Diagnoz: Reseydiñ İşki Jiıntıq Öniminiñ ösu qarqını jılma-jıl qwldırap keledi. Reseydiñ İJÖ 2015 küntizbelik jılı 3.8-4%-ke tömendedi. Uaqıt öte Reseydiñ düniejüzilik ekonomikalıq potencialı wzaq merzimde tömendey bermek. Aytalıq, Düniejüzilik valyuta qorınıñ jäne BWW bağalauınşa, 2013 jılı damığan memleketter arasında toğızınşı, 2014 jılı – onınşı, 2015 jılı on birinşi orınğa tüsti [1].

Reseydiñ İşki Jiıntıq Öniminiñ ösu qarqını jılma jıl  qwldırap keledi.

İJÖ ösimi        2007     2008    2009   2010     2011       2012     2013     2014     2015

v %[2]                8,5       5,2      -7,8       4,5        4,3          3,4       1,3         0,6     -3,9

Aldağı eki-üş jılda Resey ekonomikası quattı elder qatarınan qalıp, ortañqol, ölkelik-derjavalıq memleket qatarına kiredi. Batıs elder birlestigi – Europalıq Odaq (28 memleket) jäne AQŞ pen Kanada, Avstraliya men Japoniya, tağı birqatar memleket Reseyge tisin qayrap sankciya salıp  otır. Soñğı uaqıtqa deyin batıs memleketter al'yansı qatarında Türkiya joq-tın. Türkiya bolsa, Batıs al'yanstı tek äskeri jağınan qoldap, Reseyge qarsı ekonomikalıq sankciyalardı qoldamağan edi. Resey men Türkiya arasındağı soñğı dürdarazdıqtan keyin Türkiya sayasatın kürt özgertti. Endi eki memleket arasında is jüzinde ekonomikalıq  qatınastar şielenisip jatır.

Orıstıñ bas auruınıñ üş sebebi bar

Birinşi sebebi, ekonomikalıq reforma jasamauşılıq. Ekinşi sebebi, militarizaciya. Üşinşi sebep, geoekonomikalıq dağdarıs mwnay bağasınıñ wzaq merzimge qwlauı. Törtinşi sebep, Reseydiñ qas jauı bar – ol Batıs elder qauımdastığı. Sonımen 1990-şı jıldarı Reseyde  narıqtıq reformalarınıñ ideologı Egor Gaydar jüyeli reformaların bastağan bolatın. Biraq reformalar qarqını jalğaspadı. 2008 jılğı dağdarıstı Resey qarjılıq qorlar men mwnay qarjıların äserli paydalanu jolımen  jeñdi. Sol dağdarıstan keyin Putin reformalardıñ Reseyge keregi şamalı dep wqtı. Putin Reseydi militarizm jolına tüsirdi, äskeri byudjetti kürt ösirdi. Putin 2007 jılı Myunhen qalasında Batıs al'yans elderine qarsı Ekinşi Qırği-qabaq soğısın bastadı. Esteriñizge salayın, Birinşi Qırği-qabaq soğısı 1946 jılğı Fultondağı Uinston Çerçil'diñ sözinen keyin bastalağan bolatın jäne sol soğıstıñ ayaqtaluı KSRO-nıñ qwlauına äkeldi [3]. Sol soğıstıñ nätijesinde KSRO-nıñ Odaq respublikaları egemen boldı.

Mwnay bağasınıñ kürt qwlauı barlıq Resey memleketiniñ äleumettik bağadarlamalarınıñ orındaluın qiındattı. Putin avantyurist qayratker bolıp şıqtı. Ol tamaşa taktik, biraq naşar strateg. Reseydiñ Ukrainağa şabuıl jasauı Kreml'diñ iri masştabtı dağdarısqa wşırağanın körsetti. Osı twsta Prezidentimiz Nazarbaevtıñ diplomatiyalıq aylakerligin atap ötken jön bolar. Reseydiñ soqqısın Ukraina toytardı. 2008 jılğı Reseydiñ Gruziyağa şabuılına Batıs al'yansı araşa bola almadı. Biraq Ukrainanıñ jöni bölek edi. Batıs elderi Ukrainağa ekonomikalıq jäne diplomatiyalıq qoldau jasadı. Solay Ukraina Qırım, Doneck pen Luganskıdan ayırılsa da, agressorğa qarsı twra aldı. Putinniñ esebi boyınşa, Batıs elderinde auızbirşilik bolmau kerek edi. Batıs elderi Resey gazı men mwnayına täueldi. Sol jağadaydı paydalanıp, Resey Ukrainanı tize büktirudi josparladı. Biraq Putinniñ bwl piğılı iske aspay qaldı.

Orıstıñ mıqtılığı men osaldığı

Europalıq halıqtardıñ işinde sanı jağınan azayıp ketkenimen, Reseyde 111 millionday orıs bar. Orıstıñ bilim därejesi de joğarı, basım köpşiligi otanşıl, ruhaniyatşıl, imperiyaşıl. Jeti atası Qazaqstanda twrsa da, qazaqşa üyrengisi joq. Orıs dinine de berik, orıs pravoslaviyası Mäskeuge ğana bağınadı, olar böten elde twrmın demeydi, osında twrıp imperiyalıq müddelerdi qorğaydı. Bizdiñ oyımızşa, orıs adamı tım imperiyaşıl, zaman özgerdi demey postkeñestik memleketterdi bodan el dep biledi. Putin KSRO emes Resey imperiyasın jañğırtpaq. Orıs mıqtı imperiya qwru üşin bar qiındıqqa tötep berui qajet. Alayda olardıñ tözimi qaşanğa jeter deysiz? Orıs — tez moyınwsınğış, älsiz wlt. 1917 jıldıñ aqpanında özi jeñip kele jatqan Birinşi Dünie Jüzilik soğıstıñ soñğı kezeñiniñ auırlığına töze almadı. 1917 jılı Patşa Ükimetin qwlattı, sol jılı Qazan töñkerisi boldı. Resey imperiyası ıdıradı. Biraq orıs tez esin jiyatın wyımşıl halıq. 1920-1955 jıldarı bwrın soñdı bolmağan imperiya –KSRO-nı ayaqqa twrğızdı. Orıs wltı sol jıldarı adam jäne qarjı şığınına qaramastan degenine jetti. Endi bügin 1990-şı jıldardağı dağadarıstan ayığıp, qaytadan Orıs imperiyasın qalpına keltirudi közdeydi.

Qazaqtıñ mıqtılığı men osal twstarı

Qazaq basınan keşken näubetterden tarihi qısqa merzimde esin jidı. Bügingi tañda qazaqtardıñ sanı — 11,5 mln. Bwrın bwl sanğa eşqaşan jetpegen edik. Qazaq egemendikke jetti, jäne öz elinde 70%-dan astı. Basına qater tönse olar körşi elderde pana izdeydi, biraq uaqıt öte kele öz eline qaytıp keledi. Qazaq gomogendi, öz-özine berik, jabıq halıq. Pälendey basqa wlttarmen nekelese bermeydi. Qazaq basqa wlttar men memleketterdiñ proekterine bara bermeydi. Aytalıq, Reseyde 740 mıñday qazaq bar, biraq olar Reseydiñ mädeni-ruhani, biznes–sayasi t.b. şaralarına qızıqpaydı da ilespeydi de, reti kelse atamekenge tartadı.

Bizdiñ elitağa keybir orıs auruları jwğa bastağan siyaqtı. Biz reformalardı 1990-şı jıldardağı sätti qarqınnan keyin tämämdadıq, ekonomikanı diversifikaciyalağan joqpız, monopolizaciyağa jol berdik. Biz de orıstardan qalıspay jemqorlıqqa jol berip aldıq. Bwl sätsizdikti orıs tildi qazaq elitası jiberdi. Söytip, mwnay da, teñge de qwldıradı. Biraq bolaşaqtan ümit joq emes. Endi qaytadan reformalardı qolğa alu kerek.

Erteñ ne isteymiz?

Resey ekonomikalıq dağdarıstan sayasi jäne äleumettik dağadarısqa wşıraydı. Olay bolsa, Batıs al'yansı Reseydi twqırtpay qoymaydı. Resey dağadarısqa tüskende biz dağadarıstan şığuımız kerek. Resey dağdarısı kelesi 10-17 ayda şıñına jetedi. Biraq Resey bizge şabuıl jasauı mümkin. Olarğa «korotkaya pobedonosnaya voyna» kerek, şabuıl ob'ektisi Qazaqstan boluı ıqtimal. Osı twsta wlt pen elita birligi kerek. Biz tek Resey küyregen twsta demokratyalanuımız mümkin. Eñ bastısı biz de Reseymen birge wlttıq dağdarısqa tüspeuden saqtanğanımız abzal. Ekinşi, biz Batıs al'yansı bağıtında, Reseyden saq, Qıtaymen jan-jaqtı qatınasta boluğanımız jön.

Äzimbay Ğali, Wlt portalı

1. https://ru.wikipedia.org/wiki

2. http://pubdocs.worldbank.org/pubdocs/publicdoc/2015/9/136351443562971021/rer34-rus.pdf; Avstraliya vvela dopolnitel'nıe sankcii protiv Rossii www.tvc.ru:8021/news/show/id/48967 — 2014 j. 01 qır. — Ranee, pomimo Avstralii, sankcii na Rossiyu nalojili SŞA, stranı Evrosoyuza, Kanada, YAponiya
3. Azimbay Gali Itogi Pervoy mirovoy «Holodnoy voynı». Naçalo Vtoroy mirovoy «Holodnoy voynı»: bitva za Ukrainu.08.02.2014 centrasia.ru                                                               Wlt portalı