تۇعىرىل حان تۋراسىندا
kerey.kz
ورتا عاسىردا ورتا ازيادا ورىن العان وقيعالار تىزبەگى كۇللى ادامزاتتىڭ نازارىن ءالى كۇنى وزىنە اۋدارۋمەن كەلەدى. وسى ولكەدە V-VIII عاسىرلاردا ءومىر سۇرگەن كوشپەلى اسكەري مەملەكەتتەر قىرعىز، ۇيعىر، تۇركى قاعاناتتارىنىڭ جالعاسى كەرەي، نايمان، قوڭىرات، مەركىت، وڭعىت (ۋاق), تاتار، مونعول، جالايىر تايپالارى حاقىندا ورتا عاسىر تاريحشىلارى كوپ جازعان. اسىرەسە، ۇلى قاعان شىڭعىستىڭ ءومىر تاريحىنا قاتىستى ماتەريالداردا اتالمىش تايپالار تۋرالى مول ايتىلادى. قىتايدىڭ كونە دەرەكتەرىندە، ەۋروپا ساياحاتشىلارىنىڭ جولجازبالارىندا حاتتالعاندارى ءوز الدىنا.
وسى كەزەڭدە ءومىر سۇرگەن جەكە تۇلعالار اراسىنداعى تانىمال ادامداردىڭ ءبىرى – كەرەي تۇعىرىل حان. مونعول ەلىنىڭ ارحەولوگتارى تۇعىرىل حان تۋ تىككەن تۋلا وزەنىنىڭ بويىنداعى ەسكى حان ورداسىنا كەشەندى تۇردە قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزىپ، تولىققاندى زەرتتەۋدى باستادى. حان ورداسى ەل استاناسى – ۇلان-باتىردان 30 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان. اسپالى شىڭداي اسقاق بوعدا تاۋىنىڭ ەتەگىندە. 1204 جىلى كەرەي حاندىعى قۇلاعان سوڭ، شىڭعىس قاعاننىڭ وسىندا وردا قۇرۋىنا بايلانىستى تاريحتا «شىڭعىستىڭ ءىىى ورداسى» دەپ تە اتالادى. بوعدا تاۋى بەرتىنگە دەيىن تۇعىرىل حاننىڭ قۇرمەتىنە «حان تاۋى» اتالىپ كەلگەن.
وسىنداعى زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىنە قاراعاندا، حان ورداسىنىڭ ساۋلەتتىك قۇرىلىمى اسا شەبەر سالىنعان كورىنەدى. اسىرەسە، قازبا جۇمىسى بارىسىندا تابىلعان زاتتار تۇعىرىل حاننىڭ باتىستاعى ەۋروپا جانە شىعىستاعى قىتاي مادەنيەتىنىڭ جەتىستىكتەرىن تولىق پايدالانعانىن دالەلدەۋدە. حان سارايىنىڭ ورتاڭعى بولىگى 15ح35 مەتر الاڭدى الىپ جاتىر. ءتورت ۇلكەن باعانا تىرەۋدىڭ سۇلباسى ساقتالعان. بيىكتىگى 6-7 مەتر شاماسىندا.
قۇرىلىستىڭ ارحيتەكتۋراسى شىعىس ۇلگىسىنىڭ مانەرىندە جاسالعان. جوعارى شاتىردان اققان سۋدى پايدالاناتىن كارىز جۇيەسىنىڭ سورابى جاقسى ساقتالعان. سارايدىڭ ىشكى جاعىنىڭ توبەسى شىعىستىق مانەر بويىنشا بەزەندىرىلگەن. دالا اڭدارىنىڭ بەينەسى كوركەم تۇردە ناقىشتالىپ، قابىرعالارعا قاشالعان. ايداھار، مەشىن، ءپىلدىڭ مۇسىندەرى، گۇلدەردىڭ اسەم ويۋلارى بەينەلەنگەن زاتتار كوپتەپ تابىلىپ جاتىر. بۇل ويۋ-ورنەكتەر ستيلدىك جاعىنان ءۇندى-قىتاي زەرگەرلەرىنىڭ قولىنان شىققان تۋىندى دەگەن توقتام جاسالۋدا. بۇل زاتتار تۇعىرىل حاننىڭ بۋددا مادەنيەتىنىڭ وشاعى بولعان ەلدەرمەن دە ساۋدا-ساتتىق، بارىس-كەلىس قارىم-قاتىناسىندا بولعانىن ايعاقتاپ وتىر.
بۇلاردان باسقا، قازبا جۇمىسى بارىسىندا تابىلعان تاعى وزگە دۇنيەلەر زەرتتەۋشىلەردىڭ نازارىن ەرەكشە اۋدارىپتى. اتاپ ايتقاندا، شىعىستىق جىل ساناۋدىڭ ءداستۇرلى 12 جانۋارى بەينەلەنگەن، دوڭگەلەك ءپىشىندى، ورتاسى تەسىك، التىن جالاتىلعان «ۋاقىت ەسەپتەگىش قۇرال» مەن بۇدان بوگدە بىرنەشە ءتۇرلى سىيىناتىن پۇتتار ءمۇسىنىنىڭ تابىلۋى تاڭ قالدىرۋدا.
ويتكەنى تۇعىرىل حاندى بۇعان دەيىن حريستيان ءدىنىن ۇستانعان دەپ كەلدىك. ەندەشە، حريستيان دىنىنە ءۇش قايناسا سورپاسى قوسىلمايتىن بۇل زاتتار حان ورداسىندا قايدان ءجۇر؟ مۇمكىن، تاڭىرلىك تانىم نەمەسە باقسىلىق بوگۋ ءدىندى ۇستانعان كوشپەندىلەر ءومىرىنىڭ ءبىر سالاسى حان ورداسىندا حريستيان دىنىمەن بىرگە جاساپ كەلگەن بولار دەگەن جورامالدار جاسالۋدا. ءتىپتى تۇعىرىل حان حريستيان ءدىنىن ۇستانعان جوق دەيتىن پىكىرلەر دە ايتىلا باستاعان. وسى سوڭعى بولجامنىڭ شىندىققا جاقىن بولۋى دا ابدەن مۇمكىن.
موڭعول يمپەرياسىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋشىلەر «شىڭعىس قاعاننىڭ العاش ادام قاتارىنا قوسىلىپ، ات جالىن تارتىپ ءمىنىپ، كۇيزەلگەن ەلىن بۇتىندەپ، كۇيرەگەن جۇرتىن جيناعاندا دەم بەرىپ، دەمەۋ بولعان كىسىسى – وسى تۇعىرىل حان» دەيدى.
اتاقتى كەرەي كوكەش باقسىنىڭ حان شىڭعىسقا قاراتىپ ايتاتىن:
تاڭىردەن سۋات الدىڭ،
تۇعىرىلدان قۋات الدىڭ،
نايماننان حاتشى الدىڭ،
كەرەيدەن باقسى الدىڭ،
قوڭىراتتان اقىل الدىڭ،
جالايىردان باتىر الدىڭ،
مەركىتتەن قاتىن الدىڭ، –
دەيتىن تولعاۋىندا ءدۇيىم تاريحتىڭ سىرى جاتىر.
تۇعىرىل حان 1130 جىلى تۋعان. شىڭعىستان 32 جاس ۇلكەن. ەسۋكەيدىڭ سەرت بايلاسقان دوسى. سەبەبى، ەسۋكەيدىڭ اتاسى امبىعايدى، تۇعىرىلدىڭ اتاسى مارعۇزدى تاتارلار مەن جۇرجىندەر ۇستاپ الىپ، التىن ەلىنىڭ پاتشاسىنىڭ قولىنا تاپسىرعان. التىن حانى ولاردى اعاش ەسەككە شەگەلەپ ولتىرگەن. ونىڭ سىرتىندا تۇعىرىلدىڭ اكەسى قۇرشاقۇز بۇيرىق پەن ەسۋكەيدىڭ اكەسى قابىل دوس بولعان.
تۇعىرىلدىڭ دا كورمەگەنى جوق. ون ءۇش جاسىندا تاتاردىڭ اجاي حانى تۇتقىنعا تۇسىرەدى. ودان قاشىپ شىعىپ ەلىنە كەلىپ، قايىرىمسىز اعا-ىنىلەرى تايتەمىر مەن بۇقاتەمىردى ىعىستىرىپ حان تاعىنا وتىرادى. وسىلاي توزعان ەلىنىڭ اۋزىن اققا جەتكىزىپ، الىس-جۋىققا اتاعى شىعىپ دۇركىرەپ تۇرعان شاعىندا، ءبىر كۇنى جىلاپ-ەڭىرەپ الدىنا ەسۋكەي دوسىنىڭ بالاسى تەمۋجين كەلەدى.
– قاراعىم، ساعان نە بولدى؟ – دەپ سۇرايدى تۇعىرىل حان.
– حان اكە، قوڭىرات داي شەشەننىڭ قىزى بورتە مەنىڭ قالىڭدىعىم ەدى. سونى ايەلدىككە اكەلىپ، وتاۋ كوتەرىپ ەدىم. تۇقىمى قۇرىعىر مەركىتتەر قاتىنىمدى تارتىپ اكەتتى، – دەيدى تەمۋجين.
«ساسپا، بالام، – دەيدى تۇعىرىل حان، – اكەڭ جاقسى ادام ەدى، ارۋاعى ريزا بولسىن، مىنا مەنىڭ ۇلىم سەنگۇن ىشىمنەن شىقسا، سەن سىرتىمنان شىققان ۇلىم ەمەسسىڭ بە؟ قايدا ول قاڭعىعان مەركىتتەر!؟ ساقالىنان سۇيرەپ، ساباسىنا تۇسىرەيىن!» – دەپ اتقا قونىپ، تەمۋجيننىڭ شايقالعان شاڭىراعىن تىكتەپ بەرگەن ەكەن. وسى وقيعا جايلى موڭعولدىڭ «قۇپيا شەجىرەسىندە»، «التىن شەجىرەسىندە»، راشيد-اد-ءديننىڭ تاريحي شىعارمالارىندا ايتىلادى. بۇل وقيعا 1180 جىلى بولعان.
1190 جىلى تۇعىرىل حان، تەمۇجين، جامۋقا ۇشتىگى اتقا قونىپ تاتار-مەركىتتى تىنىشتاندىرادى. وسى جورىقتا جامۋقا مەن تەمۇجين بارلىق بۇقاراسىن سارقىپ ءجۇرىپ، 20 مىڭ اسكەر ارەڭ شىعارعاندا، تۇعىرىل حان قينالماي-اق ءبىر ءوزى 20 مىڭ قولدى باستاپ كەلگەن. وسى جولى التىن ەلىنىڭ يمپەراتورى تۇعىرىلعا «ۋاڭ حان» دەگەن اتاق بەرەدى. بۇل اتاق ارتىنان حاننىڭ ەسىمىنە اينالىپ كەتكەن جايى بار. يتاليالىق جيھانگەز ماركو پولو: «الەمگە اتى ايگىلى، اسىرەسە ەۋروپالىقتار قاتتى اسەرلەنەتىن شىعىستاعى «يوان پوپ» دەگەنىمىز وسى «ۋاڭ حان»» دەپ جازادى. ورىس جىلنامالارىندا «ۆان حان» دەگەن اتپەن بەلگىلى.
زامان وتە كەلە، تۇعىرىل حان دا شىڭعىسپەن شايقاسىپ، جەڭىلەدى. جان ساۋعالاپ باتىستاعى نايمان حاندىعىنا بارا جاتقاندا، شەكارا كۇزەتىندە تۇرعان قاراۋىلدار قولىنان قازا تابادى. ءولى باستىڭ اتاقتى كەرەي تۇعىرىل حاننىڭ مۇردەسى ەكەنىن تانىعان نايماننىڭ دايىن حانى ونى كۇمىسپەن كۇپتەتىپ، ءوزىنىڭ التىن تاعىنىڭ ۇستىنە قويىپ، ازا تۇتادى. بۇل 1204 جىلى بولعان وقيعا. سول ساتتەن بۇگىنگە جەتكەن جوقتاۋ بار. وندا:
ۋا، تۇعىرىل، تۇعىرىل،
ايباتتى الىپ حان ەدىڭ،
داڭقىڭ كەتكەن الەمگە،
اتاعى زور جان ەدىڭ،
قۇتلىق اجە وسىرگەن،
بۇيرىقتان تۋعان دانا ەدىڭ…، –
دەگەن جىر جولدار بار.
قۇدايدىڭ قۇدىرەتى-اي، كۇللى نايمان ازا تۇتىپ جاتسا، الگى ولگەن حاننىڭ باسى ىرجىڭ-ىرجىڭ ەتىپ كۇلىپتى. بۇنى جامان ىرىمعا جورىعان ەكەن. اقىرى ول دا راس بولدى.
تۇعىرىلدىڭ ءىنىسى جاقا باتىردىڭ اسقان سۇلۋ ءتورت قىزى بولعان. وسىنىڭ ءۇشىنشى قىزى سۇرتوقتىعا شىڭعىستىڭ كىشى ۇلى تولە ۇيلەنەدى. سۇرتوقتىدان اتاقتى حاندار موڭكە، قۇبىلاي، قۇلاعۋ، ارىق-بۇقا تورتەۋى تۋعان.
پىكىر قالدىرۋ