soğdılardıñ qalası bolğan. Jol Nauakentten şıqqasın Pendjikent (Bundjiket) arqılı Jetisudıñ asa ülken qalası, Batıs Türikteriniñ astanası (key türgeşter, qarlıqtar astanası) Suyabqa keledi. Bwl qala turalı qıtay, arab sayahatşıları X ğ. deyin jazıp kelgen. Soñınan astana röli Balasağwnğa köşedi, tegi onıñ erterektegi atı Beklig nemese Semekna bolsa kerek. Balasağwn qarahandardıñ, sosın qaraqıtaylardıñ astanası retinde belgili, onı keyin XIII ğ. bas kezinde qaraqıtaylar qiratadı. Qala sodan qayta salınadı, biraq XIV ğ. tağı da oyrandalıp, üyindileri ğana qaladı. Bwl qalalardıñ twrğan jeri käzirgi Toqmaq qalasına jaqın jerde jäne orta ğasırdıñ köpke belgili eki eskertkişine — Aqbeşim men Boran qala jwrtına säykes keledi. Suyab qalasınan keruen joldıñ ne soltüstik, ne oñtüstik tarmaqtarımen jürip, Issıq köldiñ jağalauına şığadı. Oñtüstik jaqpen jürgen keruender Joğarğı Barıshan degen ülken qalanı basıp ötedi, al joldıñ soltüstik tarmağında şağın keruen saraylar ornı kezdesedi, olardıñ attarı bizge deyin jetpegen. Sosın osınau eki ayrıq jol Bedel asuında bir-birimen qosıladı da, ne osı asu arqılı, ne Taşrabat arqılı Jibek jolı Qaşğar men Aqsudan barıp şığadı. Al keruen jolı Issıq köl qazan şwñqırınan Santaş asuı arqılı Qarqara jaylauına barıp, tömendep İle alqabına tüsedi de, özenniñ oñ jağalauın boylap otırıp, Üsek pen Horgos alqaptarınan ötip, Almalıq qalasına baradı, al sosın Takla-Makan şöliniñ soltüstik jiegin aynalıp, Hami men Twrfan kögal aymaqtarın basıp, Dunhuan men Qıtayğa jetetin bolğan. X—XII ğğ. Jibek jolınıñ bir tarmağı külli İle alqabın oñtüstik-batıs jağınan köktey ötip, soltüstik şığısqa qaray ketedi eken. Bwl tarmaq Nauakentten bastalıp, Bundjiken jäne Qastek asuı arqılı jürip, İle Alatauınıñ teriskey jotalarına äkelgen. Älgi asuğa tağı bir jol Balasağwnnan keletin bolğan. Bwl aradağı tanımal belgi qasietti Wrın-Arj tauı eken. Jol İle Alatauınıñ baurayındağı, käzirgi Qastek, Qaskeleñ men Almatı orındarındağı şağın qalaşıqtar arqılı Talğar qalasınıñ teriskey şetine ornalasqan Tälhiz (Tälhira) qalasına jetken. Osı arada Talğar özeniniñ oñ jağalauındağı tau baurayında orta ğasırdıñ asa iri qala jwrtınıñ oyran bolğan ornı jatır. Tälhiz tranzitti saudanıñ ülken ortalığı bolğan. İle alqabına basqa jolmen de kele beredi eken: Qwlan men Aspa-radan nemese Nwzkentten şığıp, Şudıñ orta jäne tömengi ağısındağı qalalarğa barğan. Sosın Tasötkel qayrañınan ötip, jol Şu — İle taularınıñ teriskey jotaların jağalap kelip, İle Alatauınıñ teriskey betindegi qalalardı qualay jürgen. Tälhizden Jibek jolı ekige ayrıladı: oñtüstik jelisi Esik pen Türgen, Şelek üstimen jürip, İleniñ Borohudzir mañındağı ötkelinen ötip, onıñ oñ jağalauın qualap, Horğos arqılı Almalıqqa jetedi de, osındağı Issıq köl jaqtan kelgen jol tarmağımen qosıladı. Joldıñ osı böliginen arheologtar Esik, Türgen, Lauar siyaqtı kişkene qalalardıñ, ülken qala Şelektik töbeşiktenip qalğan orındarın taptı, İleniñ oñ jağımen jol qazirgi zaman qıstağı Köktal men Jarkent arqılı ötedi. Köktal mañında İlebalıq qalasınıñ ornı bar. Tälhizden bastalatın teriskey jolı Talğar özenin qualay jürip, İleniñ Qapşağay şatqalı mañındağı ötkeline deyin jetken. Odan äri jol Şeñgeldi üstimen Altın Emel belesinen asıp, Köksu alqabına tüsedi de, Ekioğız qalasına jetedi. Ol käzirgi Dunğanovka selosınıñ ornında bolğan. Vil'gel'm Rubruk bwl qalanı Ekvius dep atağan. İle alqabınıñ eñ ülken qala jwrtınıñ biri tap osı jerden tabılğan. Onda 1253 j. bolğan V. Rubruk osınau qalada «saracinder» (iran köpesteri) twruşı edi— dep jazadı. Jol Ekioğızdan şığıp, qarlıqtar jabğısınıñ astanası Qayalıqqa (Qoylaq) baradı eken. Bwl şahardıñ han bazarlarımen atı şıqqan. Onda mwsılmandarmen birge, özderiniñ şirkeui bar hristiandar da twrğan. Ol jöninde moñğol hanı Möñkege bara jatıp, osı qalağa soğıp ketken, Lyudovik IX— elşisi, monah-sopı V. Rubruk habarlaydı. Qayalıq — qarlıqtar ortalığı bolğan, IX g. —XIII ğ. bas kezinde İle alqabınıñ soltüstik-şığıs bölegi qarlıqtar qolastına qarağan. Qayalıq Qaratal özeni alqabında közirgi Antonov selosınıñ şet jağında twrğan. Rubruktıñ jazbalarına qarağanda, Kayalıqqa jaqın-juıq jerde hristiandar selosı bolğan, Jibek jolı sol arqılı ötken. Sodan äri qaray jol Tentek alqabımen jüril, Alaköldi aynalıp ötip, Joñğar qaqpasın basıp Şiho alqabına jetedi, sosın Besbalıqtı basıp, Dunhuanğa baradı da, İşki Qıtay jaqqa şığandap ketedi eken. Alaköldiñ oñtüstik-batıs şetinde bir qala bolğan, onı XIII ğ. sayahatşıları «Oblıstıñ astanası» dep atağan. Ispidjab qalasınan şığatın keruen jolı Arıs boyındağı Arsubaniketke, sodan Otrar-Farabqa iek artıp, Sırdariya boyımen jürip, Aral öñirine barğan. Sırdariya boyın qualay jüretin keruen jolı üstindegi qalalardıñ irisi Otırar-Farab pen Şavğar eken. Birinşi qalanıñ atı Arıstıñ Sırdariyağa barıp qwyatın jerine jaqın ornalasqan, asa ülken qala jwrtınıñ atında saqtalıp, osı künge deyin jetken. Otırar toğız joldıñ torabında twrğan. Odan şıqqan joldıñ bir tarmağı Şavgarğa, ekinşi tarmağı Sırdariya ötkelinen ötip, Vasidja qalasına baratın bolğan. Odan Sırdariyamen joğarı örlep, oğızdar qalası Sütkentti basıp, Şaşqa, al tömen qaray — Jentke ketken. Al Jentten Qızılqwm arqılı Horezm men Urgenişke qarajol tartılıp, odan äri Edil boyı men Kavkazğa asıp ketetin bolğan. Jibek jolınıñ osı böligi XIII ğ. özgeşe jandanıp ketedi jäne Jent, Sarayşıq, Saray-Batu, Kaffu siyaqtı şulı-dulı şaharlar üstimen jüretin boladı. Şavğar VIII ğ. derekterinen belgili, oğan, äsili, Türkistan töñireginde ornalasqan Şüytöbe qala jwrtı säykes keletin sekildi. Kazirgi Türkistan twrğan jerde, Şavgarmen qatar X—XIII ğğ. YAssı şaharı irge tebedi, ataqtı aqın, sopı Ahmet YAssaui sol şaharda twrıp, uağız-nasihatın jürgizedi. Şavgardan şığa jol oğızdar astanası — YAngikentke qaray tartatın. Osı aradan Qızılqwmdı basıp, tağı bir jol Horezmge baratın. Äueli, Şavgardan, keyinirek YAssıdan bastalğan jol Twrlan asuı arqılı Qarataudıñ soltüstik jotalarına şığıp, Sırdariyanı qualap ketetin jolmen jarısa (paralell') jüretin. Ol jolda Sozaq, Wrısoğan, Qwmkent, Sügülkent qalaları bar edi. Bwl jol ne Talastıñ tömengi jağınan şığıp, sodan joğarı örlep, Tarazğa baratın, ne Biliköldiñ batıs jağasımen jürip, Beruket-Parket, Hutukçin qalaları arqılı bwl da Tarazğa jetetin. Jibek jolınıñ Oñtüstik Qazaqstan men Jetisu arqılı ötetin negizgi arqauınan jol taramdalıp, teristik pen şığısqa qaray, Ortalıq jäne Şığıs Qazaqstan audandarına, keyin Sarıarqa atımen mälim bolğan Deşti-Qıpşaqqa, Ertis jağalauı men Altayğa, Moñğoliyağa asıp ketedi eken. Osı aramen attı köşpeliler taypaları jüretin dala jolı ötken. Söytip malğa, jün men terige, metalğa bay Ortalıq Qazaqstan aymağı sauda-sattıq baylanıs jüyesine, onıñ işinde halıqaralıq jüyege tartılıp, köptegen keruen sürleuleri arqılı Jibek jolı torabımen toğısadı. Joldıñ Otırardan taralğan bir jelisi Arsubaniketten ötip, Arıstandı, Şayan alqaptarına, sosın Qarataulıq jatağan belesinen asıp; al Şavgar men YAssıdan şıqqan jelisi Twrlan asuınan asıp, Sauran men Sığanaq tarmağı, YAngikent tarmağı — bär-bäri tws-twstan Ortalıq Qazaqstan jazığına şığıp, Sarısu men Keñgir, Torğay men Esil boylarına baratın bolğan. Sol aymaqtan orta ğasırdıñ: Bolğan-ata, Jamanqorğan, Nögerbek-Darası, Dombauıl, Ormambet siyaqtı qala jwrttarınıñ qaldıqtarı tabılğan. Äsili, orta ğasır bastauhattarında aytılatın. Jwbın, Kongliket, Ortau men Kentau siyaqtı jaylaulardı, Garbian men Baqırlıtau siyaqtı ken orındarın osı mañaydan izdegen jön. Tarazdan şıqqan tağı bir sauda jolı Adahkes pen Deh-Nudjikes qalaları arqılı Ertis jağasına, Qimaqtar qağanınıñ sarayına barıp, odan äri asıp, Eniseydegi qırğızdar eline tartatın bolğan. İle alqabı Ortalıq Qazaqstanmen Şu — İle tauınıñ teriskey jotalarımen jürip Şuğa şığadı da, sosın onıñ boyın qualap barıp, Sarısu özeni jağalauına şıqqan. Joldıñ özge bir jelisi Teriskey-İledegi Şeñgeldi mañınan şığıp, Köktal men Boyaulı keruen sarayları arqılı Balqaş öñirine, sosın İleden taraytın Ortasudı jiektep, sol aradağı Aqtam qala jwrtınıñ ornın basıp, köldiñ tüskeyinen 8 şaqırım bwğaz arqılı teriskeyine şığadı. Keruender bwğazdı keşip ötip, Toqırauın özeniniñ qwyarlığına juıq jerden şığadı eken dağı, onıñ boyın qualap, äri Wlıtau jotalarına qaray ketedi. Teriskey-İle jolınıñ bir jelisi Alaköldi batıs jağınan aynalıp ötip Tarbağatay arqılı Ertiske, qimaqtar memleketiniñ jerine jetken. Tarbağatayda, Ertis jağalauında Qimaqtıñ Bandjar, Hanauış, Astwr, Sisan sekildi qalaları jäne aynalası bekinisti qamalmen qorşalğan, qaqpaları temirmen qwrsalğan orasan zor qala — «qağandar astanası» ornalasqan edi. Qimaqtıñ qalaları sauda joldarı arqılı Eniseydegi qırğız, Moñğoliyadağı wyğır qalalarımen, Şığıs Türkistannıñ kögaldı aymaqtarımen baylanısıp otırğan.
e-history.kz