Jeltoqsannıñ 14-i küni Qırğızstan astanası Bişkektegi bosqındar lagerinde birneşe adam özderi üşin erekşe datanı – Qaraqalpaqstan egemendigi künin atap ötti.

Osıdan 25 jıl bwrın, 1990 jılı 14 jeltoqsanda Özbekstan SSR-i qwramındağı Qaraqalpaqstan avtonomiyalıq respublikası parlamenti eldiñ memlekettik egemendigi turalı deklaraciya qabıldağan kezde bwl is jüzinde täuelsizdikti jariyalaumen para-par edi. Biraq, bwl qwjat şınayı täuelsizdik äkele alğan joq.

SOR DALADAĞI SANI AZ HALIQ

Bwl künde Özbekstannıñ batısında ornalasqan Qaraqalpaqstan – osı memleket qwramındağı avtonomiyalıq aymaq. Qaraqalpaq wltınıñ keybir ökilderi qanşa qalasa da, täuelsizdik – olar üşin tek arman ğana. Sonday azattıqtı añsap jürgenderdiñ biri – Aman Sağidullaev.

Qaraqalpaqstannıñ täuelsizdigin armandaymın dep jürip otanınan qaşuğa mäjbür bolğan ol – Bişkektegi bosqındar lagerinde twrıp jatqan qaraqalpaqtardıñ biri. Onı kez kelgen sätte eline deportaciyalauı nemese Özbekstan wlttıq qauipsizdik qızmeti agentteri wstap äketui mümkin. Aman Sağidullaev osınday üreymen ömir sürip jatır.

Maqta teruge bara jatqan adamdar. Qaraqalpaqstan, 3 qazan 2014 jıl.

Qaraqalpaqstan Özbekstan jeriniñ üşten bir böligin alıp jatır, degenmen onıñ basım böligi taqır şöl dala, al suı tartılğan Aral teñizinen töñirekke jayılğan twzdıñ kesirinen soltüstik batıs alqabı ekologiyalıq apatı aymağı dep jariyalanğan. Mwnda bar-joğı 1,7 million adam twradı, onıñ tek 500 mıñdayı ğana qaraqalpaqtar. Olar etnikalıq jäne tildik jağınan özbekterden göri qazaqtarğa jaqın.

Esesine, jer qoynauı mwnay men gaz qorına bay. Key jerlerde bwl baylıqtıñ qızığın körip jatqandar bar şığar, biraq jalpı halıqqa odan kelip-keter payda joq. Osı qazınasına bola Özbekstan onı uısınan şığara qoyması anıq.

Özbekstan ükimeti Qaraqalpaqstandı öz qwramına 1993 jılı resmi türde qostı, biraq 20 jıldan soñ Özbekstan qwramında qalu-qalmau mäselesin dauıs beru jolımen şeşedi degen uağdalastıq ta bolğan. 2013 jılı mejeli uaqıt kelgende bwl uäde mülde wmıt boldı.

DÜNIEJÜZİLİK BANKKE AŞIQ HAT

Aman Sağidullaev 2008 jıldan beri «Alğa, Qaraqalpaqstan» qozğalısın basqarıp keledi. Özbek ökimeti basında bwl qozğalıstı elemey jürgen. 2011 jılı bilik orındarı Sağidullaevqa «auıl şaruaşılığına qwral şığaru mekemesin basqarğan kezinde bir million AQŞ dolların jımqırğan» degen ayıp tağıp, onı qudalau bastaldı.

Sağidullaev bala-şağasımen Özbekstannan ketip, Bişkektegi bosqındar lagerin panalauğa mäjbür boldı. Qwqıq organdarı Aman Sağidullaevtı da, ol wrlağan delingen million dollardı da qwlşınıspen izdey qoymağan. Tek 2014 jılı «Alğa, Qaraqalpaqstan» qozğalısı äleumettik jeliler arqılı qaraqalpaqtardıñ basındağı qiındıqtardı aytıp dabıl qaqqanda qudalau da küşeydi.

«Alğa, Qaraqalpaqstan» qozğalısınıñ plakatı. 30 säuir 2014 jıl.

Sağidullaev bastağan qozğalıs Düniejüzilik bankke ötiniş aytıp, Qaraqalpaqstandağı jobalarğa salınuı tiis 411 million AQŞ dolları köleminde kömekti toqtatudı swrağan.

Aşıq hatta qaraqalpaqtardıñ twz basqan şöl dalada dertke wşırap jatqandarın, aymaqtağı öndiris orındarınıñ jabılğanın, qaraqalpaq tili men mädenietin damıtuğa jağday jasalmağanın jäne eñ soraqısı – qaraqalpaqtardıñ sanın azaytu üşin äyelderdi ädeyi bala tuu qabiletinen ayırıp jatqanın jetkizgen.

ÜREY ASTINDAĞI ÖMİR

«Alğa, Qaraqalpaqstan» qozğalısınıñ bwl hatı äleumettik jelilerde tarala bastağan soñ köp wzamay Özbekstan qwqıq organdarı Aman Sağidullaevtı twtqındauğa order berdi, al bilik ökilderi onı «separatist» dep atauğa köşti.

Qazir onıñ qwjattarın BWW-nıñ Bosqındar isi jönindegi joğarı komissariatı qarap jatır, yağni az bolsa da qorğanışı bar. Äytkenmen, Aman bosqın märtebesin almay qalam ba dep te qauiptenedi. Onday jağdayda ol lager'den şığarılıp, Bişkekte dalada qaluı mümkin.

Qaraqalpaqstanda suı tartılğan Aral teñiziniñ tabanında qalğan eski qayıq qañqaları.

Osıdan bir jılday bwrın Sağidullaev lager'de özin Özbekstannıñ qauipsizdik qızmeti ökilderi añdıp jürgenin jäne töñirekten özi jäne bala-şağası turalı mälimet jinap ketkenin aytqan. Bwl turalı Azattıqta arnayı material da şıqqan.

Odan berirekte Azattıq özbek ökimetiniñ öz şekarasınan tısqarıda jürgen «jauların» qudalauğa kirisip jatqanı turalı habarlağan. İrgedegi Qırğızstan – öz elinde izdeu salınğan belsendiler alañsız ömir süretindey qauipsiz aymaq emes. Olardı köşeden wstap alıp, tiip twrğan şekaradan ötkizu köp qiındıq tuğızbaydı.

Jaqında Azattıq tilşisi jolıqqanda Aman Sağidullaev sağı sınıp, ümiti üzilgendey äser qaldırdı. Onıñ aytuınşa, Qaraqalpaqstannıñ täuelsizdigi äli wzaq jıldar boyı arman bolıp qala bermek. Al özi bolsa bosqın märtebesin alıp, Özbekstannan aulaqqa ketip, Europanıñ bir jerine barıp panalağısı keledi.

Özbekstanğa qaytarılsa, Aman Sağidullaevtıñ türmege jabılatını anıq. Al Qaraqalpaqstan bolsa äli wzaq jıldar Özbekstannıñ baylığı köp, halqı jarımjan eleusiz bir audanı bolıp qala beretin türi bar.

Azattıq radiosı