Köz qaras

QAZAQ HALQI TÖRT WLI IMPERIYANIÑ TİKELEY MWRAGER WRPAĞI

kerey.kz

 |  Aug 11, 2015

Qazir Şıñğıshandı moñğol dep Qıtay men Monğoliyadan basqa eşkim aytpaydı. Sebebi, tarihtağı şındıq boyınşa Şıñğıshan da , Şıñğıshannıñ qwrğan memleketi de taza qazaq — tatar memleketi bolğan. Qazir Evropa , Rossiya men Türkiya, Japoniya men Qazaqstannıñ barlıq tarihşıları aşıq türde Şıñğıshandı taza qazaq dep jatır. Osı juıqtarda ğana Rossiyada tarihşı Mwrat Adji men An. Olovincevtiñ, Ukraynada Vlad. Belinskiydiñ, Angliyada ataqtı bir ağılşın tarihşısınıñ, aldında Qazaqstanda tarihşı Mwhtar Mağauynniñ Şıñğıshan taza qandı qazaq degen kitaptarı şıqtı . Men sol kitaptaprdan alıp jazıp otırmın.

Osıdan üş — tört jıl bwrın Qazaqstannıñ barlıq iri degen akademik, doktor men professorları «Qazaqstan» telekanalınan şığıp barlığı Şıñğıshan taza qazaq, merkit ruınan jäne merkitter qazir Qazaqstanda jäne qay rudıñ qwramında ekenin jaqsılap mälimdedi. Erteñ –aq Şıñğıshan taza qazaq dep bäri söyleytin boladı.

Şıñğıshannıñ kezinde qazirgi Moñğoliyanıñ jeri Tatar dalası dep atalıp onda qazaqtıñ tatar taypa — ruları twrğan bolatın . Olar keyin qazaqstanğa köşip kelgen Kerey, Nayman, Merkit, Jalayır, Qoñırat, Tatar jäne Dulat siyaqtı onnan asa tatar — qazaq ru — taypaları. Moñğol degen wlttıñ özi Şıñğıshannıñ kezinde eşqanday da bolmağan. Olar Qıtıydıñ Manjuriyadağı Şığıs Lyao degen memleketinen Şıñğıshan ölgennen keyin ğana köşip kelgen Kidan degen halıq. Mongol degen atau Şıñğıshannıñ nemeresi Möñke hannıñ atınan alğan. Mönke han Oñtüstik Qıtayğa ılğay soğıs jorğın aşıp, onı qıtaylar «Mongu» dep atap, odan qazirgi moñğoldardıñ atauı şıqtı.

Şıñğıshannıñ asırap alğan äkesi qazaqtıñ qiyat degen ruınan da , tuğan äkesi qazaq — merkit. Bwl jöninde Japonnıñ 2014 –şi jılı, 29—şı mamır (may) ayında Rossiyanıñ « Mir» degen telekanalında körsetken Şıñğıshan degen fil'minde öte jaqsılap körsetti. Japondar Kıtay, Monğolday emes tek şındıqtı körsetedi. Ol fil'mde Şıñğıshan özin altı — jeti ret qazaq merkitpin dep atadı da, onı Şıñğıshannıñ qoñırat ruınan şıqqan tuğan şeşesi de ayttı. Merkit qazaq ruı jäne olar qazir Qazaqstanda Nayman ruınıñ qwramında. Merkit aldımen kereylerge qosıladı da Şıñğıshan kereylerdi jeñgende Merkit hanı Ketebek Ertistiñ boyına köşip ketken nayman hanı Küşilikke qosıladı. Onı Qıtaydıñ «Şıñğıshan» fil'minde körsetedi. Şıñğıshannıñ kezinde tatar qazaqtar Şıñğıshannıñ armiyası retinde batısqa soğıs bastağanda Qazaqstan jerine köşip keldi. Olardıñ basşısı jäne artınan handarı bolıp Şıñğıshannıñ üş wlı Joşı , Şağatay jäne Töle bastap keldi de sol jerde twratın olarğa jaqın tuıs qıpşaq — qazaqtarmen birikti. Al qazaqtıñ Altın Orda memleketinde eşqaşan da bir bir moñğol twrıp körgen joq. Onıñ birinşi hanı Şıñğıshannıñ ülken wlı Joşı da, da birinşi astanası Qazaqstannıñ ortalığındağı Wlıtau . Ol Wlıtauda sol Joşınıñ, tağı da Altın Orda handarı Edige men Toqtamıshan jerlengen. Endi belgili bolğan jayıt Joşınıñ janındağı Alaşhannıñ ziratında Şıñğıshannıñ özi jatır deydi. «Alaş» atauı Şıñğıshannıñ imperiyasınıñ tağı bir atauı.

Şıñğıshannıñ tört äyeli de qazaq boldı. Dini köne qazaq dini täñirge tabınuşılıq. Şıñğıshannıñ eñ iri degen qolbaşsılarınıñ birinşisi Mwqılay qazaq — jalayır, ekinşisi Sübedey tatar — tuvinec, al endi bireui Jebeniñ atı taza qazaqşa. Şıñğıshan degen at qazaqtıñ « Taudıñ qarlı biik şıñı» — degen sözi. Al Şıñğıshannıñ imperiyasınıñ astanasınıñ atı « Qaraqorım» taza qazaqşa, bar qazaqqa tüsinikti söz. Şıñğıshannıñ tatar imperiyasınan da Şıñğıshannıñ özinen de, Altın Ordadan da bizge jetken barlıq tarihi dokumentter, hattar men aqşa monetalardıñ işinde bir de birinde moñğol tilinde jazılğandarı joq, barıq jetken tarihi dokumentter men tıyındardağı jazu tek qana tatar tilinde de, Altın Ordadan jetkenderdiñ barlıqtarı Qıpşaq tilinde. YAğni, qazirgi qazaq tilinde. Sebebi Şıñğıshannıñ tatar imperiyasınıñ memlekettik tili tatar tili , al Altın Ordada qıpşaq tili boldı. YAğni, qazirgi qazaq tili. Tatar imperiyasınıñ memlkekttik alfaviti qazaqtıñ köne Orhon — nayman alfaviti bolğan. Öte köp tatar — qazaqtar Mwqılaymen, Qwbılaymen Qıtayğa köşti. Al qazaq — tatarlardıñ negizgi köp böligi qazirgi Qazaqstan jerine Şıñğıshannıñ äskeri retinde köşip keldi. Al qazaq halqı älemdegi eñ wlı tarihı bar eñ wlı halıq. Sebebi, älemniñ ötkendegi eñ bir wlı degen tört imperiyanıñ tikeley mwrager wrpağı bolıp tabılatın jalğız halıq qazaqtar. Ol imperiyalar ötkendegi wlı Gun imperiyası men onıñ wlı patşası Attila. Ekinşisi qazaqtıñ köne imperiyası Türik Qağanatı. Üşinşisi Şıñğıshannıñ qwrğan wlı Tatar — qazaq imperiyası men Şıñğıshannıñ özi. Al törtinşisi qazaqtıñ wlı imperiyası ol wlı Altın Orda. Osı wlı degen qazaqtıñ tört imperiyasınıñ tikeley mwrageri bolatın qazaqtar älemniñ wlı halqı bolıp tabıladı. Mısalı äygili Gun imperiyası Qıtaydıñ armiyasın birneşe ret talqandap jeñip Qıtaydı qorqınışta wstağan . Al Gundardıñ wlı patşası Attila Wlı Rim imperiyasın tas talqan qılıp talqandadı. Al qazaqtıñ wlı handarı Şıñğıshan men Batuhan älemniñ jartısın qıyratıp jaulap aldı. Al Batuhan bastağan kazaqtıñ Altın Ordanıñ armiyası Lignec tübindegi şayqasta Evropanıñ orasan zor birikken armiyasın tas — talqan qılıp jeñdi. Şımkent, Taraz(atı Horezm–Parsışa), QızılOrda, Mañğıstau jerlerin bizge jaulap alıp bergen Şıñğıshannıñ özi. Otrar qazaqtıñ emes Horezmdik—parsılar qalası. Altın Orda memleketin qwrıp sonıñ arqasında birtwtas qazaq wltı, jeri, tili payda boldı. Sondıqtan bolaşaqta kezi kele özbekşe atı bar Şımkent pen Alataudı «Şıñğıshan» dep atın özgertetin bolamız. Astınanı «Attila», KızılOrdanı «Altın Orda», Kişi jwzdiñ jerindegi Atıraudıñ atın «Han Batu» (Janında köne Sarayşıq pen Batuhannıñ ziratı bar) Semeydiñ atın «Alaş Orda» dep özgertemiz. Kerenskiy, Lenin men Stalinge jön aytıp qazirgi Qazaqstannıñ şekarasın jasap berip ketken Alaş Orda ükimeti bolatın. ( Semey Astanası bolğan.). Barlıq qalalarımızda Parijdegidey Attila, Kültegin, Şañğıshan men Batuhannıñ eskertkişi bar Triumfal'dıq arkalarımız twratın boladı jäne olar jeñgen şayqastarınıñ attarı jazılatın boladı.

Meniñ bitirgenim tarih fakul'teti, äri kompazitormın.

Erhan Mäjik

kerey.kz