دياگنوز: رەسەيدىڭ ىشكى جيىنتىق ءونىمىنىڭ ءوسۋ قارقىنى جىلما-جىل قۇلدىراپ كەلەدى. رەسەيدىڭ ءىجو 2015 كۇنتىزبەلىك جىلى 3.8-4%-كە تومەندەدى. ۋاقىت وتە رەسەيدىڭ دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق پوتەنتسيالى ۇزاق مەرزىمدە تومەندەي بەرمەك. ايتالىق، دۇنيەجۇزىلىك ۆاليۋتا قورىنىڭ جانە بۇۇ باعالاۋىنشا، 2013 جىلى دامىعان مەملەكەتتەر اراسىندا توعىزىنشى، 2014 جىلى – ونىنشى، 2015 جىلى ون ءبىرىنشى ورىنعا ءتۇستى [1].

رەسەيدىڭ ىشكى جيىنتىق ءونىمىنىڭ ءوسۋ قارقىنى جىلما جىل  قۇلدىراپ كەلەدى.

ءىجو ءوسىمى        2007     2008    2009   2010     2011       2012     2013     2014     2015

ۆ %[2]                8,5       5,2      -7,8       4,5        4,3          3,4       1,3         0,6     -3,9

الداعى ەكى-ءۇش جىلدا رەسەي ەكونوميكاسى قۋاتتى ەلدەر قاتارىنان قالىپ، ورتاڭقول، ولكەلىك-دەرجاۆالىق مەملەكەت قاتارىنا كىرەدى. باتىس ەلدەر بىرلەستىگى – ەۋروپالىق وداق (28 مەملەكەت) جانە اقش پەن كانادا، اۆستراليا مەن جاپونيا، تاعى بىرقاتار مەملەكەت رەسەيگە ءتىسىن قايراپ سانكتسيا سالىپ  وتىر. سوڭعى ۋاقىتقا دەيىن باتىس مەملەكەتتەر اليانسى قاتارىندا تۇركيا جوق-تىن. تۇركيا بولسا، باتىس اليانستى تەك اسكەري جاعىنان قولداپ، رەسەيگە قارسى ەكونوميكالىق سانكتسيالاردى قولداماعان ەدى. رەسەي مەن تۇركيا اراسىنداعى سوڭعى دۇردارازدىقتان كەيىن تۇركيا ساياساتىن كۇرت وزگەرتتى. ەندى ەكى مەملەكەت اراسىندا ءىس جۇزىندە ەكونوميكالىق  قاتىناستار شيەلەنىسىپ جاتىر.

ورىستىڭ باس اۋرۋىنىڭ ءۇش سەبەبى بار

ءبىرىنشى سەبەبى، ەكونوميكالىق رەفورما جاساماۋشىلىق. ەكىنشى سەبەبى، ميليتاريزاتسيا. ءۇشىنشى سەبەپ، گەوەكونوميكالىق داعدارىس مۇناي باعاسىنىڭ ۇزاق مەرزىمگە قۇلاۋى. ءتورتىنشى سەبەپ، رەسەيدىڭ قاس جاۋى بار – ول باتىس ەلدەر قاۋىمداستىعى. سونىمەن 1990-شى جىلدارى رەسەيدە  نارىقتىق رەفورمالارىنىڭ يدەولوگى ەگور گايدار جۇيەلى رەفورمالارىن باستاعان بولاتىن. بىراق رەفورمالار قارقىنى جالعاسپادى. 2008 جىلعى داعدارىستى رەسەي قارجىلىق قورلار مەن مۇناي قارجىلارىن اسەرلى پايدالانۋ جولىمەن  جەڭدى. سول داعدارىستان كەيىن پۋتين رەفورمالاردىڭ رەسەيگە كەرەگى شامالى دەپ ۇقتى. پۋتين رەسەيدى ميليتاريزم جولىنا ءتۇسىردى، اسكەري بيۋدجەتتى كۇرت ءوسىردى. پۋتين 2007 جىلى ميۋنحەن قالاسىندا باتىس اليانس ەلدەرىنە قارسى ەكىنشى قىرعي-قاباق سوعىسىن باستادى. ەستەرىڭىزگە سالايىن، ءبىرىنشى قىرعي-قاباق سوعىسى 1946 جىلعى فۋلتونداعى ۋينستون چەرچيلدىڭ سوزىنەن كەيىن باستالاعان بولاتىن جانە سول سوعىستىڭ اياقتالۋى كسرو-نىڭ قۇلاۋىنا اكەلدى [3]. سول سوعىستىڭ ناتيجەسىندە كسرو-نىڭ وداق رەسپۋبليكالارى ەگەمەن بولدى.

مۇناي باعاسىنىڭ كۇرت قۇلاۋى بارلىق رەسەي مەملەكەتىنىڭ الەۋمەتتىك باعادارلامالارىنىڭ ورىندالۋىن قيىنداتتى. پۋتين اۆانتيۋريست قايراتكەر بولىپ شىقتى. ول تاماشا تاكتيك، بىراق ناشار ستراتەگ. رەسەيدىڭ ۋكرايناعا شابۋىل جاساۋى كرەملدىڭ ىرى ماسشتابتى داعدارىسقا ۇشىراعانىن كورسەتتى. وسى تۇستا پرەزيدەنتىمىز نازارباەۆتىڭ ديپلوماتيالىق ايلاكەرلىگىن اتاپ وتكەن ءجون بولار. رەسەيدىڭ سوققىسىن ۋكراينا تويتاردى. 2008 جىلعى رەسەيدىڭ گرۋزياعا شابۋىلىنا باتىس اليانسى اراشا بولا المادى. بىراق ۋكراينانىڭ ءجونى بولەك ەدى. باتىس ەلدەرى ۋكرايناعا ەكونوميكالىق جانە ديپلوماتيالىق قولداۋ جاسادى. سولاي ۋكراينا قىرىم، دونەتسك پەن لۋگانسكىدان ايىرىلسا دا، اگرەسسورعا قارسى تۇرا الدى. ءپۋتيننىڭ ەسەبى بويىنشا، باتىس ەلدەرىندە اۋىزبىرشىلىك بولماۋ كەرەك ەدى. باتىس ەلدەرى رەسەي گازى مەن مۇنايىنا تاۋەلدى. سول جاعادايدى پايدالانىپ، رەسەي ۋكراينانى تىزە بۇكتىرۋدى جوسپارلادى. بىراق ءپۋتيننىڭ بۇل پيعىلى ىسكە اسپاي قالدى.

ورىستىڭ مىقتىلىعى مەن وسالدىعى

ەۋروپالىق حالىقتاردىڭ ىشىندە سانى جاعىنان ازايىپ كەتكەنىمەن، رەسەيدە 111 ميلليونداي ورىس بار. ورىستىڭ ءبىلىم دارەجەسى دە جوعارى، باسىم كوپشىلىگى وتانشىل، رۋحانياتشىل، يمپەرياشىل. جەتى اتاسى قازاقستاندا تۇرسا دا، قازاقشا ۇيرەنگىسى جوق. ورىس دىنىنە دە بەرىك، ورىس پراۆوسلاۆياسى ماسكەۋگە عانا باعىنادى، ولار بوتەن ەلدە تۇرمىن دەمەيدى، وسىندا تۇرىپ يمپەريالىق مۇددەلەردى قورعايدى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا، ورىس ادامى تىم يمپەرياشىل، زامان وزگەردى دەمەي پوستكەڭەستىك مەملەكەتتەردى بودان ەل دەپ بىلەدى. پۋتين كسرو ەمەس رەسەي يمپەرياسىن جاڭعىرتپاق. ورىس مىقتى يمپەريا قۇرۋ ءۇشىن بار قيىندىققا توتەپ بەرۋى قاجەت. الايدا ولاردىڭ توزىمى قاشانعا جەتەر دەيسىز؟ ورىس — تەز مويىنۇسىنعىش، ءالسىز ۇلت. 1917 جىلدىڭ اقپانىندا ءوزى جەڭىپ كەلە جاتقان ءبىرىنشى دۇنيە جۇزىلىك سوعىستىڭ سوڭعى كەزەڭىنىڭ اۋىرلىعىنا توزە المادى. 1917 جىلى پاتشا ۇكىمەتىن قۇلاتتى، سول جىلى قازان توڭكەرىسى بولدى. رەسەي يمپەرياسى ىدىرادى. بىراق ورىس تەز ەسىن جياتىن ۇيىمشىل حالىق. 1920-1955 جىلدارى بۇرىن سوڭدى بولماعان يمپەريا –كسرو-نى اياققا تۇرعىزدى. ورىس ۇلتى سول جىلدارى ادام جانە قارجى شىعىنىنا قاراماستان دەگەنىنە جەتتى. ەندى بۇگىن 1990-شى جىلدارداعى داعادارىستان ايىعىپ، قايتادان ورىس يمپەرياسىن قالپىنا كەلتىرۋدى كوزدەيدى.

قازاقتىڭ مىقتىلىعى مەن وسال تۇستارى

قازاق باسىنان كەشكەن ناۋبەتتەردەن تاريحي قىسقا مەرزىمدە ەسىن جيدى. بۇگىنگى تاڭدا قازاقتاردىڭ سانى — 11,5 ملن. بۇرىن بۇل سانعا ەشقاشان جەتپەگەن ەدىك. قازاق ەگەمەندىككە جەتتى، جانە ءوز ەلىندە 70%-دان استى. باسىنا قاتەر تونسە ولار كورشى ەلدەردە پانا ىزدەيدى، بىراق ۋاقىت وتە كەلە وز ەلىنە قايتىپ كەلەدى. قازاق گوموگەندى، ءوز-وزىنە بەرىك، جابىق حالىق. پالەندەي باسقا ۇلتتارمەن نەكەلەسە بەرمەيدى. قازاق باسقا ۇلتتار مەن مەملەكەتتەردىڭ پروەكتەرىنە بارا بەرمەيدى. ايتالىق، رەسەيدە 740 مىڭداي قازاق بار، بىراق ولار رەسەيدىڭ مادەني-رۋحاني، بيزنەس–ساياسي ت.ب. شارالارىنا قىزىقپايدى دا ىلەسپەيدى دە، رەتى كەلسە اتامەكەنگە تارتادى.

ءبىزدىڭ ەليتاعا كەيبىر ورىس اۋرۋلارى جۇعا باستاعان سياقتى. ءبىز رەفورمالاردى 1990-شى جىلدارداعى ءساتتى قارقىننان كەيىن تامامدادىق، ەكونوميكانى ديۆەرسيفيكاتسيالاعان جوقپىز، مونوپوليزاتسياعا جول بەردىك. ءبىز دە ورىستاردان قالىسپاي جەمقورلىققا جول بەرىپ الدىق. بۇل ساتسىزدىكتى ورىس ءتىلدى قازاق ەليتاسى جىبەردى. ءسويتىپ، مۇناي دا، تەڭگە دە قۇلدىرادى. بىراق بولاشاقتان ءۇمىت جوق ەمەس. ەندى قايتادان رەفورمالاردى قولعا الۋ كەرەك.

ەرتەڭ نە ىستەيمىز؟

رەسەي ەكونوميكالىق داعدارىستان ساياسي جانە الەۋمەتتىك داعادارىسقا ۇشىرايدى. ولاي بولسا، باتىس اليانسى رەسەيدى تۇقىرتپاي قويمايدى. رەسەي داعادارىسقا تۇسكەندە ءبىز داعادارىستان شىعۋىمىز كەرەك. رەسەي داعدارىسى كەلەسى 10-17 ايدا شىڭىنا جەتەدى. بىراق رەسەي بىزگە شابۋىل جاساۋى مۇمكىن. ولارعا «كوروتكايا پوبەدونوسنايا ۆوينا» كەرەك، شابۋىل وبەكتىسى قازاقستان بولۋى ىقتيمال. وسى تۇستا ۇلت پەن ەليتا بىرلىگى كەرەك. ءبىز تەك رەسەي كۇيرەگەن تۇستا دەموكراتيالانۋىمىز مۇمكىن. ەڭ باستىسى ءبىز دە رەسەيمەن بىرگە ۇلتتىق داعدارىسقا تۇسپەۋدەن ساقتانعانىمىز ابزال. ەكىنشى، ءبىز باتىس اليانسى باعىتىندا، رەسەيدەن ساق، قىتايمەن جان-جاقتى قاتىناستا بولۋعانىمىز ءجون.

ءازىمباي عالي، ۇلت پورتالى

1. https://ru.wikipedia.org/wiki

2. http://pubdocs.worldbank.org/pubdocs/publicdoc/2015/9/136351443562971021/rer34-rus.pdf; اۆستراليا ۆۆەلا دوپولنيتەلنىە سانكتسي پروتيۆ روسسي www.tvc.ru:8021/news/show/id/48967 — 2014 ج. 01 قىر. — رانەە، پوميمو اۆسترالي، سانكتسي نا روسسيۋ نالوجيلي سشا، سترانى ەۆروسويۋزا، كانادا، ياپونيا
3. ازيمباي گالي يتوگي پەرۆوي ميروۆوي «حولودنوي ۆوينى». ناچالو ۆتوروي ميروۆوي «حولودنوي ۆوينى»: بيتۆا زا ۋكراينۋ.08.02.2014 centrasia.ru                                                               ۇلت پورتالى