قار شاڭعى سيمۆولعا اينالدى
بۇل بۇگىنگى جاڭالىق ەمەس. وسىدان 7-8 جىل بۇرىن اتقارىلعان جۇمىس. قازىر بايىرعى قار شاڭعى مەن التاي تەگەنە قۇيرىقتى قويى جىل سايىن وتەتىن «التاي قالالىق قار-مۇز، سالت-ءداستۇر ساياحاتى» اتتى اۋقىمدى سپورتتىق شارانىڭ قۇت بەلگىسى رەتىندە پايدالانىلادى. سونىمەن قاتار، جاقىندا عانا قىتايدا مەملەكەتتىك 13 قىسقى سپورت جارىسىن وتكەنى ءمالىم. ونىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا قازاقتىڭ بايىرعى قار شاڭعىسىن تەپكەن قازاق قاريا، شىڭجاڭنىڭ ەرەكشە بەلگىسىنىڭ ءبىرى، تاريحي قۇندىلىعى رەتىندە قاتىستى. ال، جابىلۋ سالتاناتىندا التايدان ارنايى بارعان قازاق-موڭعولدىڭ شاڭعىشى جىگىتتەرى تاۋ باسىنان 13 سانى فورماسىندا سىرعاناپ ءتۇسىپ، 13 رەتكى قىسقى سپورت باسەكەسىنىڭ سيمۆولىن سومدادى.

ال، كوپتەگەن الەم ەلدەرىندە بار، قىسقى وليمپياداداعى نەگىزگى سپورت تۇرىنە اينالعان قار شاڭعىنىڭ مەكەنى قالايشا التاي بولا قالدى؟ 10 مىڭ جىل بۇرىن التايدا پايدالانىلعان شاڭعىنىڭ مۇراگەرى قازاق دەگەن تۇجىرىم قانداي نەگىزدە جاسالىپ وتىر؟ ءبىز وسى سۇراقتاردىڭ جاۋابىن بىلمەك ءۇشىن التايدا تۇراتىن بەلگىلى جۋرناليست، قالامگەر، التاي ايماقتىق تەلەارناسى باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ريزابەك قاسەنۇلىنا حابارلاستىق. ر.قاسەنۇلى جاقىندا عانا وسى قار شاڭعىنىڭ تاريحىنا ارناپ «تاسقا ويىلعان» تاريح اتتى ءتورت ءبولىمدى پەسسا جازعان. ول كوپشىلىككە كورسەتىلدى دە…

ريزابەك قاسەنۇلى

جاعىراپيالىق جاعداي

– ريزابەك قاسەنۇلى، التايدى «ادامزاتتىڭ بايىرعى قار شاڭعى مەكەنى» اتاندىرۋعا نە سەبەپ بولدى؟

– ءبىز بۇرىن شاڭعىنى قار شاڭعى نەمەسە تەرى تاباندى شاڭعى دەۋشى ەدىك. قازىر «قازاقتىڭ بايىرعى قار شاڭعىسى» اتاپ وتىرمىز. الدىمەن قار شاڭعىنىڭ وسى التاي وڭىرىندە نەگىز قالاۋىنىڭ، قازىرگىدەي بازارلى بولۋىنىڭ ءوز سەبەبى بار. ويتكەنى، التايدىڭ اناۋ قازاقستان شەكاراسىنداعى اققابادان باستاپ، شىعىستاعى شىڭگىل اۋدانىنا دەيىن سوزىلعان مىڭ شاقىرىمدىق تاۋ القابى، جەر تۇزىلىسىندە جازىق، قىرات، تاۋ، شىڭ-قۇز، ورمان، وزەن-كول ءبارى كەزىگەدى. بۇل – قار شاڭعى تەبۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن وتە ىڭعايلى ورتا. سونداي-اق، قىتايداعى ون ۇلكەن تۇششى كولدىڭ قاتارىنا كىرەتىن، التايدىڭ بۋىرىلتوعاي اۋدانىنا قاراستى الىپ ۇلىڭگىر كولىنىڭ شالقار ايدىنى، قىستا شاڭعى تەبۋگە تابىلمايتىن مايدان. جاعىراپيالىق جاقتاعى وسىنداي ەرەكشەلىگى قار شاڭعىنى التايعا تەلۋدىڭ، التايدا دامىتۋدىڭ ءبىر سەبەبى دەپ قويىڭىز.
سونىمەن بىرگە، اتى ايتىپ تۇرعانداي التايدا التى ايعا جۋىق قىس بولادى. اۋاسى تازا بولعاندىقتان بۇل ءوڭىردىڭ قارى كريستالداي نىعىز، سۋسىلداپ تۇرادى. جىلبىراپ جاتقان جوق. ءارى قار قالىڭ تۇسەدى. شاڭعى تەبۋگە وتە قولايلى.

– ال، التاي قالاسى بايىرعى قار شاڭعى مەكەنى رەتىندە گيننەس كىتابىنا قالاي كىردى؟

– قار شاڭعى دەسە ءبىزدىڭ كوز الدىمىزعا ەڭ الدىمەن تاۋ باسىنداعى تاماشا كۋرورتتى ايماقتارى بار، سپورتتىق كەشەندەرى كەمەل، زاماناۋي شاڭعىمەن زىمىراپ جۇرگەن ەۋروپانىڭ دامىعان، مادەنيەتتى ەلدەرى كەلەتىنى شىندىق. سوعان قاراپ، «ءاي، شاڭعى وسىلاردىڭ اتا-باباسىنان قالعان ونەر بولار» دەپ ويلايسىز. راس، حالىقارالىق جارىستاردا كوبىنە سولاردىڭ وكىلدەرى جەڭىسكە جەتندڭ. وندايدا التايدى شاڭعى وتانى دەگەندى قويىپ، ول جەردە شاڭعى تەبەتىن ادام بار دەپ ويلاۋعا قورعاناتىن بولۋىڭ مۇمكىن.
البەتتە، سولتۇستىك ەۋروپا شاڭعىشىلارى مىعىم. ول جاقتا بۇل سپورت ءتۇرى دامىعانى شىن. ماسەلەن، حالىقارادا شاڭعى سپورتىنىڭ وتانى رەتىندە نورۆەگيا مەملەكەتىن تانيدى. ول دا تاۋلى، قارى قالىڭ تۇسەتىن ەل. ويتكەنى، نورۆەگيادان بايىرعى قار شاڭعى سۋرەتى تابىلعان. ونى ارحەولوگتار زەرتتەپ، 4500 جىل بۇرىنعى سىزبا دەپ تۇراقتاندىرادى. جانە بايىرعى قار شاڭعى مەكەنى سولار بولىپ شىعا كەلەدى.
كەيىن شۆەتسيادان، رەسەيدىڭ ورال تاۋىنان دا قار شاڭعى سۋرەتى تابىلدى. ونىڭ تاريحىن عالىمدار 8 مىڭ جىل ارى اپاردى. بىراق، نورۆەگيا الگى اتاعىن ەشكىمگە بەرگەن جوق.

تاريحي فاكت

– ال ەندى وسىعۇرشا ەلدىڭ الدىنا التاي قالاي ءتۇسىپ كەتتى؟

– 2005 جىلى التاي قالاسىنا قاراستى «دۇندىربۇلاق» دەگەن جەردە جارتاستىڭ استىنداعى ۇڭگىردەن كونە زامان سۋرەتى تابىلدى. وندا ءبىر قاتاردا كەتىپ بارا جاتقان جەتى ادام بەينەلەنگەن. باستارىندا شوشاق باس كيىمدەرى بار. الدىڭعى ءتورت ادامنىڭ ارتىندا جىلقى، سيىر سەكىلدى مالدىڭ بەينەسى سالىنعان. ال، قالعان ءۇش ادام بەلدەرىن ءسال بۇگىپ، سىڭار تاياققا سۇيەنە شاڭعى تەۋىپ بارادى. اڭ اۋلاۋ ءساتى سىزىلعان كورىنىس. الايدا بۇل سۋرەت تاسقا قاشالماعان، ءبىرتۇرلى بوياۋمەن سىزىلعان سۋرەت بولىپ شىقتى.

– بوياۋ دەيسىز بە؟ سونشاما ۇزاق ۋاقىت قالاي وشپەگەن سوندا؟

– ءيا، بوياۋمەن سالىنىپتى. ەندى، تىم ارعى تاريحتى قازباساق تا، بۇرىنعى قازاقتار راۋاعاش، قاراعايدىڭ قابىعى، شۇكىر، جوسا سەكىلدى زاتتاردى بوياۋ ورنىندا پايدالانىپ، تون-شالبار، وزگە دە تەرى كيىمدەرىن، مۇلىك-مۇكامالدارىن بوياپ كيگەنى تالاسسىز شىندىق.
ال، تاستاعى سۋرەتتىڭ وسىنشا ۇزاق جىل ساقتالعانى بىزگە دە عاجاپ سەزىلدى. سودان بۇل ماسەلەگە ارناۋلى عالىمدار، تاريحشىلار ارالاستى. شىندىعىندا، بوياۋدى ەرتەدەگى تاس ءداۋىرىنىڭ سوڭعى كەزىندە-اق ادامدار پايدالانا باستاعان. ونىڭ ۇستىنە فرانتسيا، يسپانيا سەكىلدى مەملەكەتتەردە 20-30 مىڭ جىل بۇرىن تاسقا بوياۋمەن سالعان ءار مازمۇنداعى تاريحي سۋرەتتەر تابىلىپتى. بوياۋدىڭ قۇرامىن تەكسەرگەن عالىمدار سىزبانىڭ قاي داۋىرگە جاتاتىنىن انىقتايدى ەكەن.
ونىڭ جانىندا التايداعى جارتاس سۋرەتىنىڭ ۋاقىتىن 12 مىڭ جىل دەپ ساناۋى ورىندى سەكىلدى. ءارى بوياۋمەن سۋرەت سالۋ ءداستۇرىنىڭ ەجەلگى ادامداردا، تايپالاردا بولعاندىعى، التايداعى سىزبا سۋرەتتىڭ دە ەرتە تاريحقا ءتان ەكەنىن نىقتاي تۇسەتىن فاكتى بولدى.
بىراق، بۇل تالاس تۋدىرۋى دا مۇمكىن. قار شاڭعى تۋرالى بۇرىنعى تاريحي دەرەكتى، كوزقاراستى، باعىتتى باسقاعا بۇرۋى مۇمكىن. وسىعان وراي نورۆەگيا باستاپ الەمنىڭ ون نەشە ەلىنەن عالىمدار كەلىپ تەكسەرۋ جۇمىسىنا قاتىستى. اقىرى شىندىقتى نەگىزگە الىپ، ناقتىلى فاكت بويىنشا زەرتتەۋ جۇرگىزگەن عالىمدار، بۇل سۋرەتتەر 10-12 مىڭ جىل بۇرىن سالىنعان دەگەن قورىتىندىعا كەلدى. ءتىپتى، كەيبىرەۋى وشكىندەۋ سۋرەتتەردىڭ تاريحىن 20 مىڭ جىلعا دەيىن بارادى دەگەن پىكىرلەرىن ايتتى.

سونىمەن قاتار، نورۆەگيالىق زەرتتەۋشى نەلسون دەگەن كىسىنىڭ 1891 جىلى شىققان كىتابىندا «قار شاڭعى سپورتى التاي تاۋلارىنداعى ءبىر تايپادان شىققان بولۋى مۇمكىن» دەپ جازىپتى. ءتىپتى، تاريحشىلاردىڭ اتاسى دەلىنەتىن گەرودوتتىڭ جازبالارىندا دا التاي تاۋ جۇلگەلەرىندە شاڭعىمەن، ەشكى اياق، ات تاقامەن جۇرەتىن رۋلار بارى تۋرالى ايتقان ەكەن.
وسىنىڭ ءبارى التايداعى جارتاس سۋرەتىن زەرتتەپ، ونى 10 مىڭ جىلدىڭ الدىنداعى جادىگەر رەتىندە تۇراقتاندىرعان قورىتىندىعا ساي بولدى. سودان شەتەلدىك عالىمدار دا ءبىراۋىزدى پىكىرگە كەلدى. بايىرعى قار شاڭعىنىڭ ەڭ ەرتە سۋرەتى التايدان تابىلدى دەگەن تۇجىرىمعا تياناقتادى. 2007 جىلى «قىتايدىڭ شىڭجاڭ ولكەسىندەگى التاي تاۋى ەڭ بايىرعى قار شاڭعى مەكەنى» دەپ گيننەستىڭ رەكوردتار كىتابىنا كىردى. قىتايدا گيننەس رەكوردتار كىتابىنا تىزىمدەيتىن شتابتىڭ بولىمشەسى بار. ول «شاڭحاي دارحان الەم گيننەس رەكوردىن جاڭالاۋ ورتالىعى» دەپ اتالادى. سول جەردە تىركەلىپ، كۋالىگى سول كەزدەگى التاي قالاسىنىڭ اكىمى قادىم راقىمۇلىنا تابىس ەتىلدى.

– التايدى مەكەن ەتەتىن باسقا ۇلتتار تالاس تۋدىرعان جوق پا؟

– التايداعى حالىقتىڭ 51 پايىزى قازاقتار. وزگەلەردىڭ سانى كوپ ەمەس حانزۋ مەن ۇيعىر كەيىن كەلىپ قونىستانعان. موڭعولدار وتە از. سول سەبەپتى، قار شاڭعىنىڭ يەسى قازاق بولىپ بەلگىلەنۋى تابيعي ەدى. ال، تاريحتا اناۋ ساق، عۇن زامانىنان تارتىپ، التايدى مەكەن ەتپەگەن تۇركى تايپالارى كەمدە-كەم. قازىرگى قازاق بولسا، جاڭاعى ايتىلعان ۇلىستاردىڭ ۇرپاعى. سوندىقتان، قازاقتىڭ بايىرعى قار شاڭعىسى دەپ جاسقانباي ايتۋىمىزعا بولادى.
– قار شاڭعىنىڭ بۇدان دا كونە سۋرەتتەرى، دەرەكتەرى تابىلسا قالاي بولادى؟ گيننەستىڭ تىزىمدىگىنەن التايدى شىعارىپ تاستاي ما؟
– گيننەستىڭ كىتابىنا كىرەتىن دۇنيەلەر وتە كوپ. ماسەلەن، وسى التايدىڭ وزىنەن ون مىڭ ادام قاتىسقان قاراجورعا ءبيى، بالەنباي مەترلىك داستارقان دەگەندەر گيننەسكە كىرىپ جاتىر. سانى كوپ. بىراق، وسى نارسەلەردى جىل سايىن ارنايى سارالاۋدان وتكىزىپ تۇرادى ەكەن. 2008 جىلى قار شاڭعى گيننەسكە كىرگەننە ءبىر جىل وتكەن سوڭ وسىنداي باعالاۋ بولدى. دۇنيەجۇزى بويىنشا گيننەس رەكوردىنا تىزىمدەلگەندەردىڭ ەڭ تاڭداۋلىسىن سارالاۋ بولدى. ياعني، «ەڭدەردىڭ» ىشىندەگى «ەڭدى» باعالاۋ. سول كەزدە التايدا پايدا بولدى دەگەن قار شاڭعى ەكى مارتەبەگە يە بولدى. ونىڭ ءبىرى – گيننەستەگى 2008 جىلدىڭ ەڭ تولىمدى نىسانى سىيلىعى، ەكىنشىسى – گيننەستىڭ ىشىندەگى «ەڭدەردىڭ» سىيلىعى. سونىمەن، اققابادان تارتىپ، شىڭگىلدىڭ باسىنا دەيىنگى 1 مىڭ شاقىرىمدىق التاي تاۋى جۇلگەسىن «ادامزاتتىڭ بايىرعى قار شاڭعى مەكەنى» دەپ اتادى. ءارى سول اتاعى ءالى ساقتالىپ كەلەدى.

التاي كولەمىندە قاڭتاردىڭ 16 كۇنى «بايىرعى قار شاڭعىنىڭ پايدا بولعان كۇنى» دەپ بەلگىلەنگەن. ونى جىل سايىن ەسكە ءتۇسىرىپ تۇرامىز. بىلتىر شۆەتسيا، نورۆەگيا، فينليانديا، اۋستراليا، چەحيا، امەريكا، پولشا، موڭعوليا سەكىلدى 30-دان استام مەملەكەتتەن ۋاكىلدەر كەلىپ، وسى اتاۋلى شاراعا قاتىستى. بيىل دا 10-نان استام مەملەكەتتەن ادامدار كەلدى. التاي قالالىق اكىمشىلىك پەن سپورت مەكەمەلەرىنەن دە نورۆەگياعا ادامدار بارىپ، قار شاڭعى كونفەرەنتسياسىنا قاتىسىپ قايتتى. ەڭ باستىسى، نورۆەگتەر بايىرعى قار شاڭعى مەكەنى رەتىندە التايدى مويىنداپ وتىر. وسى كونفەرەنتسيالاردا قار شاڭعىنىڭ تاريحىنا قاتىستى زەرتتەۋلەر، جاڭا دەرەكتەر ورتاعا سالىنادى. ەگەر، قار شاڭعىعا قاتىستى بۇدان دا كونە تاريحي جادىگەرلەر، فاكتىلەر تابىلىپ جاتسا ول مىندەتتى تۇردە زەرتتەلەدى. قازىرگە دەيىن ونداي ەشتەڭە تابىلعان جوق. ءبىز «ادامزاتتىڭ بايىرعى قار شاڭعى مەكەنى» اتاعىمىزدى ءالى ساقتاپ تۇرمىز.

– «10 مىڭ جىلدىڭ الدىندا التايدا قازاق بولعان جوق، ونىڭ بۇگىنگى يەگەرى قالايشا قازاق بولادى» دەگەن پىكىر، داۋلى كوزقاراستار ايتىلعان جوق پا؟
– ارينە، ول دا ايتىلدى. جاقىندا عانا وزگە ۇلتتىڭ تىلشىلەرى ماعان وسى مازمۇنداس سۇراق قويدى. قىتايدىڭ مەملەكەتتىك نەگىزگى زاڭىندا اكە ولسە بالاسى، نە جۇبايى مۇراگەر دەپ كورسەتىلگەن. 10 مىڭ جىل كولەمىندە جانە ودار بەرگى كەزەڭدەردە التايدى تۇركى تايپالارى، ۇلىستارى، حاندىقتارى، ءتىپتى يمەريالارى مەكەندەگەنى تاريحتا تايعا تاڭبا باسىلعانداي سايراپ جاتىر. ال، بۇگىنگى كۇنى ولار جوق بولعانىمەن، ولاردىڭ ۇرپاعى سانالاتىن ءبىز ءالى بارمىز عوي. اسپاننان تۇسكەمىز جوق، وسى وڭىردە جاساپ كەلەمىز. ونىڭ زاڭدى مۇراگەرى ءبىز بولاتىنمىز قيسىنعا سىيىپ تۇر. جاي قيسىن ەمەس، عىلىمي زەرتتەۋمەن دالەلدەنىپ، حالىقارا سولاي شەشىم قابىلداپ وتىر.

– ارى قاراي قار شاڭعىنى دامىتۋ ءۇشىن قانداي جۇمىستار اتقارىلۋدا؟
– بۇيىرتسا، الداعى ۋاقىتتا قار شاڭعىنى مەملەكەتتىك جارىستارعا كىرگىزۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋدامىز. ازيا وليمپياداسىنىڭ قاتارىنا قوسامىز با دەپ شاپقىلاپ جۇرگەن ازاماتتار بار. شاڭعى بابالارىمىزدىڭ قولدانعان قاتىناس قۇرالى ەكەنى انىق. العاشىندا شارۋاشىلىق ماقساتتا پايدالاندىق. ونىمەن اڭ اۋلادىق، اۋىل اراسىنا قىدىردىق، الىس جەرلەرگە ساپار شەكتىك. ەندى مىنە، قىسقى سپورت تۇرلەرىنىڭ قاتارىنا قوسامىز با دەپ وتىرمىز. ويتكەنى، سوعان لايىق دۇنيە. قازىرگى وليمپيادا قۇرامىندا بار قار شاڭعىنىڭ اتاسى وسى. ونى شەتتەتىپ، نەمقۇرايلى قاراعانشا، تاريحي جادىگەر، ەرەكشە قۇندىلىق رەتىندە باعالاعان دۇرىس. ال، ونىڭ قادىرىن ارتتىرۋ، ناسيحاتتاۋ، باعالاۋ باسقا ەمەس، الدىمەن بىزگە كەرەك. ويتكەنى، ول قازاقتار، ولاردىڭ اتا-بابالارى ءومىر سۇرگەن التايداعى ەڭ كونە مۇرا رەتىندە تانىلدى.
– التايدى «بايىرعى قار شاڭعى مەكەنى» دەپ اتاندىرۋدىڭ سول ايماققا، ونداعى جۇرتقا، قازاق ۇلتىنا قانداي پايدا-زيانى بار؟
– قازىر دۇنيە عىلىم-تەحنيكا، مادەنيەت، سپورت باسەكەلەرىنە تولى. ءبىر ۇلتتى باي مادەنيەتى، تارلان تاريحىمەن دە ولشەيدى. ال، بايىرعى قار شاڭعىنىڭ وسىنداي مارتەبە الىپ، قازاقتىڭ اتىن شىعارۋعا سەبى ءتيىپ جاتىر. سونىمەن قاتار، قازىرگى جاس ۇرپاقتىڭ ءوسىبىر كونە سپورت تۇرىنە دەگەن قىزىعۋشىلىعىن ارتتىردى. التايدا ەكى ۇلكەن قار شاڭعى سپورتى الاڭى سالىنعان. اپتاسىنا ەكى سىنىپتى سول الاڭعا تەگىن اپارىپ، شاڭعى ۇيرەتەدى. سوندا، اپتا سايىن 100 بالا قار شاڭعىعا جاتتىعىپ جاتىر دەگەن ءسوز. ونىڭ ۇستىنە، شىڭجاڭ كولەمىندە 13 ۇلتتىڭ ىشىنەن وزا شىعىپ، وسى قار شاڭعى سپورتىنان تۇڭعىش رەت مەملەكەتتىك جارىستا التىن مەدال العان ەرزات ءماجيتۇلى اتتى التايلىق قازاق جىگىت بولاتىن.

شاڭعى مۇراگەرى سىلامبەك ساقاشۇلى
بۇل جەتىستىك وسىنداعى بايىرعى قار شاڭعىنىڭ اسەرى. التايدان بايىرعى قار شاڭعى شىقپاعان بولسا، بۇنداي تابىسقا قول جەتكىزە الار ما ەدىك؟! ال، قار شاڭعىنىڭ وسىنداي مارتەبەگە يە بولۋى، ايماق حالقىنىڭ ەكونوميكالىق كىرىسىن ارتتىرىپ جاتىر. سەبەبى، التايعا اقش-تان تارتىپ، ەۋروپانىڭ ءار جەرىنەن، قىتايدىڭ ءىشى-سىرتىنان سان مىڭداعان ساياحاتشى كەلەدى. بۇل ءتۋريزمدى دامىتىپ، حالىقتىڭ تابىسىنا وڭ اسەر ەتۋدە. ولاردىڭ ىشىندە بايىرعى قار شاڭعىنى، قازاق دەگەن ۇلتتى كورەمىز دەپ كەلەتىندەر بار. شاڭعىنى كورۋ ءۇشىن اقشا تولەيدى، ساتىپ الادى، اقى تولەپ شاڭعى جاساۋدى، ونىمەن ءجۇرۋدى ۇيرەنەدى. التاي قالاسىنىڭ ىرگەسىندەگى نوعايتى قىستاعىندا تۇراتىن سىلامبەك دەگەن اقساقالىمىز بار. ول كىسى بايىرعى قار شاڭعى بەيزاتتىق مۇراسىنىڭ جالعاستىرۋشى، مۇراگەرى رەتىندە بەلگىلەنگەن. سىلامبەك اعامىز باستاعان ءبىر توپ قار شاڭعى جاساۋ شەبەرلەردىڭ ءوزى ارناۋلى ءبىر اۋىل. سوندا شاڭعى جاسايدى، ساياحاتشىلارعا ۇيرەتەدى، كورسەتەدى. قىسقاسى، بۇل ۇلتتىق قۇندىلىعىمىزدى تانىتۋعا، تاريحىمىزدى بەكەمدەۋگە، ەكونوميكامىزدى جاقسارتىپ، ءتۋريزمدى دامىتۋعا پايداسى كوپ.

– اڭىگەمەڭىحگە راحمەت!
قوسىمشا رەتىندە
التايدى قار شاڭعى مەكەنى اتاندىرعان سۋرەت ۇڭگىردىڭ ىشىندە ەكەن. جەرگىلىكتى حالىق بۇرىننان بىلەتىن سول سۋرەتتى قىتاي قار شاڭعىشىلار قوعامى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى، شاڭعى زەرتتەۋشىسى شان جاۋجيان دەگەن ادام باستاپ زەرتتەپتى. قار شاڭعىنى «قازاقتىڭ بايىرعى بەيزاتتىق مۇراسى» رەتىندە تىركەۋ ءۇشىن ءبىراز جۇمىستار اتقارىپ، قاجەتتى ماتەريالدار دايارلاپ، تاريحي، عىلىمي سيپاتتارى تۋرالى ماقالالار جازعان قالامگەر، مادەنيەتتانۋشى تاسقىن ىسقاقۇلى دا بالا كەزىندە اۋىل ادامدارىنىڭ قار شاڭعىنى شارۋاشىلىق، قاتىناس قۇرالى رەتىندە پايدالاناتىنىن ايتادى. بايىرعى قار شاڭعىنى تاريحي مۇرا رەتىندە ەنشىلەپ الۋعا موڭعولدار دا ءوتىنىش ءبىلدىرىپتى. بىراق، جىلقىنىڭ تەرىسىنەن جاسالعان ءتۇرىن قازاقتار يەلەنگەن ەكەن. سەبەبى، التاي تاۋىن تاريحتان قازاقتىڭ ارعى اتالارى سانالاتىن تۇركى كوشپەندىلەرى مەكەن ەتكەندىكتەن، ونىڭ زاڭدى مۇراگەرى قازىرگى قازاقتار بولاتىنى تالاس تۋدىرماۋى كەرەك دەيدى ت.ىسقاقۇلى.
قار شاڭعىنىڭ جاسالۋى، تاريحى، سيپاتى تۋرالى، قازاقتىڭ بەيزاتتىق مۇراسىنا قالاي اينالعانى تۋرالى جوعارىداعى ۆيدەودان تاماشالاۋعا بولادى.
مۇرات الماسبەكۇلى

baq.kz