|  | 

تاريح

شىڭعىس حان – ساتقىندىق ولشەمى !

سونىمەن جەم جەمگە كەلگەندە كىمنىڭ كىم ەكەنىن بىلدىك. وكىنىش وزەكتى ورتەپ بارادى. ءوز جەرىندە دىلدىك شايقاستا وپات بولعان مانگۇرتتەر بىلاي تۇرسىن، قانىم دەپ وزگە جۇرتتاعى اعايىنا قۇشاق جايعان شىن قازاقتار ىشتەن شالىپ جىعار، ءساتتى كەلسە ساتىپ پايدا كورۋگە بار ماڭگۇرتتەردى دە قۇشاعىنا الىپتى. سورلى قازاق بولىپ تاعى سان سوقتىق. قازاق دەسەڭ وزىڭە تيەدى، بارشا ەلىم دەپ ەڭىرەپ كەلگەن اعايىندارعا توپىراق شاشۋدان اۋلاقپىن. دەگەنمەن كەيبىر ادامدار اتا قوڭىستا رەسەيدى يەمدەنگەن كۇشتەردىڭ گەنوتسيدىمەن، ەزگىسىن كورىپ ۇلاڭعايىر جەردى ساقتاپ قالعان قازاقتىڭ تەكتىلىگىنە كۇمان كەلتىرگەندەي. قازاق حاندارىنىڭ اتاسى – شىڭعىس حاندى قازىرگى مونگولياعا عىلىمي دالەلسىز تەلىپ الەك. وسىعان قاراپ وتىرىپ سول ادامدار قۇددى حالحا ەلىنىڭ تاپسىرماسىن ورىنداپ جۇرگەن جانسىزدارداي كورىنەدى. سەبەبى سول جاقتاعى اعايىندارعا شىڭعىس حاندى حالحا دەگىزىپ، بىزگە ولاردى جەك كورگىزدىرگىسى كەلىپ جۇرگەندەي بولادى. ءيا، شىنىمەن شىڭعىس حان بىزگە نە ءۇشىن كەرەك دەيتىن ادامدارعا ايتارىم – وزدەرىڭىز كورىپ وتىرعاندارىڭىزداي جوق دەگەندە بۇيرەگىن جات جۇرتقا بۇرعان «حالحا ماڭگۇرتەردى» انىقتاۋ ءۇشىن قاجەت. كۇندەردىڭ كۇنى قازاق شەجىرەشى تاريحشى عالىمدارمەن حالحا تاريحشىلارى بەتتەسىپ اۆسترونەمىستىك رەسەي تاريحشىلارى جازعان جالعان تاريحي دەرەك جويلىپ تەمىرشىڭ قاھان تۇركى سوسىن 1465 جىلعا دەيىن مۇعۇل، ودان كەيىن قازاق بولىپ شىققاندا نە دەيسىزدەر ؟ حالحالاردىڭ ورنىنداعى ءبىز سول مۇعۇلمىز، شىڭعىسحان مىنە قازىرگى مونگول دەپ كورسەتەتىن بىردە ءبىر تاريحي ايعاق جوق، ونى ءبارى بىلەدى. شىڭعىس حاندى قازاق دەپ تاريحي شىنايى ءتۇپ نەگىز ادەبيتەردى وقىپ جۇرگەن قاراپايىم قازاق سىزدەردى دە بىزدىدە قويدى ال مىنا تومەندەگى تەرەڭ ءبىلمدى حالىق ارالىق دەڭگەيدەگى مىن كىسىلەردىڭ ايتقاندارىنا نە دەيسىزدەر ەگەر شىنىمەن شىڭعىس حان حالحا دەگەن پىكىرلەرىڭزگە ادال بولساڭىزدار وسى كىسلەرگە حاتى جازىڭىزدار كورەيىك سوسىن بىلىمدەرىڭىز قانشا دەڭگەيدە ەكەنىن.

مۇرات جۇرىنوۆ
قازاقستاننىڭ عىلىم اكادەمياسى شىڭعىسحاندى تۇركى دەپ مويىندادى وسى سىلتەمەدە تولىق دەرەك بارhttp://ult.kz/?p=12991

دارحان قۋىندىقۇلى قىدىءرالى
ال بۇلاراعا وي تۇرتكى بولعان دالەلدەر مىن تومەندەگى دەرەكتەر

ينوكو ماگاكي 1229 -1273 گگ

ماركو پولو 1271 -1286 گگ

پلانو كارپيني 1248-1252 گگ
بۇل دۇنيەلەر شىڭىعس حاندى حالاح دەپ الەك بولىپ جۇرگەندەرگە ارنالدى. ال شىڭىعىس حانان قۇتىلاماي جۇرگەندەرە ايتارىم بۇگىنگى زاماندا : ۇلاڭعايىر جەر بار ەل بار، اتتەڭ ورىسقۇلدار ت.ت دەگىزىپ اڭگىمە ايتقىزىپ ودان قالسا اللا دەگىزىپ دىڭگە مويىنسۇندىرعان ادامدار شىڭعىس حاننىڭ ۇرپاقتارى سولاردىڭ ارقاسىندا قازاقتار جەر باسىپ ءجۇرمىز.

سوندىقتان ءبىز ءۇشىن

شىڭعىس حان قازاق جانە قازاق !!!!!!!!

© قازاق الاشۇلى

Related Articles

  • اتتىعا جول، اۋىزدىعا ءسوز بەرمەگەن تۇرىم باتىر

    ءار داۋىردە حالىقتىڭ پانا تۇتار، قورمال سانار قۇرمەتتى ازاماتتارى بولادى، سولاردىڭ ءبىرى زامانى اتتىعا جول، اۋىزدىعا ءسوز بەرمەيتىن، باتىرلىعىمەن حالقى جاقتا تۇرىپ، مىناۋ ورتاسى مەن مەكەنىن قورعاۋ جولىندا سىرت جاۋعا سەس بولىپ كەلگەن تۇرىم باتىردى تۋعان حالقى ماڭگى ۇماتپايدى. تۇرىم بالا كۇنىنەن بالۋاندىعىمەن، قامشىگەرلىگىمەن اتى شىققان، ەسەيىپ ات جالىن تارتىپ مىنە كوز الارتقان جاۋلارىنىڭ بەتىن قايتارىپ كوزگە تۇسكەندىكتەن «بۇل وڭىردە تۇرىم بار» دەپ سىرت جاۋلار اتتاپ باسپايتىن بولعان. تۇرىم ءومىرىنىڭ سوڭىندا زيراتىن قازىپ، قابىرىن تۇرعىزىپ قويىپ قاجىلىق ساپارعا اتتانىپ، قايتارىندا بۇگىنگى سەمەي ءوڭىرى ماڭىنا كەلگەندە تۇيىقسىز دۇنيە سالىپ، جول جولداستارى سۇيەكتە بۇزباي سارتەرەكتەگى ءوزى ازىرلەپ كەتكەن قابىرعا جەتكىزىپ، ەل، جۇرتىنا تابىس ەتىدى. يتەلى رۋىنىڭ ءبىر مۇنشا اتاسى اجى گۇڭ بولىپ

  • «سەن ەسىركە، تىنىش ۇيىقتات، باق سوزىمە!» /اباي/

    «سەن ەسىركە، تىنىش ۇيىقتات، باق سوزىمە!» /اباي/

    ءبىزدىڭ قازاقتا «مالعا دوستىڭ مالدان باسقا مۇڭى جوق» – «مالدان بوعى عانا بوتەن» تالاي جارىمەس ابايدىڭ اتىنا نەشە ءتۇرلى ءسوز ايتقان. ونىڭ ىشىندە ساۋداگەر عانا ەمەس، ءوزىن ء“سوز ۇستاعان”، “ەل ۇستاعان” سانايتىندار دا بولدى. بۇلارعا ابايدىڭ ءوزى جاۋاپ بەرىپ كەتكەن: «تىنىش ۇيىقتات، سەن ەسىركە، باق سوزىمە!». ال، اناۋ جىگىت «مالدىڭ بۋىمەن» نەگىزگى ويىن دۇرىس جەتكىزە الماعان سياقتى. ول، «قۇنەكەڭ مالىن شىعىنداپ، ابايدى وقىتىپ، جاعداي جاساماعاندا قالاي بولار ەدى… ءبىز دە سول قۇنەكەڭ سياقتىمىز…» دەگەندى ايتپاقشى بولدى – اۋ دەيمىن… قۇنەكەڭ قايدا، سەن قايدا… «قۋاتى كۇشتى نۇرلى ءسوز، قۋاتىن بىلگەن ابايلار…» – دەيدى اباي. ءسوزدىڭ قۋاتىن بىلمەگەن وتە قيىن، كۇيىپ قالۋىڭ مۇمكىن… وسى ارادا بريتانيانىڭ پرەمەر – ءمينيسترى بولعان بەندجامين ديزراەليدىڭ

  • تيبەت اسقان كوش نە سەبەپتى باستالدى؟

    تيبەت اسقان كوش نە سەبەپتى باستالدى؟

    1883-جىلى التايدان جامىسباي باستاعان قازاقتار العاش رەت باركول جەرىنە كوشىپ باردى، 1887-1891-1895 جىلدارى تاعىدا كوشىپ كەلگەندەر بولدى. ونان كەيىندە كوشىپ كەلگەندەر بولدى، مىسالى 1912-1913 جىلدارى، 1920 جىلدارى، 1924-1929 جىلى كەلگەنلەر بولدى، ولاردىڭ دەنى التايدان بولاتىن. 1912 جىلدان كەيىن مانجۋ بيلىگى قۇلاپ قىتاي بيلىگى ورنادى، 1928 جىلى بيلىككە كەلگەن جين شۋرىن التاي تورەسى قاسىمقان ۇلى شارىپقاندى، تارباعاتاي تورەسىنىڭ ۇلى قىزىردى، باركول قازاق ۇكىردايى ءالىپتىڭ ۇلى ەلىسقاندى ۇرىمجىدە وقىتتى، ەلىسقان زاماناۋي اسكەري ءبىلىم الدى، قىتاي ءتىلىن ۇيرەندى. ونى 200 ادامدىق قارۋلى قازاققا باسشى ەتىپ ونى «شىعىس شىڭجاڭ شەگارا قورعانىس وتريادى» دەپ اتادى. 1931 جىلى قۇمىل ۇيعىرلارى قوجانيازدىڭ باستاۋىندا كوتەرىلىس جاسادى. وقيعا ءبىر قىتاي اسكەر باسىنىڭ ءبىر ۇيعىر قىزدى زورلىقپەن ايەل ەتىپ الماق

  • مىرجاقىپ دۋلاتوۆ تۇرمەدە جاتقاندا جازعان ولەڭى

    مىرجاقىپ دۋلاتوۆ تۇرمەدە جاتقاندا جازعان ولەڭى

    جەكە ارحيۆىمنەن تابىلعان قۇندى مۇراعات «مىرجاقىپ دۋلاتوۆ تۇرمەدە جاتقاندا جازعان ولەڭى) بۇل ولەڭدى 1980 – جىلى ءور التايدىڭ كوكتوعاي اۋدانىنا قاراستى دۇرە اۋىلىندا 61 جاستاعى قاۋان ورىنباسارۇلى دەگەن اقساقال ايتقانىنان جەكە ارحيۆىمدە ساقتالىپ قالعانىنان تاۋىپ وقىرمانمەن ءبولىسىپ وتىرمىن. اي، قۇداي – اۋ، اققا جاق، ءوزىڭى ايان مەن ناقاق. اقيقات دەگەن جولىڭنىن، ابىرويىڭدى اشپا حاق. اياتبەنەن قادىسقا، اللا نيەت اق ىسكە. جان الماسام جوق ەدى-اۋ، جازا تارتسىن دەگەن باق. مەنى سوتتاپ بايلاتىپ، زىعىرداندى قايناتىپ. ماسايراسىن ءماز بولىپ، قيناعاندى ءوزىڭ تاپ جاقىن جەردەن جاۋ شىعىپ، ماقۇل ىستەن داۋ شىعىپ. دۇشپان ءۇستاپ قولىمنان، يتتەر تىستەپ تونىمنان. جامان توسۋ بولعان شاق، تۇتقىن بولىپ تارىعىپ، جالعىز جاتىپ زارىعىپ، اشۋ قىسىپ ويدى الىپ، دەرت ءجايىلىپ بويدى

  • عالىم بوقاش مەرەيلى 50 جاستا

    عالىم بوقاش مەرەيلى 50 جاستا

    Altyn Magauina بۇگىن اتامىزدىڭ ەڭ جاقىن شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى، ءبىزدىڭ باۋىرىمىز، قازاقتىڭ ماقتان تۇتاتىن جاستارىنىڭ ءبىرى عالىم بوقاش مەرەيلى 50 جاسقا تولىپ وتىر. ءبىز ءۇشىن بۇل كۇن – جاي عانا عالىمنىڭ تۋعان كۇن ەمەس، بۇل – ونىڭ جارتى عاسىرلىق ونەگەلى ءومىر جولىنىڭ، ادال ەڭبەگىنىڭ، بيىك پاراسات پەن ادامگەرشىلىگىنىڭ مەرەكەسى. ءبىز عالىمدى تەك تەرەڭ ءبىلىمى ءۇشىن ەمەس، ۇلكەن جۇرەگى ءۇشىن قادىرلەيمىز. عالىمنىڭ الەمنىڭ ەڭ بەدەلدى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىرى – وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتىندە ءبىلىم الىپ، “ازاتتىق راديوسىندا جەمىستى ەڭبەك ەتىپ، بۇگىندە امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتىندە ابىرويلى جۇمىس اتقارىپ جۇرگەنى ونىڭ تاباندىلىعىنىڭ، بىلىمگە قۇشتارلىعىنىڭ جانە ەڭبەكقورلىعىنىڭ ايقىن كورىنىسى. الايدا ادامنىڭ شىنايى باعاسى ونىڭ قىزمەتىمەن نەمەسە جەتكەن جەتىستىكتەرىمەن عانا ولشەنبەسە كەرەك. ادامنىڭ قادىرى ونىڭ جۇرەگىندە،

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: