كوپتەن بەرى كەڭەس ءباسپاسوزى بەتتەرىنەن تۇسپەي كەلە جاتقان ءبىر ەسىم بار. ول – پۋشكين ەسىمى، «پۋشكيننىڭ ءومىربايانى»، «پۋشكين ءداۋىرى»، «پۋشكين جانە دەكابريستەر»، «پۋشكين جانە بوستاندىق»، «پۋشكيننىڭ تۋعان جەرى»، «ولگەن جەرى»، پۋشكين… پۋشكين…

مىنە، وسىلايشا پۋشكيننىڭ اتىنا بايلانىستى جازىلعان ماتەريالدار بۇكىل ورىس ءباسپاسوزى بەتتەرىن عانا ەمەس، ورىس ەمەس حالىقتار ءباسپاسوزى بەتتەرىن، سول قاتاردا ءبىزدىڭ تۇركىستان باسىلىمدارى بەتتەرىن دە جاۋىپ جاتىر. ول كىم؟ ونىڭ قازان توڭكەرىسىنە، كەڭەس ۇكىمەتىنە سىڭىرگەن قانداي ەڭبەگى بار؟

پۋشكيننىڭ اتاسى افريكالىق قارا ءناسىل­دەن شىققان. كەيبىرەۋلەردىڭ ايتۋلارىنا قا­­راعاندا، حاباش (ەفيوپيا) بولسا كەرەك. ۇلى اتاسى انيبالدى ءبىرىنشى پەتر پاتشا ساتىپ الىپ، ءبىر ورىس اقسۇيەگىنىڭ قىزىنا ءۇي­لەندىرەدى. سول سەبەپتى پۋشكين اقسۇيەكتەر قاۋىمىنا ەنەدى…

پۋشكيننىڭ قازان توڭكەرىسى مەن كەڭەس ۇكىمەتىنە ەشقانداي قاتىسى جوق. ول تەك ورىستىڭ ۇلى اقىنى بولعاندىقتان، بولشەۆيكتەر ونىڭ اتىن ءوز ماقساتتارى ءۇشىن پايدالانۋدى كوزدەيدى…

ۇلتشىل، اقسۇيەك بولعانى سەبەپتى وسى­دان نەبارى بىرنەشە جىل بۇرىن كەڭەس ءباسپاسوزى پۋشكيننىڭ اتىن اۋىزعا الۋدان قورقاتىن. ەندى، مىنە، «جەل باسقا جاق­تان ەسە باستادى». «كەڭەس ءپاتريوتيزمى» جە­لەۋى استىندا ورىس ءپاتريوتيزمىن، ورىس ۇلت­شىلدىعىن دارىپتەۋ باعىتى ۇستەمدىك الدى. سونىمەن، كەڭەستىك پاتريوتيزمگە قىزمەت ەتۋ ءۇشىن جەگىلگەن باس تۇلعالاردىڭ ءبىرى – ورىس ۇلتشىلدارىنىڭ سەركەسى – پۋشكين بولىپ وتىر («دەكابريستەر» دەپ 1825 جىلعى 14 جەلتوقساندا رەسەيدە پاتشا ۇكىمەتىنە قارسى كوتەرىلىسكە شىققان ورىس اقسۇيەك وفيتسەرلەرى مەن زيالىلارىن ايتادى).

ۇستىمىزدەگى 1937 جىلى پۋشكيننىڭ ءولى­مى­نە 100 جىل تولۋىنا وراي كەڭەس ۇكىمەتى پۋش­كين مەرەكەسىن وتكىزۋگە جارلىق شىعاردى. پۋشكيندى تەك ورىستاردىڭ عانا ەمەس، كەڭەس وداعىنداعى بارلىق حالىقتاردىڭ اقىنى دەپ مالىمدەدى. سونىمەن، بارلىق ءباسپاسوز پۋشكين تۋرالى جابىلا جازۋدا. بارلىق حالىقتار ونى وزدەرىنىڭ «ەڭ سۇيىكتى حالىق اقىنى» دەپ ماراپاتتاۋدا.

ورىس ەمەس حالىقتاردىڭ بارلىق اقىن، جازۋشىلارى پۋشكين شىعارمالارىن ءوز حالىقتارىنىڭ تىلدەرىنە اۋدارىپ باس­تىرۋعا مىندەتتەلدى. ولار بىردەن ىسكە كى­رىسىپ تە كەتتى. ءبىزدىڭ تۇركىستاندىق ءبىر اقىن «ءتىلىمىز تەك پۋشكين شىعارمالارى ارقاسىندا بايىپ، اجارلانا ءتۇستى» دەپ كوكىدى. «مادەني بوداندىقتىڭ» بۇدان ءوت­كەن سوراقى ءتۇرى، ءسىرا، بولا قويماس! پۋش­كين شىنىندا تالانتتى، بوستاندىق ءسۇي­گىش اقىن. الايدا، ول – ورىس اقىنى. وسى كۇنگە دەيىن ەۋروپالىقتارعا جات سانالىپ كەلگەن ول ءبىزدىڭ تۇركىستاندىقتار ءۇشىن دە جات ەدى جانە بۇدان كەيىن دە سولاي بولىپ قالا بەرەدى. پۋشكين ءوزىنىڭ بولمىسى مەن رۋحى جاعىنان كەڭەس ۇكىمەتى مەن بولشەۆيزمگە دە جات. رومانوۆتار اۋلەتىنەن شىققاندار اراسىندا بوستاندىقتىڭ بارىپ تۇرعان جاۋى ءبىرىنشى نيكولاي پاتشا بوستاندىق سۇيگىشتىگىنە جانە وسى جولداعى ءىس-قيمىلدارىنا قاراماستان، پۋشكيندى جاقسى كورۋىنىڭ سەبەبى – ونىڭ ۇلى ورىس اقىنى، سلاۆيان ۇلتشىلى بولعاندىعىنان ەدى. تسەنزۋرالاردىڭ الەگىنەن قۇتقارۋ ءۇشىن ءبىرىنشى نيكولاي پاتشا پۋشكيننىڭ جازعاندارىن ءوزى قاراپ وتىرعان. ول پۋش­­­كيننىڭ وزىنە «سەنىڭ تسەنزۋراڭ مەن­مىن» دەپ اشىق ايتقان دا بولاتىن. ەندى، مىنە، بوستاندىقتىڭ نيكولاي پاتشادان دا وتكەن قاس جاۋى، ورىس پرولەتاريات ديكتاتۋراسىنىڭ ديكتاتورى ستالين پۋشكيندى ۋاعىزداۋدا الدىنا جان سالماي وتىر.

تەگىندە، جازۋشىلار مەن اقىندار الەم­گە اتىن جايۋ ءۇشىن ەشقانداي ءبىر كۇش­تەۋگە مۇقتاج ەمەس. ماسەلەن، فەرداۋسي، ومار حايام، سيعاديلار بۇعان ۇلگى بولا الادى. بۇل كۇندە وسى دانىشپان اقىنداردىڭ ولەڭدەرىن بىلمەيتىن، ونى ءوز تىلدەرىنە اۋ­دارماعان حالىقتار كەمدە-كەم.

ورىس حالقى پۋشكينىمەن ماقتانۋعا حاقىلى. پۋشكين دە وعان تۇراتىن تۇلعا. الايدا، پۋشكين مۇرالارى ءبىزدىڭ حال­قىمىزدىڭ تانىم-تۇسىنىگىنە، رۋحاني بولمىسىنا ەشبىر جاناسپايدى. سول سەبەپتى ونىڭ شىعارمالارىن كۇشتەپ اۋدارتىپ، ونىڭ ەسىمىن باليعاتقا تولماعان جاس ۇر­پاقتارىمىزدىڭ ساناسىنا زورلاپ ءسى­ڭى­رۋ­گە باعىتتالعان بولشەۆيكتىك ءىس-ارە­كەت­تەر ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ باسىنا ور­­نا­­عان مادەني جانە ۇلتتىق بوداندىقتىڭ ەڭ جارقىن بەلگىلەرىنەن باسقا ەشتەڭە دە ەمەس.

ورىستىڭ ۇلى اقىنى پۋشكيننىڭ تاماشا پوەزياسى، مىنە، وسىلايشا ورىس پرولەتارياتى ديكتاتۋراسىنىڭ ءبىزدىڭ حالىققا قارسى جۇمسايتىن مادەني قارۋىنا اينالىپ وتىر.

مۇستافا شوقاي

1937 ج.، №88

ult.kz