جەلتوقساننىڭ 14-ءى كۇنى قىرعىزستان استاناسى بىشكەكتەگى بوسقىندار لاگەرىندە بىرنەشە ادام وزدەرى ءۇشىن ەرەكشە داتانى – قاراقالپاقستان ەگەمەندىگى كۇنىن اتاپ ءوتتى.

وسىدان 25 جىل بۇرىن، 1990 جىلى 14 جەلتوقساندا وزبەكستان سسر-ءى قۇرامىنداعى قاراقالپاقستان اۆتونوميالىق رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ەلدىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيا قابىلداعان كەزدە بۇل ءىس جۇزىندە تاۋەلسىزدىكتى جاريالاۋمەن پارا-پار ەدى. بىراق، بۇل قۇجات شىنايى تاۋەلسىزدىك اكەلە العان جوق.

سور دالاداعى سانى از حالىق

بۇل كۇندە وزبەكستاننىڭ باتىسىندا ورنالاسقان قاراقالپاقستان – وسى مەملەكەت قۇرامىنداعى اۆتونوميالىق ايماق. قاراقالپاق ۇلتىنىڭ كەيبىر وكىلدەرى قانشا قالاسا دا، تاۋەلسىزدىك – ولار ءۇشىن تەك ارمان عانا. سونداي ازاتتىقتى اڭساپ جۇرگەندەردىڭ ءبىرى – امان ساعيدۋللاەۆ.

قاراقالپاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن ارماندايمىن دەپ ءجۇرىپ وتانىنان قاشۋعا ءماجبۇر بولعان ول – بىشكەكتەگى بوسقىندار لاگەرىندە تۇرىپ جاتقان قاراقالپاقتاردىڭ ءبىرى. ونى كەز كەلگەن ساتتە ەلىنە دەپورتاتسيالاۋى نەمەسە وزبەكستان ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك قىزمەتى اگەنتتەرى ۇستاپ اكەتۋى مۇمكىن. امان ساعيدۋللاەۆ وسىنداي ۇرەيمەن ءومىر ءسۇرىپ جاتىر.

ماقتا تەرۋگە بارا جاتقان ادامدار. قاراقالپاقستان، 3 قازان 2014 جىل.

قاراقالپاقستان وزبەكستان جەرىنىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگىن الىپ جاتىر، دەگەنمەن ونىڭ باسىم بولىگى تاقىر ءشول دالا، ال سۋى تارتىلعان ارال تەڭىزىنەن توڭىرەككە جايىلعان تۇزدىڭ كەسىرىنەن سولتۇستىك باتىس القابى ەكولوگيالىق اپاتى ايماعى دەپ جاريالانعان. مۇندا بار-جوعى 1,7 ميلليون ادام تۇرادى، ونىڭ تەك 500 مىڭدايى عانا قاراقالپاقتار. ولار ەتنيكالىق جانە تىلدىك جاعىنان وزبەكتەردەن گورى قازاقتارعا جاقىن.

ەسەسىنە، جەر قويناۋى مۇناي مەن گاز قورىنا باي. كەي جەرلەردە بۇل بايلىقتىڭ قىزىعىن كورىپ جاتقاندار بار شىعار، بىراق جالپى حالىققا ودان كەلىپ-كەتەر پايدا جوق. وسى قازىناسىنا بولا وزبەكستان ونى ۋىسىنان شىعارا قويماسى انىق.

وزبەكستان ۇكىمەتى قاراقالپاقستاندى ءوز قۇرامىنا 1993 جىلى رەسمي تۇردە قوستى، بىراق 20 جىلدان سوڭ وزبەكستان قۇرامىندا قالۋ-قالماۋ ماسەلەسىن داۋىس بەرۋ جولىمەن شەشەدى دەگەن ۋاعدالاستىق تا بولعان. 2013 جىلى مەجەلى ۋاقىت كەلگەندە بۇل ۋادە مۇلدە ۇمىت بولدى.

دۇنيەجۇزىلىك بانككە اشىق حات

امان ساعيدۋللاەۆ 2008 جىلدان بەرى «العا، قاراقالپاقستان» قوزعالىسىن باسقارىپ كەلەدى. وزبەك وكىمەتى باسىندا بۇل قوزعالىستى ەلەمەي جۇرگەن. 2011 جىلى بيلىك ورىندارى ساعيدۋللاەۆقا «اۋىل شارۋاشىلىعىنا قۇرال شىعارۋ مەكەمەسىن باسقارعان كەزىندە ءبىر ميلليون اقش دوللارىن جىمقىرعان» دەگەن ايىپ تاعىپ، ونى قۋدالاۋ باستالدى.

ساعيدۋللاەۆ بالا-شاعاسىمەن وزبەكستاننان كەتىپ، بىشكەكتەگى بوسقىندار لاگەرىن پانالاۋعا ءماجبۇر بولدى. قۇقىق ورگاندارى امان ساعيدۋللاەۆتى دا، ول ۇرلاعان دەلىنگەن ميلليون دوللاردى دا قۇلشىنىسپەن ىزدەي قويماعان. تەك 2014 جىلى «العا، قاراقالپاقستان» قوزعالىسى الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى قاراقالپاقتاردىڭ باسىنداعى قيىندىقتاردى ايتىپ دابىل قاققاندا قۋدالاۋ دا كۇشەيدى.

«العا، قاراقالپاقستان» قوزعالىسىنىڭ پلاكاتى. 30 ءساۋىر 2014 جىل.

ساعيدۋللاەۆ باستاعان قوزعالىس دۇنيەجۇزىلىك بانككە ءوتىنىش ايتىپ، قاراقالپاقستانداعى جوبالارعا سالىنۋى ءتيىس 411 ميلليون اقش دوللارى كولەمىندە كومەكتى توقتاتۋدى سۇراعان.

اشىق حاتتا قاراقالپاقتاردىڭ تۇز باسقان ءشول دالادا دەرتكە ۇشىراپ جاتقاندارىن، ايماقتاعى ءوندىرىس ورىندارىنىڭ جابىلعانىن، قاراقالپاق ءتىلى مەن مادەنيەتىن دامىتۋعا جاعداي جاسالماعانىن جانە ەڭ سوراقىسى – قاراقالپاقتاردىڭ سانىن ازايتۋ ءۇشىن ايەلدەردى ادەيى بالا تۋ قابىلەتىنەن ايىرىپ جاتقانىن جەتكىزگەن.

ۇرەي استىنداعى ءومىر

«العا، قاراقالپاقستان» قوزعالىسىنىڭ بۇل حاتى الەۋمەتتىك جەلىلەردە تارالا باستاعان سوڭ كوپ ۇزاماي وزبەكستان قۇقىق ورگاندارى امان ساعيدۋللاەۆتى تۇتقىنداۋعا وردەر بەردى، ال بيلىك وكىلدەرى ونى «سەپاراتيست» دەپ اتاۋعا كوشتى.

قازىر ونىڭ قۇجاتتارىن بۇۇ-نىڭ بوسقىندار ءىسى جونىندەگى جوعارى كوميسسارياتى قاراپ جاتىر، ياعني از بولسا دا قورعانىشى بار. ايتكەنمەن، امان بوسقىن مارتەبەسىن الماي قالام با دەپ تە قاۋىپتەنەدى. ونداي جاعدايدا ول لاگەردەن شىعارىلىپ، بىشكەكتە دالادا قالۋى مۇمكىن.

قاراقالپاقستاندا سۋى تارتىلعان ارال تەڭىزىنىڭ تابانىندا قالعان ەسكى قايىق قاڭقالارى.

وسىدان ءبىر جىلداي بۇرىن ساعيدۋللاەۆ لاگەردە ءوزىن وزبەكستاننىڭ قاۋىپسىزدىك قىزمەتى وكىلدەرى اڭدىپ جۇرگەنىن جانە توڭىرەكتەن ءوزى جانە بالا-شاعاسى تۋرالى مالىمەت جيناپ كەتكەنىن ايتقان. بۇل تۋرالى ازاتتىقتا ارنايى ماتەريال دا شىققان.

ودان بەرىرەكتە ازاتتىق وزبەك وكىمەتىنىڭ ءوز شەكاراسىنان تىسقارىدا جۇرگەن «جاۋلارىن» قۋدالاۋعا كىرىسىپ جاتقانى تۋرالى حابارلاعان. ىرگەدەگى قىرعىزستان – ءوز ەلىندە ىزدەۋ سالىنعان بەلسەندىلەر الاڭسىز ءومىر سۇرەتىندەي قاۋىپسىز ايماق ەمەس. ولاردى كوشەدەن ۇستاپ الىپ، ءتيىپ تۇرعان شەكارادان وتكىزۋ كوپ قيىندىق تۋعىزبايدى.

جاقىندا ازاتتىق ءتىلشىسى جولىققاندا امان ساعيدۋللاەۆ ساعى سىنىپ، ءۇمىتى ۇزىلگەندەي اسەر قالدىردى. ونىڭ ايتۋىنشا، قاراقالپاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى ءالى ۇزاق جىلدار بويى ارمان بولىپ قالا بەرمەك. ال ءوزى بولسا بوسقىن مارتەبەسىن الىپ، وزبەكستاننان اۋلاققا كەتىپ، ەۋروپانىڭ ءبىر جەرىنە بارىپ پانالاعىسى كەلەدى.

وزبەكستانعا قايتارىلسا، امان ساعيدۋللاەۆتىڭ تۇرمەگە جابىلاتىنى انىق. ال قاراقالپاقستان بولسا ءالى ۇزاق جىلدار وزبەكستاننىڭ بايلىعى كوپ، حالقى جارىمجان ەلەۋسىز ءبىر اۋدانى بولىپ قالا بەرەتىن ءتۇرى بار.

ازاتتىق راديوسى