ӘЗІМБАЙ ҒАЛИ. ОРЫСТАН ҚАТЕР ТӨНСЕ, ҰЛТ ПЕН ЭЛИТА БІРІГЕ АЛА МА?

ÄZİMBAY ĞALI. ORISTAN QATER TÖNSE, WLT PEN ELITA BİRİGE ALA MA?

| Jan 7, 2016

Diagnoz: Reseydiñ İşki Jiıntıq Öniminiñ ösu qarqını jılma-jıl qwldırap keledi. Reseydiñ İJÖ 2015 küntizbelik jılı 3.8-4%-ke tömendedi. Uaqıt öte Reseydiñ düniejüzilik ekonomikalıq potencialı wzaq merzimde tömendey bermek. Aytalıq, Düniejüzilik valyuta qorınıñ jäne BWW bağalauınşa, 2013 jılı damığan memleketter arasında toğızınşı, 2014 jılı – onınşı, 2015 jılı on birinşi orınğa tüsti [1].

Reseydiñ İşki Jiıntıq Öniminiñ ösu qarqını jılma jıl qwldırap keledi.

İJÖ ösimi 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015

v %[2] 8,5 5,2 -7,8 4,5 4,3 3,4 1,3 0,6 -3,9

Aldağı eki-üş jılda Resey ekonomikası quattı elder qatarınan qalıp, ortañqol, ölkelik-derjavalıq memleket qatarına kiredi. Batıs elder birlestigi – Europalıq Odaq (28 memleket) jäne AQŞ pen Kanada, Avstraliya men Japoniya, tağı birqatar memleket Reseyge tisin qayrap sankciya salıp otır. Soñğı uaqıtqa deyin batıs memleketter al'yansı qatarında Türkiya joq-tın. Türkiya bolsa, Batıs al'yanstı tek äskeri jağınan qoldap, Reseyge qarsı ekonomikalıq sankciyalardı qoldamağan edi. Resey men Türkiya arasındağı soñğı dürdarazdıqtan keyin Türkiya sayasatın kürt özgertti. Endi eki memleket arasında is jüzinde ekonomikalıq qatınastar şielenisip jatır.

Orıstıñ bas auruınıñ üş sebebi bar

Birinşi sebebi, ekonomikalıq reforma jasamauşılıq. Ekinşi sebebi, militarizaciya. Üşinşi sebep, geoekonomikalıq dağdarıs mwnay bağasınıñ wzaq merzimge qwlauı. Törtinşi sebep, Reseydiñ qas jauı bar – ol Batıs elder qauımdastığı. Sonımen 1990-şı jıldarı Reseyde narıqtıq reformalarınıñ ideologı Egor Gaydar jüyeli reformaların bastağan bolatın. Biraq reformalar qarqını jalğaspadı. 2008 jılğı dağdarıstı Resey qarjılıq qorlar men mwnay qarjıların äserli paydalanu jolımen jeñdi. Sol dağdarıstan keyin Putin reformalardıñ Reseyge keregi şamalı dep wqtı. Putin Reseydi militarizm jolına tüsirdi, äskeri byudjetti kürt ösirdi. Putin 2007 jılı Myunhen qalasında Batıs al'yans elderine qarsı Ekinşi Qırği-qabaq soğısın bastadı. Esteriñizge salayın, Birinşi Qırği-qabaq soğısı 1946 jılğı Fultondağı Uinston Çerçil'diñ sözinen keyin bastalağan bolatın jäne sol soğıstıñ ayaqtaluı KSRO-nıñ qwlauına äkeldi [3]. Sol soğıstıñ nätijesinde KSRO-nıñ Odaq respublikaları egemen boldı.

Mwnay bağasınıñ kürt qwlauı barlıq Resey memleketiniñ äleumettik bağadarlamalarınıñ orındaluın qiındattı. Putin avantyurist qayratker bolıp şıqtı. Ol tamaşa taktik, biraq naşar strateg. Reseydiñ Ukrainağa şabuıl jasauı Kreml'diñ iri masştabtı dağdarısqa wşırağanın körsetti. Osı twsta Prezidentimiz Nazarbaevtıñ diplomatiyalıq aylakerligin atap ötken jön bolar. Reseydiñ soqqısın Ukraina toytardı. 2008 jılğı Reseydiñ Gruziyağa şabuılına Batıs al'yansı araşa bola almadı. Biraq Ukrainanıñ jöni bölek edi. Batıs elderi Ukrainağa ekonomikalıq jäne diplomatiyalıq qoldau jasadı. Solay Ukraina Qırım, Doneck pen Luganskıdan ayırılsa da, agressorğa qarsı twra aldı. Putinniñ esebi boyınşa, Batıs elderinde auızbirşilik bolmau kerek edi. Batıs elderi Resey gazı men mwnayına täueldi. Sol jağadaydı paydalanıp, Resey Ukrainanı tize büktirudi josparladı. Biraq Putinniñ bwl piğılı iske aspay qaldı.

Orıstıñ mıqtılığı men osaldığı

Europalıq halıqtardıñ işinde sanı jağınan azayıp ketkenimen, Reseyde 111 millionday orıs bar. Orıstıñ bilim därejesi de joğarı, basım köpşiligi otanşıl, ruhaniyatşıl, imperiyaşıl. Jeti atası Qazaqstanda twrsa da, qazaqşa üyrengisi joq. Orıs dinine de berik, orıs pravoslaviyası Mäskeuge ğana bağınadı, olar böten elde twrmın demeydi, osında twrıp imperiyalıq müddelerdi qorğaydı. Bizdiñ oyımızşa, orıs adamı tım imperiyaşıl, zaman özgerdi demey postkeñestik memleketterdi bodan el dep biledi. Putin KSRO emes Resey imperiyasın jañğırtpaq. Orıs mıqtı imperiya qwru üşin bar qiındıqqa tötep berui qajet. Alayda olardıñ tözimi qaşanğa jeter deysiz? Orıs — tez moyınwsınğış, älsiz wlt. 1917 jıldıñ aqpanında özi jeñip kele jatqan Birinşi Dünie Jüzilik soğıstıñ soñğı kezeñiniñ auırlığına töze almadı. 1917 jılı Patşa Ükimetin qwlattı, sol jılı Qazan töñkerisi boldı. Resey imperiyası ıdıradı. Biraq orıs tez esin jiyatın wyımşıl halıq. 1920-1955 jıldarı bwrın soñdı bolmağan imperiya –KSRO-nı ayaqqa twrğızdı. Orıs wltı sol jıldarı adam jäne qarjı şığınına qaramastan degenine jetti. Endi bügin 1990-şı jıldardağı dağadarıstan ayığıp, qaytadan Orıs imperiyasın qalpına keltirudi közdeydi.

Qazaqtıñ mıqtılığı men osal twstarı

Qazaq basınan keşken näubetterden tarihi qısqa merzimde esin jidı. Bügingi tañda qazaqtardıñ sanı — 11,5 mln. Bwrın bwl sanğa eşqaşan jetpegen edik. Qazaq egemendikke jetti, jäne öz elinde 70%-dan astı. Basına qater tönse olar körşi elderde pana izdeydi, biraq uaqıt öte kele öz eline qaytıp keledi. Qazaq gomogendi, öz-özine berik, jabıq halıq. Pälendey basqa wlttarmen nekelese bermeydi. Qazaq basqa wlttar men memleketterdiñ proekterine bara bermeydi. Aytalıq, Reseyde 740 mıñday qazaq bar, biraq olar Reseydiñ mädeni-ruhani, biznes–sayasi t.b. şaralarına qızıqpaydı da ilespeydi de, reti kelse atamekenge tartadı.

Bizdiñ elitağa keybir orıs auruları jwğa bastağan siyaqtı. Biz reformalardı 1990-şı jıldardağı sätti qarqınnan keyin tämämdadıq, ekonomikanı diversifikaciyalağan joqpız, monopolizaciyağa jol berdik. Biz de orıstardan qalıspay jemqorlıqqa jol berip aldıq. Bwl sätsizdikti orıs tildi qazaq elitası jiberdi. Söytip, mwnay da, teñge de qwldıradı. Biraq bolaşaqtan ümit joq emes. Endi qaytadan reformalardı qolğa alu kerek.

Erteñ ne isteymiz?

Resey ekonomikalıq dağdarıstan sayasi jäne äleumettik dağadarısqa wşıraydı. Olay bolsa, Batıs al'yansı Reseydi twqırtpay qoymaydı. Resey dağadarısqa tüskende biz dağadarıstan şığuımız kerek. Resey dağdarısı kelesi 10-17 ayda şıñına jetedi. Biraq Resey bizge şabuıl jasauı mümkin. Olarğa «korotkaya pobedonosnaya voyna» kerek, şabuıl ob'ektisi Qazaqstan boluı ıqtimal. Osı twsta wlt pen elita birligi kerek. Biz tek Resey küyregen twsta demokratyalanuımız mümkin. Eñ bastısı biz de Reseymen birge wlttıq dağdarısqa tüspeuden saqtanğanımız abzal. Ekinşi, biz Batıs al'yansı bağıtında, Reseyden saq, Qıtaymen jan-jaqtı qatınasta boluğanımız jön.

Äzimbay Ğali, Wlt portalı

1. https://ru.wikipedia.org/wiki

http://pubdocs.worldbank.org/pubdocs/publicdoc/2015/9/136351443562971021/rer34-rus.pdf; Avstraliya vvela dopolnitel'nıe sankcii protiv Rossii www.tvc.ru:8021/news/show/id/48967 — 2014 j. 01 qır. — Ranee, pomimo Avstralii, sankcii na Rossiyu nalojili SŞA, stranı Evrosoyuza, Kanada, YAponiya
Azimbay Gali Itogi Pervoy mirovoy «Holodnoy voynı». Naçalo Vtoroy mirovoy «Holodnoy voynı»: bitva za Ukrainu.08.02.2014 centrasia.ru Wlt portalı

Qazaq toyınıñ fotosı älemniñ üzdik 20 fotosına endi

Qazaq etnogeneziniñ dağdarısı ham jaña koncepciya

kerey.kz

Arma ağayın! Şağın saraptama Birinşi, qazaq etnogeneziniñ dağdarısı kele jatır. Dağdarısqa qarsı qazaq etnogeneziniñ jaña koncepciyasınıñ jasalmauı alañdatadı. Biz qazir 18 ğasırlardağı qazaq han-swltandarı qabıldağan etnogenezdik koncepciyasımen äli ömir sürip kele jatırmız. Odan keyingi üş ğasırda kolonizaciyalıq kiriptarlıq etnogenezdik jaña koncepciyanı qabıldauğa häm transformaciyalauğa mwrsat bermedi. Qoldanıstağı qazaq şejiresin aşıp qarañız, rular şejiresiniñ koncepciyası 18 ğasırlarda qabıldanğan mizamğa säykes keledi. Tipti şejiredegi atalıq rular sol ğasırdağı qandayda bir tarihi twlğadan (batırdan) bastau aladı nemese şejiredegi atı atalatın rular 18- ğasırğa barıp toqtaydı, arı qaray üzik-üzik. Bwl 18- ğasırdağı jaugerşilik zamannıñ talabına say swrıptalğan qazaq etnogeneziniñ körinisi edi. YAğni qazaq şejiresiniñ koncepciyası qazaq etnogeneziniñ modelin qalıptadı. Ekinşi, sayasi jäne mädeni şeşimderdiñ
ĞALIM BOQAŞ. «Özine ar twtqan, jattan zar twtadı!»

kerey.kz

Eki mıñınşı jıldardıñ basında qazaq ruhaniyatında erekşe basılımdar boldı. Atap aytsaq, Atırau şärinde şıqqan «Altın Orda» gazeti bolsa, odan keyingisi Almatı qalasında şığıp twrğan «Jas qazaq», sonday-aq «Şetel Ädebieti» sındı gazetter edi. «Altın Orda» gazetine Meyirhan Aqdäuletwlı, al qalğan ekeuine Talğat Eşen men Ardaq Nwrğazı ispetti qazaqtıñ intellektual azamattarı bas redaktor bolğan edi. Bäri de esimderi elge mälim, ğajayıp aqındar. Bäz bireulerdiñ: «Jurnalist bolmasa, aqın eşqaşan jarıtıp gazet şığara almaydı», – degen sıpsıñ sözderiniñ auızına qwm qwyıp, älgi äperbaqan tüsiniktiñ ayağın kökten keltirgen de osı talanttı qalamgerler boldı. «Ädebiet portalı» «UAQIT PEN KEÑİSTİK…» aydarımen tek atalğan osı basılımdar ğana emes, jaña ğasırdıñ basında qazaq baspasözinde jarıq körgen nebir jilikti jazbalar men tanımdıq
Toqaev mırza til jaylı tağı birdeñe depti

kerey.kz

Zhalgas Yertay Orıs tiliniñ märtebesin eş tömendetpedik, onıñ bäri küñkil söz degen eken. Qazaq tiliniñ de märtebesi tömendedi dep baybalam salmañdar dep wrsıptı. Aldımen jauabı joq swraqtardan bastayıq. Toqaev mırza, eger eşteñe özgermese, onda “teñ” söziniñ “qatarğa” auısuı jay köz aldau äreketi me? Qoğamdağı gradustı basuğa talpınıs qana ma? Qazirgi memlekettik byurokratiyalıq apparattıñ status-kvonı saqtap qaluğa tırısuı dep bağalasa bola ma? Endi Toqaev mırzanıñ är sözine toqtalsaq.“Jaña Konstituciya mätininiñ resmi qwjat retinde qazaq jäne orıs tilderinde jariyalanuı köp närseni añğartpay ma? Bwl jerde tüsinikteme berip, aqtaludıñ özi artıq”Iä, qazirgi qazaq tiliniñ probleması da sol – qazaq tili men orıs tiliniñ qwqıqtıq teñdigi memlekettik tildi kemsitip twr. Öytkeni byurokratiya qwjattardı orısşa äzirlep, keyin
Konstituciyada qazaq tilin memlekettik äri resmi til etsek, basqa tilderdiñ qwqı şektele me?

kerey.kz

Bwğan naqtı jauap – joq, bwl şeşimnen eşbir tildiñ, sonıñ işinde, orıs tiliniñ de qwqı şektelmeydi. Nege? Öytkeni konstituciyadağı memlekettik til märtebesi biliktiñ jwmıs tilin ğana retteydi. Ol normanıñ qarapayım adamdardıñ qatınas tiline qatısı joq. YAğni, memlekettik til – memlekettik organdar men jergilikti özin-özi basqaru wyımdarı jwmıs isteytin til degen söz. Bwl şeşim orısşa söyleytinderdiñ qwqığın şektemeydi, orısşa söyleuge tıyım salmaydı. Qarapayım adamdar üyinde, qoğamdıq orındarda, bizneste, media men mädeniet oşaqtarında qalağan tilinde söyley de, jwmıs istey de aladı. Bwğan konstituciyanıñ basqa baptarı naqtı kepil bolıp otır. Al jaña konstituciyada 9-baptıñ 2-tarmağı qazirgi küyinde qalsa, bwl – qazaq tiliniñ qwqığın şekteydi. Sebebi memlekettik organdar qwjattardı özderi üyrengendey aldımen orısşa jazıp,
Qazirgi biliktiñ eñ ülken qorqınışı…

kerey.kz

Zhalgas Yertay Konstituciyadan orıs tilin alıp tastasaq, Resey bizge soğıs aşa ma? Bilik osılay qorqıta bastadı. Biraq ol swraqqa qısqa jauap – joq. Sebebi, Reseyge qarsı Äzirbayjan da, Armeniya da neşe türli äreketke bardı, barıp ta jatır, biraq olarğa qazir soğıs qaupi tönip twrğan joq. Bwl ädisti sayasi manipulyaciya deydi, şın mäninde, bwnı qazirgi status-kvo jağdayın saqtap qalğısı keletin jüyeniñ asığıs oylap tapqan argumenti deuge boladı. Oylap köriñizşi, Reseyge bizdiñ memlekettik organdar qay tilde is-qağaz jürgizetini emes, loyal bolğanımız kerek. Endeşe, Resey bizdiñ loyaldığımızdı saqtap qalğısı kelse, konstituciyadağı til mäselesine qarsı bolmauı kerek. Sebebi bwl işki twraqtılıq mäselesi. Deni sau eldiñ biligi öz körşisine osınday qarsı argument aytar edi. Endi