كوز قاراس

قازاق حالقى ءتورت ۇلى يمپەريانىڭ تىكەلەي مۇراگەر ۇرپاعى

kerey.kz

 |  Aug 11, 2015

قازىر شىڭعىسحاندى موڭعول دەپ قىتاي مەن مونعوليادان باسقا ەشكىم ايتپايدى. سەبەبى، تاريحتاعى شىندىق بويىنشا شىڭعىسحان دا ، شىڭعىسحاننىڭ قۇرعان مەملەكەتى دە تازا قازاق — تاتار مەملەكەتى بولعان. قازىر ەۆروپا ، روسسيا مەن تۇركيا، جاپونيا مەن قازاقستاننىڭ بارلىق تاريحشىلارى اشىق تۇردە شىڭعىسحاندى تازا قازاق دەپ جاتىر. وسى جۋىقتاردا عانا روسسيادا تاريحشى مۇرات ادجي مەن ان. ولوۆينتسەۆتىڭ، ۋكراينادا ۆلاد. بەلينسكيدىڭ، انگليادا اتاقتى ءبىر اعىلشىن تاريحشىسىنىڭ، الدىندا قازاقستاندا تاريحشى مۇحتار ماعاۋيننىڭ شىڭعىسحان تازا قاندى قازاق دەگەن كىتاپتارى شىقتى . مەن سول كىتاپتاپردان الىپ جازىپ وتىرمىن.

وسىدان ءۇش — ءتورت جىل بۇرىن قازاقستاننىڭ بارلىق ءىرى دەگەن اكادەميك، دوكتور مەن پروفەسسورلارى «قازاقستان» تەلەكانالىنان شىعىپ بارلىعى شىڭعىسحان تازا قازاق، مەركىت رۋىنان جانە مەركىتتەر قازىر قازاقستاندا جانە قاي رۋدىڭ قۇرامىندا ەكەنىن جاقسىلاپ مالىمدەدى. ەرتەڭ –اق شىڭعىسحان تازا قازاق دەپ ءبارى سويلەيتىن بولادى.

شىڭعىسحاننىڭ كەزىندە قازىرگى موڭعوليانىڭ جەرى تاتار دالاسى دەپ اتالىپ وندا قازاقتىڭ تاتار تايپا — رۋلارى تۇرعان بولاتىن . ولار كەيىن قازاقستانعا كوشىپ كەلگەن كەرەي، نايمان، مەركىت، جالايىر، قوڭىرات، تاتار جانە دۋلات سياقتى وننان اسا تاتار — قازاق رۋ — تايپالارى. موڭعول دەگەن ۇلتتىڭ ءوزى شىڭعىسحاننىڭ كەزىندە ەشقانداي دا بولماعان. ولار قىتىيدىڭ مانجۋرياداعى شىعىس لياو دەگەن مەملەكەتىنەن شىڭعىسحان ولگەننەن كەيىن عانا كوشىپ كەلگەن كيدان دەگەن حالىق. مونگول دەگەن اتاۋ شىڭعىسحاننىڭ نەمەرەسى موڭكە حاننىڭ اتىنان العان. مونكە حان وڭتۇستىك قىتايعا ىلعاي سوعىس جورعىن اشىپ، ونى قىتايلار «مونگۋ» دەپ اتاپ، ودان قازىرگى موڭعولداردىڭ اتاۋى شىقتى.

شىڭعىسحاننىڭ اسىراپ العان اكەسى قازاقتىڭ قيات دەگەن رۋىنان دا ، تۋعان اكەسى قازاق — مەركىت. بۇل جونىندە جاپوننىڭ 2014 ء–شى جىلى، 29—شى مامىر (ماي) ايىندا روسسيانىڭ « مير» دەگەن تەلەكانالىندا كورسەتكەن شىڭعىسحان دەگەن فيلمىندە وتە جاقسىلاپ كورسەتتى. جاپوندار كىتاي، مونعولداي ەمەس تەك شىندىقتى كورسەتەدى. ول فيلمدە شىڭعىسحان ءوزىن التى — جەتى رەت قازاق مەركىتپىن دەپ اتادى دا، ونى شىڭعىسحاننىڭ قوڭىرات رۋىنان شىققان تۋعان شەشەسى دە ايتتى. مەركىت قازاق رۋى جانە ولار قازىر قازاقستاندا نايمان رۋىنىڭ قۇرامىندا. مەركىت الدىمەن كەرەيلەرگە قوسىلادى دا شىڭعىسحان كەرەيلەردى جەڭگەندە مەركىت حانى كەتەبەك ەرتىستىڭ بويىنا كوشىپ كەتكەن نايمان حانى كۇشىلىككە قوسىلادى. ونى قىتايدىڭ «شىڭعىسحان» فيلمىندە كورسەتەدى. شىڭعىسحاننىڭ كەزىندە تاتار قازاقتار شىڭعىسحاننىڭ ارمياسى رەتىندە باتىسقا سوعىس باستاعاندا قازاقستان جەرىنە كوشىپ كەلدى. ولاردىڭ باسشىسى جانە ارتىنان حاندارى بولىپ شىڭعىسحاننىڭ ءۇش ۇلى جوشى ، شاعاتاي جانە تولە باستاپ كەلدى دە سول جەردە تۇراتىن ولارعا جاقىن تۋىس قىپشاق — قازاقتارمەن بىرىكتى. ال قازاقتىڭ التىن وردا مەملەكەتىندە ەشقاشان دا ءبىر ءبىر موڭعول تۇرىپ كورگەن جوق. ونىڭ ءبىرىنشى حانى شىڭعىسحاننىڭ ۇلكەن ۇلى جوشى دا، دا ءبىرىنشى استاناسى قازاقستاننىڭ ورتالىعىنداعى ۇلىتاۋ . ول ۇلىتاۋدا سول جوشىنىڭ، تاعى دا التىن وردا حاندارى ەدىگە مەن توقتامىسحان جەرلەنگەن. ەندى بەلگىلى بولعان جايىت جوشىنىڭ جانىنداعى الاشحاننىڭ زيراتىندا شىڭعىسحاننىڭ ءوزى جاتىر دەيدى. «الاش» اتاۋى شىڭعىسحاننىڭ يمپەرياسىنىڭ تاعى ءبىر اتاۋى.

شىڭعىسحاننىڭ ءتورت ايەلى دە قازاق بولدى. ءدىنى كونە قازاق ءدىنى تاڭىرگە تابىنۋشىلىق. شىڭعىسحاننىڭ ەڭ ءىرى دەگەن قولباشسىلارىنىڭ ءبىرىنشىسى مۇقىلاي قازاق — جالايىر، ەكىنشىسى سۇبەدەي تاتار — تۋۆينەتس، ال ەندى بىرەۋى جەبەنىڭ اتى تازا قازاقشا. شىڭعىسحان دەگەن ات قازاقتىڭ « تاۋدىڭ قارلى بيىك شىڭى» — دەگەن ءسوزى. ال شىڭعىسحاننىڭ يمپەرياسىنىڭ استاناسىنىڭ اتى « قاراقورىم» تازا قازاقشا، بار قازاققا تۇسىنىكتى ءسوز. شىڭعىسحاننىڭ تاتار يمپەرياسىنان دا شىڭعىسحاننىڭ وزىنەن دە، التىن وردادان دا بىزگە جەتكەن بارلىق تاريحي دوكۋمەنتتەر، حاتتار مەن اقشا مونەتالاردىڭ ىشىندە ءبىر دە بىرىندە موڭعول تىلىندە جازىلعاندارى جوق، بارىق جەتكەن تاريحي دوكۋمەنتتەر مەن تىيىندارداعى جازۋ تەك قانا تاتار تىلىندە دە، التىن وردادان جەتكەندەردىڭ بارلىقتارى قىپشاق تىلىندە. ياعني، قازىرگى قازاق تىلىندە. سەبەبى شىڭعىسحاننىڭ تاتار يمپەرياسىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى تاتار ءتىلى ، ال التىن وردادا قىپشاق ءتىلى بولدى. ياعني، قازىرگى قازاق ءتىلى. تاتار يمپەرياسىنىڭ مەملكەكتتىك ءالفاۆيتى قازاقتىڭ كونە ورحون — نايمان ءالفاۆيتى بولعان. وتە كوپ تاتار — قازاقتار مۇقىلايمەن، قۇبىلايمەن قىتايعا كوشتى. ال قازاق — تاتارلاردىڭ نەگىزگى كوپ بولىگى قازىرگى قازاقستان جەرىنە شىڭعىسحاننىڭ اسكەرى رەتىندە كوشىپ كەلدى. ال قازاق حالقى الەمدەگى ەڭ ۇلى تاريحى بار ەڭ ۇلى حالىق. سەبەبى، الەمنىڭ وتكەندەگى ەڭ ءبىر ۇلى دەگەن ءتورت يمپەريانىڭ تىكەلەي مۇراگەر ۇرپاعى بولىپ تابىلاتىن جالعىز حالىق قازاقتار. ول يمپەريالار وتكەندەگى ۇلى گۋن يمپەرياسى مەن ونىڭ ۇلى پاتشاسى اتتيلا. ەكىنشىسى قازاقتىڭ كونە يمپەرياسى تۇرىك قاعاناتى. ءۇشىنشىسى شىڭعىسحاننىڭ قۇرعان ۇلى تاتار — قازاق يمپەرياسى مەن شىڭعىسحاننىڭ ءوزى. ال ءتورتىنشىسى قازاقتىڭ ۇلى يمپەرياسى ول ۇلى التىن وردا. وسى ۇلى دەگەن قازاقتىڭ ءتورت يمپەرياسىنىڭ تىكەلەي مۇراگەرى بولاتىن قازاقتار الەمنىڭ ۇلى حالقى بولىپ تابىلادى. مىسالى ايگىلى گۋن يمپەرياسى قىتايدىڭ ارمياسىن بىرنەشە رەت تالقانداپ جەڭىپ قىتايدى قورقىنىشتا ۇستاعان . ال گۋنداردىڭ ۇلى پاتشاسى اتتيلا ۇلى ريم يمپەرياسىن تاس تالقان قىلىپ تالقاندادى. ال قازاقتىڭ ۇلى حاندارى شىڭعىسحان مەن باتۋحان الەمنىڭ جارتىسىن قىيراتىپ جاۋلاپ الدى. ال باتۋحان باستاعان كازاقتىڭ التىن وردانىڭ ارمياسى ليگنەتس تۇبىندەگى شايقاستا ەۆروپانىڭ وراسان زور بىرىككەن ارمياسىن تاس — تالقان قىلىپ جەڭدى. شىمكەنت، تاراز(اتى حورەزم–پارسىشا), قىزىلوردا، ماڭعىستاۋ جەرلەرىن بىزگە جاۋلاپ الىپ بەرگەن شىڭعىسحاننىڭ ءوزى. وترار قازاقتىڭ ەمەس حورەزمدىك—پارسىلار قالاسى. التىن وردا مەملەكەتىن قۇرىپ سونىڭ ارقاسىندا ءبىرتۇتاس قازاق ۇلتى، جەرى، ءتىلى پايدا بولدى. سوندىقتان بولاشاقتا كەزى كەلە وزبەكشە اتى بار شىمكەنت پەن الاتاۋدى «شىڭعىسحان» دەپ اتىن وزگەرتەتىن بولامىز. استىنانى «اتتيلا»، كىزىلوردانى «التىن وردا»، كىشى ءجۇزدىڭ جەرىندەگى اتىراۋدىڭ اتىن «حان باتۋ» (جانىندا كونە سارايشىق پەن باتۋحاننىڭ زيراتى بار) سەمەيدىڭ اتىن «الاش وردا» دەپ وزگەرتەمىز. كەرەنسكي، لەنين مەن ستالينگە ءجون ايتىپ قازىرگى قازاقستاننىڭ شەكاراسىن جاساپ بەرىپ كەتكەن الاش وردا ۇكىمەتى بولاتىن. ( سەمەي استاناسى بولعان.). بارلىق قالالارىمىزدا پاريجدەگىدەي اتتيلا، كۇلتەگىن، شاڭعىسحان مەن باتۋحاننىڭ ەسكەرتكىشى بار تريۋمفالدىق اركالارىمىز تۇراتىن بولادى جانە ولار جەڭگەن شايقاستارىنىڭ اتتارى جازىلاتىن بولادى.

مەنىڭ بىتىرگەنىم تاريح فاكۋلتەتى، ءارى كومپازيتورمىن.

ەرحان ماجىك

kerey.kz