الماتى قالاسىنىڭ سۋديالارى وتەتىن ءىس-شارالاردى قازاق تىلىندە وتكىزۋ ماقساتىندا جاس ماماندارمەن ءجيى جيىندار وتكىزىپ تۇرماق.
kerey.kz
“مەملەكەتتىك ءتىل – رۋحاني بايلىق.
ءتىل – حالىقتىڭ جانى. ءتىلى قۇرىسا، حالىق تا جەر بەتىنەن جوعالادى. ادامزات تاريحىندا كوپتەگەن وركەنيەتتى ەلدەردىڭ ءوشىپ كەتۋى الدىمەن ءتىلدى جوعالتۋدان باستالعانىن عىلىم دالەلدەپ وتىر. بۇگىنگى قازاق قوعامىنداعى ماڭگۇرتتىكتىڭ باسى دا ءوز ءتىلىن تارك ەتۋدەن تۋدى. ءتىلى مەن دىنىنەن ايىرىلعان ونداي جان رۋحاني كەمتارلىعىن، ادامدىق بولمىسىن تۇسىنبەي، كولدەنەڭ كوك اتتىنىڭ قولجاۋلىعىنا اينالادى. انا ءتىلىمىزدىڭ تاعدىرى ءۇشىن كۇرەستە حالقىمىز قام-قارەكەتسىز بولعان ەمەس. جيىرماسىنشى جىلدارى ءتىل تاۋەلسىزدىگىن تۋ ەتىپ كوتەرگەن ءاليحان، احمەت، مىرجاقىپ، ماعجان، مۇحتارلار، سەكسەنىنشى جىلداردىڭ اياعىندا بوستاندىقتىڭ لەبى بىلىنىسىمەن باستالعان بۇكىلحالىقتىق قوزعالىس سونىڭ ايعاعى.
قازاق جازۋى 1929 جىلعا دەيىن اراب گرافيكاسىن، ال 1929-1940 جىلدارى لاتىن گرافيكاسىن قولدانعان. 1940 جىلدان باستاپ قازىرگى ۋاقىتقا دەيىن ورىس گرافيكاسىن قولدانۋدا. مەملەكەتتىك ءتىل، ياعني، قازاق ءتىلى – الەمدەگى التى مىڭعا جۋىق تىلدەردىڭ ىشىندەگى قولدانۋ ءورىسى جاعىنان جەتپىسىنشى، ال ءتىل بايلىعى مەن كوركەمدىگى، ورالىمدىعى جاعىنان العاشقى وندىقتار قاتارىنداعى ءتىل. سونداي-اق، ول دۇنيە جۇزىندەگى اۋىزشا جانە جازباشا ءتىل مادەنيەتى قالىپتاسقان التى ءجۇز ءتىلدىڭ جانە مەملەكەتتىك مارتەبەگە يە ەكى ءجۇز ءتىلدىڭ قاتارىندا تۇر.
تاۋەلسىزدىكتىڭ نەگىزگى تىرەگى – ۇلتتىڭ ءتىلى، ءدىنى، ءدىلى. ءتاڭىردىڭ ادام بالاسىنا جاساعان سىيى دا — ءتىل. ول- قاسيەتتى دە قاستەرلى. ونىڭ بويىندا وزەكتى، جاندى وزىنە تارتىپ تۇراتىن كەرەمەت كۇش بار. تىلدە بۇكىل تىرشىلىك تۇرعانداي. ءتىل – ۇلتتىڭ اسا يگىلىكتى ءارى ونىڭ وزىنە ءتان اجىراعىسىز بەلگىسى. ءتىلدىڭ تاعدىرى – بارشامىزدىڭ قولىمىزدا.
ءبىزدىڭ قازاق حالقىنىڭ ءتىلى وتە باي، ايتىلۋعا ورامدى، كوركەم ءتىل. ءتىل-ادامنىڭ بارلىق سانالى ءومىرىنىڭ قۇرالى: ونەر-ءبىلىمدى، مادەنيەتتىلىكتى، قوعامنىڭ بەلسەندى ازاماتى بولۋدى ول ءتىل ارقىلى ۇيرەنەدى. ءتىل ونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ انا ءتىلى ەلىمىزدەگى حالىقتاردىڭ بارلىق ءىس-ارەكەتىنىڭ، قارىم-قاتىناسىنىڭ قۇرالى بولۋى ءتيىس، ونىڭ مادەنيەتىن جوعارى ساتىعا كوتەرۋ ءاربىرىمىزدىڭ بورىشىمىز. ءتىل بايلىعىن يگەرۋ – انا ءتىلىن قادرلەيتىن، ءتىل مادەنيەتىنىڭ شىڭىنا قول سوزاتىن ادامنىڭ ارەكەتى. انا ءتىلىن جاقسى ءبىلۋ — اركىمنىڭ ازاماتتىق بورىشى، قوعامدا اتقاراتىن قىزمەتىنىڭ تىرەگى. ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىز مەملەكەت بولىپ، ەگەمەندىك الۋى ءتىلى مەن پسيحولوگياسىنا ونىڭ ءوز مانىندە دامۋىنا مۇمكىندىك بەردى. بۇگىنگى كۇنى مەملەكەتتىك ءتىلدى قوعام ءومىرىنىڭ بارلىق سالاسىنا تەرەڭدەتە ەنگىزۋ ماسەلەسى ۇلكەن ماڭىز الىپ وتىر. سوڭعى كەزدە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ءورىسىن كەڭەيتۋگە، ونىڭ وركەن جايىپ دامۋىنا ىقپال ەتەتىن باستى-باستى قادامدار جاسالۋدا.
قازاق حالقىنىڭ قاھارمان ۇلى باۋىرجان مومىشۇلى ءوز زامانىندا: ء“تىل بايلىعى – ەلدىڭ ەلدىگىن، جۇرتشىلىعىن، عىلىمي ادەبيەتىن، ونەركاسىبىن، مادەنيەتىن، قوعامدىق قۇرىلىسىن، سالت-ساناسىنىڭ، جاۋىنگەرلىك ءداستۇرىنىڭ، مۇراسىنىڭ قاي دارەجەدە ەكەنىن كورسەتەتىن ءسوزسىز دالەلى، مولشەرى” — دەپ تايعا تاڭبا باسقانداي انىق تا ايقىن كورسەتىپ بەرگەن بولاتىن.
ءتىلدى وقىپ-ۇيرەنۋدى بارىنشا جوعارى دەڭگەيگە كوتەرۋ قاجەت. ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ءتىل تۋرالى تالاپ مىندەتتەرىندە «قازاق قازاقپەن قازاقشا سويلەسسىن» دەگەن. بۇل ءار قازاقستاندىقتىڭ قاستەرلى پارىزى. قازاق ءتىلىنىڭ ءوز مارتەبەسىنە ساي تولىققاندى قوعامدىق قىزمەت اتقارۋى اسا قاناعاتتانعىسىز ەكەنىن، جان-تانىمىزبەن تۇسىنە وتىرىپ، بۇگىندە «ءتىل تۋرالى» زاڭنىڭ جۇزەگە اسۋ بارىسىن تالقىلاۋدا باستى نازاردى مەملەكەتتىك ءتىل تاعدىرىنا اۋدارارىمىز انىق. ويتكەنى قازاق ءتىلى الەمدىك مادەنيەتتىڭ بولىنبەس بولشەگى رەتىندە تەك قازاق توپىراعىندا عانا مەملەكەتتىك مارتەبەنى تالاپ ەتە الادى.
تىلدەردى دامىتۋ – ەلدەردىڭ مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ اسا ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ ءبىرى. جالپى مەملەكەتتىك ءتىل ساياساتىن تولىققاندى جۇزەگە اسىرۋ بۇل بۇقارالىق ىسكە اينالعاندا عانا كوزدەگەن ماقساتىنا جەتە الادى. ءتىلىمىز قۇرىپ كەتتى، قۇردىمعا باتىپ جاتىر دەپ وتىرا بەرمەي، ونىڭ ماڭىزى مەن مۇمكىندىكتەرىن جان-جاقتى اشىپ، جۇرتتىڭ وعان دەگەن سەنىمىن نىعايتۋعا كۇش سالعانىمىز دۇرىس. ءتىلدى ناسيحاتتاۋدا،ۇيرەتۋدە جەكە ادامداردىڭ، وتباسىنىڭ اتقارار قىزمەتىن جان-جاقتى زەرتتەپ، ونى جۇزەگە اسىرۋدىڭ وزىق ادىستەمەسىن جاساۋدا دا باق-تىڭ اتقارار قىزمەتى مول بولۋى ءتيىس. بۇگىنگى كۇننىڭ تالابىنا ساي، قازاق ءتىلىن مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرگە سويلەۋ قۇرالى رەتىندە ەمىن-ەركىن مەڭگەرتۋ ءۇشىن قازاق ءتىلى كۋرستارىن جۇرگىزىپ، وقىعان قىزمەتكەرلەردىڭ ءبىلىمىن انىقتاۋ قاجەت. سونداي-اق «مەملەكەتتىك ءتىل» دەگەن تاقىرىپتا دوڭگەلەك ۇستەلدەرمەن جاۋاپتى تۇلعالارعا ارنالعان سەمينار وتكىزىپ وتىرعان ءجون.
ەڭ باستىسى، قازىر قازاقستاندىقتار تاراپىنان مەملەكەتتىك ءتىلدى قولداۋ جانە دامىتۋ باعىتىندا بارىنشا مۇددەلىك تانىتىپ وتىر. بۇگىنگى كۇنى تىلدەردى دامىتۋ جان جاقتى قاراستىرىلۋدا. ءتىل تاعدىرىنا دەگەن جەكە ادام رەتىندە جاناشىرلىعىمىزبەن قامقورلىعىمىز ارتۋدا. قازىرگى تاڭدا كوپتەگەن وتباسىلار بالالارىن قازاق تىلىندە وقىتاتىن مەكتەپتەرگە انا ءتىلىن جەتىك مەڭگەرۋ ءۇشىن بەرىپ، وقىتىپ جاتقاندارى قۋانتارلىق جاعداي. ءاربىر وتباسىندا، وسىنداي تىلگە دەگەن جاناشىرلىق بولسا، «تامشىدان تاما-تاما داريا بولار» دەگەندەي، ءتىلىمىزدىڭ جاعدايى الدەقايدا جوعارى دەڭگەيگە كوتەرىلەر دەگەن سەنىمدەمىن.
توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي تۇيىنىنە كەلەر بولسام، تىلگە دەگەن قۇرمەت – حالىققا دەگەن قۇرمەت. ءتىل مارتەبەسى – ەل مەرەيى. ءتىلسىز حالىقتىڭ، ەلدىڭ ءومىر ءسۇرۋى مۇمكىن ەمەس. الەم تانىعان ەل بولۋ ءۇشىن ءتىلىمىزدىڭ جۇلدىزىن بيىكتەتۋىمىز كەرەك.
مەملەكەتتىك ءتىل – رۋحاني بايلىق.
ءتىل – حالىقتىڭ جانى. ءتىلى قۇرىسا، حالىق تا جەر بەتىنەن جوعالادى. ادامزات تاريحىندا كوپتەگەن وركەنيەتتى ەلدەردىڭ ءوشىپ كەتۋى الدىمەن ءتىلدى جوعالتۋدان باستالعانىن عىلىم دالەلدەپ وتىر. بۇگىنگى قازاق قوعامىنداعى ماڭگۇرتتىكتىڭ باسى دا ءوز ءتىلىن تارك ەتۋدەن تۋدى. ءتىلى مەن دىنىنەن ايىرىلعان ونداي جان رۋحاني كەمتارلىعىن، ادامدىق بولمىسىن تۇسىنبەي، كولدەنەڭ كوك اتتىنىڭ قولجاۋلىعىنا اينالادى. انا ءتىلىمىزدىڭ تاعدىرى ءۇشىن كۇرەستە حالقىمىز قام-قارەكەتسىز بولعان ەمەس. جيىرماسىنشى جىلدارى ءتىل تاۋەلسىزدىگىن تۋ ەتىپ كوتەرگەن ءاليحان، احمەت، مىرجاقىپ، ماعجان، مۇحتارلار، سەكسەنىنشى جىلداردىڭ اياعىندا بوستاندىقتىڭ لەبى بىلىنىسىمەن باستالعان بۇكىلحالىقتىق قوزعالىس سونىڭ ايعاعى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ نەگىزگى تىرەگى – ۇلتتىڭ ءتىلى، ءدىنى، ءدىلى. ءتاڭىردىڭ ادام بالاسىنا جاساعان سىيى دا — ءتىل. ول- قاسيەتتى دە قاستەرلى. ونىڭ بويىندا وزەكتى، جاندى وزىنە تارتىپ تۇراتىن كەرەمەت كۇش بار. تىلدە بۇكىل تىرشىلىك تۇرعانداي. ءتىل – ۇلتتىڭ اسا يگىلىكتى ءارى ونىڭ وزىنە ءتان اجىراعىسىز بەلگىسى. ءتىلدىڭ تاعدىرى – بارشامىزدىڭ قولىمىزدا.
ءبىزدىڭ قازاق حالقىنىڭ ءتىلى وتە باي، ايتىلۋعا ورامدى، كوركەم ءتىل. ءتىل-ادامنىڭ بارلىق سانالى ءومىرىنىڭ قۇرالى: ونەر-ءبىلىمدى، مادەنيەتتىلىكتى، قوعامنىڭ بەلسەندى ازاماتى بولۋدى ول ءتىل ارقىلى ۇيرەنەدى. ءتىل ونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ انا ءتىلى ەلىمىزدەگى حالىقتاردىڭ بارلىق ءىس-ارەكەتىنىڭ، قارىم-قاتىناسىنىڭ قۇرالى بولۋى ءتيىس، ونىڭ مادەنيەتىن جوعارى ساتىعا كوتەرۋ ءاربىرىمىزدىڭ بورىشىمىز. ءتىل بايلىعىن يگەرۋ – انا ءتىلىن قادرلەيتىن، ءتىل مادەنيەتىنىڭ شىڭىنا قول سوزاتىن ادامنىڭ ارەكەتى. انا ءتىلىن جاقسى ءبىلۋ — اركىمنىڭ ازاماتتىق بورىشى، قوعامدا اتقاراتىن قىزمەتىنىڭ تىرەگى. ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىز مەملەكەت بولىپ، ەگەمەندىك الۋى ءتىلى مەن پسيحولوگياسىنا ونىڭ ءوز مانىندە دامۋىنا مۇمكىندىك بەردى. بۇگىنگى كۇنى مەملەكەتتىك ءتىلدى قوعام ءومىرىنىڭ بارلىق سالاسىنا تەرەڭدەتە ەنگىزۋ ماسەلەسى ۇلكەن ماڭىز الىپ وتىر. سوڭعى كەزدە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ءورىسىن كەڭەيتۋگە، ونىڭ وركەن جايىپ دامۋىنا ىقپال ەتەتىن باستى-باستى قادامدار جاسالۋدا.
ءتىلدى وقىپ-ۇيرەنۋدى بارىنشا جوعارى دەڭگەيگە كوتەرۋ قاجەت. ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ءتىل تۋرالى تالاپ مىندەتتەرىندە «قازاق قازاقپەن قازاقشا سويلەسسىن» دەگەن. بۇل ءار قازاقستاندىقتىڭ قاستەرلى پارىزى. قازاق ءتىلىنىڭ ءوز مارتەبەسىنە ساي تولىققاندى قوعامدىق قىزمەت اتقارۋى اسا قاناعاتتانعىسىز ەكەنىن، جان-تانىمىزبەن تۇسىنە وتىرىپ، بۇگىندە «ءتىل تۋرالى» زاڭنىڭ جۇزەگە اسۋ بارىسىن تالقىلاۋدا باستى نازاردى مەملەكەتتىك ءتىل تاعدىرىنا اۋدارارىمىز انىق. ويتكەنى قازاق ءتىلى الەمدىك مادەنيەتتىڭ بولىنبەس بولشەگى رەتىندە تەك قازاق توپىراعىندا عانا مەملەكەتتىك مارتەبەنى تالاپ ەتە الادى.
تىلدەردى دامىتۋ – ەلدەردىڭ مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ اسا ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ ءبىرى. جالپى مەملەكەتتىك ءتىل ساياساتىن تولىققاندى جۇزەگە اسىرۋ بۇل بۇقارالىق ىسكە اينالعاندا عانا كوزدەگەن ماقساتىنا جەتە الادى. ءتىلىمىز قۇرىپ كەتتى، قۇردىمعا باتىپ جاتىر دەپ وتىرا بەرمەي، ونىڭ ماڭىزى مەن مۇمكىندىكتەرىن جان-جاقتى اشىپ، جۇرتتىڭ وعان دەگەن سەنىمىن نىعايتۋعا كۇش سالعانىمىز دۇرىس. ءتىلدى ناسيحاتتاۋدا،ۇيرەتۋدە جەكە ادامداردىڭ، وتباسىنىڭ اتقارار قىزمەتىن جان-جاقتى زەرتتەپ، ونى جۇزەگە اسىرۋدىڭ وزىق ادىستەمەسىن جاساۋدا دا باق-تىڭ اتقارار قىزمەتى مول بولۋى ءتيىس. بۇگىنگى كۇننىڭ تالابىنا ساي، قازاق ءتىلىن مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرگە سويلەۋ قۇرالى رەتىندە ەمىن-ەركىن مەڭگەرتۋ ءۇشىن قازاق ءتىلى كۋرستارىن جۇرگىزىپ، وقىعان قىزمەتكەرلەردىڭ ءبىلىمىن انىقتاۋ قاجەت. سونداي-اق «مەملەكەتتىك ءتىل» دەگەن تاقىرىپتا دوڭگەلەك ۇستەلدەرمەن جاۋاپتى تۇلعالارعا ارنالعان سەمينار وتكىزىپ وتىرعان ءجون.
ەڭ باستىسى، قازىر قازاقستاندىقتار تاراپىنان مەملەكەتتىك ءتىلدى قولداۋ جانە دامىتۋ باعىتىندا بارىنشا مۇددەلىك تانىتىپ وتىر. بۇگىنگى كۇنى تىلدەردى دامىتۋ جان جاقتى قاراستىرىلۋدا. ءتىل تاعدىرىنا دەگەن جەكە ادام رەتىندە جاناشىرلىعىمىزبەن قامقورلىعىمىز ارتۋدا. قازىرگى تاڭدا كوپتەگەن وتباسىلار بالالارىن قازاق تىلىندە وقىتاتىن مەكتەپتەرگە انا ءتىلىن جەتىك مەڭگەرۋ ءۇشىن بەرىپ، وقىتىپ جاتقاندارى قۋانتارلىق جاعداي. ءاربىر وتباسىندا، وسىنداي تىلگە دەگەن جاناشىرلىق بولسا، «تامشىدان تاما-تاما داريا بولار» دەگەندەي، ءتىلىمىزدىڭ جاعدايى الدەقايدا جوعارى دەڭگەيگە كوتەرىلەر دەگەن سەنىمدەمىن.
توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي تۇيىنىنە كەلەر بولسام، تىلگە دەگەن قۇرمەت – حالىققا دەگەن قۇرمەت. ءتىل مارتەبەسى – ەل مەرەيى. ءتىلسىز حالىقتىڭ، ەلدىڭ ءومىر ءسۇرۋى مۇمكىن ەمەس. الەم تانىعان ەل بولۋ ءۇشىن ءتىلىمىزدىڭ جۇلدىزىن بيىكتەتۋىمىز كەرەك.
اۋەزوۆ اۋدانىنىڭ سۋدياسى
التىناي جۇماباەۆا
kerey.kz
پىكىر قالدىرۋ