Köpten beri keñes baspasözi betterinen tüspey kele jatqan bir esim bar. Ol – Puşkin esimi, «Puşkinniñ ömirbayanı», «Puşkin däuiri», «Puşkin jäne dekabrister», «Puşkin jäne bostandıq», «Puşkinniñ tuğan jeri», «ölgen jeri», Puşkin… Puşkin…

Mine, osılayşa Puşkinniñ atına baylanıstı jazılğan materialdar bükil orıs baspasözi betterin ğana emes, orıs emes halıqtar baspasözi betterin, sol qatarda bizdiñ Türkistan basılımdarı betterin de jauıp jatır. Ol kim? Onıñ Qazan töñkerisine, Keñes ükimetine siñirgen qanday eñbegi bar?

Puşkinniñ atası afrikalıq qara näsil­den şıqqan. Keybireulerdiñ aytularına qa­­rağanda, habaş (Efiopiya) bolsa kerek. Wlı atası Anibaldı birinşi Petr patşa satıp alıp, bir orıs aqsüyeginiñ qızına üy­lendiredi. Sol sebepti Puşkin aqsüyekter qauımına enedi…

Puşkinniñ Qazan töñkerisi men Keñes ükimetine eşqanday qatısı joq. Ol tek orıstıñ wlı aqını bolğandıqtan, bol'şevikter onıñ atın öz maqsattarı üşin paydalanudı közdeydi…

Wltşıl, aqsüyek bolğanı sebepti osı­dan nebäri birneşe jıl bwrın keñes baspasözi Puşkinniñ atın auızğa aludan qorqatın. Endi, mine, «jel basqa jaq­tan ese bastadı». «Keñes patriotizmi» je­leui astında orıs patriotizmin, orıs wlt­şıldığın däripteu bağıtı üstemdik aldı. Sonımen, keñestik patriotizmge qızmet etu üşin jegilgen bas twlğalardıñ biri – orıs wltşıldarınıñ serkesi – Puşkin bolıp otır («Dekabrister» dep 1825 jılğı 14 jeltoqsanda Reseyde Patşa ükimetine qarsı köteriliske şıqqan orıs aqsüyek oficerleri men ziyalıların aytadı).

Üstimizdegi 1937 jılı Puşkinniñ öli­mi­ne 100 jıl toluına oray Keñes ükimeti Puş­kin merekesin ötkizuge jarlıq şığardı. Puşkindi tek orıstardıñ ğana emes, Keñes Odağındağı barlıq halıqtardıñ aqını dep mälimdedi. Sonımen, barlıq baspasöz Puşkin turalı jabıla jazuda. Barlıq halıqtar onı özderiniñ «eñ süyikti halıq aqını» dep marapattauda.

Orıs emes halıqtardıñ barlıq aqın, jazuşıları Puşkin şığarmaların öz halıqtarınıñ tilderine audarıp bas­tıruğa mindetteldi. Olar birden iske ki­risip te ketti. Bizdiñ türkistandıq bir aqın «tilimiz tek Puşkin şığarmaları arqasında bayıp, ajarlana tüsti» dep kökidi. «Mädeni bodandıqtıñ» bwdan öt­ken soraqı türi, sirä, bola qoymas! Puş­kin şınında talanttı, bostandıq süy­giş aqın. Alayda, ol – orıs aqını. Osı künge deyin europalıqtarğa jat sanalıp kelgen ol bizdiñ türkistandıqtar üşin de jat edi jäne bwdan keyin de solay bolıp qala beredi. Puşkin öziniñ bolmısı men ruhı jağınan Keñes ükimeti men bol'şevizmge de jat. Romanovtar äuletinen şıqqandar arasında bostandıqtıñ barıp twrğan jauı birinşi Nikolay patşa bostandıq süygiştigine jäne osı joldağı is-qimıldarına qaramastan, Puşkindi jaqsı köruiniñ sebebi – onıñ wlı orıs aqını, slavyan wltşılı bolğandığınan edi. Cenzuralardıñ äleginen qwtqaru üşin birinşi Nikolay patşa Puşkinniñ jazğandarın özi qarap otırğan. Ol Puş­­­kinniñ özine «Seniñ cenzurañ men­min» dep aşıq aytqan da bolatın. Endi, mine, bostandıqtıñ Nikolay patşadan da ötken qas jauı, orıs proletariat diktaturasınıñ diktatorı Stalin Puşkindi uağızdauda aldına jan salmay otır.

Teginde, jazuşılar men aqındar älem­ge atın jayu üşin eşqanday bir küş­teuge mwqtaj emes. Mäselen, Ferdausi, Omar Hayam, Siğadilar bwğan ülgi bola aladı. Bwl künde osı danışpan aqındardıñ öleñderin bilmeytin, onı öz tilderine au­darmağan halıqtar kemde-kem.

Orıs halqı Puşkinimen maqtanuğa haqılı. Puşkin de oğan twratın twlğa. Alayda, Puşkin mwraları bizdiñ hal­qımızdıñ tanım-tüsinigine, ruhani bolmısına eşbir janaspaydı. Sol sebepti onıñ şığarmaların küştep audartıp, onıñ esimin baliğatqa tolmağan jas wr­paqtarımızdıñ sanasına zorlap si­ñi­ru­ge bağıttalğan bol'şeviktik is-äre­ket­ter bizdiñ halqımızdıñ basına or­­na­­ğan mädeni jäne wlttıq bodandıqtıñ eñ jarqın belgilerinen basqa eşteñe de emes.

Orıstıñ wlı aqını Puşkinniñ tamaşa poeziyası, mine, osılayşa orıs proletariatı diktaturasınıñ bizdiñ halıqqa qarsı jwmsaytın mädeni qaruına aynalıp otır.

Mwstafa Şoqay

1937 j., №88

ult.kz