|  | 

تاريح

شىڭعىس حان – ساتقىندىق ولشەمى !

سونىمەن جەم جەمگە كەلگەندە كىمنىڭ كىم ەكەنىن بىلدىك. وكىنىش وزەكتى ورتەپ بارادى. ءوز جەرىندە دىلدىك شايقاستا وپات بولعان مانگۇرتتەر بىلاي تۇرسىن، قانىم دەپ وزگە جۇرتتاعى اعايىنا قۇشاق جايعان شىن قازاقتار ىشتەن شالىپ جىعار، ءساتتى كەلسە ساتىپ پايدا كورۋگە بار ماڭگۇرتتەردى دە قۇشاعىنا الىپتى. سورلى قازاق بولىپ تاعى سان سوقتىق. قازاق دەسەڭ وزىڭە تيەدى، بارشا ەلىم دەپ ەڭىرەپ كەلگەن اعايىندارعا توپىراق شاشۋدان اۋلاقپىن. دەگەنمەن كەيبىر ادامدار اتا قوڭىستا رەسەيدى يەمدەنگەن كۇشتەردىڭ گەنوتسيدىمەن، ەزگىسىن كورىپ ۇلاڭعايىر جەردى ساقتاپ قالعان قازاقتىڭ تەكتىلىگىنە كۇمان كەلتىرگەندەي. قازاق حاندارىنىڭ اتاسى – شىڭعىس حاندى قازىرگى مونگولياعا عىلىمي دالەلسىز تەلىپ الەك. وسىعان قاراپ وتىرىپ سول ادامدار قۇددى حالحا ەلىنىڭ تاپسىرماسىن ورىنداپ جۇرگەن جانسىزدارداي كورىنەدى. سەبەبى سول جاقتاعى اعايىندارعا شىڭعىس حاندى حالحا دەگىزىپ، بىزگە ولاردى جەك كورگىزدىرگىسى كەلىپ جۇرگەندەي بولادى. ءيا، شىنىمەن شىڭعىس حان بىزگە نە ءۇشىن كەرەك دەيتىن ادامدارعا ايتارىم – وزدەرىڭىز كورىپ وتىرعاندارىڭىزداي جوق دەگەندە بۇيرەگىن جات جۇرتقا بۇرعان «حالحا ماڭگۇرتەردى» انىقتاۋ ءۇشىن قاجەت. كۇندەردىڭ كۇنى قازاق شەجىرەشى تاريحشى عالىمدارمەن حالحا تاريحشىلارى بەتتەسىپ اۆسترونەمىستىك رەسەي تاريحشىلارى جازعان جالعان تاريحي دەرەك جويلىپ تەمىرشىڭ قاھان تۇركى سوسىن 1465 جىلعا دەيىن مۇعۇل، ودان كەيىن قازاق بولىپ شىققاندا نە دەيسىزدەر ؟ حالحالاردىڭ ورنىنداعى ءبىز سول مۇعۇلمىز، شىڭعىسحان مىنە قازىرگى مونگول دەپ كورسەتەتىن بىردە ءبىر تاريحي ايعاق جوق، ونى ءبارى بىلەدى. شىڭعىس حاندى قازاق دەپ تاريحي شىنايى ءتۇپ نەگىز ادەبيتەردى وقىپ جۇرگەن قاراپايىم قازاق سىزدەردى دە بىزدىدە قويدى ال مىنا تومەندەگى تەرەڭ ءبىلمدى حالىق ارالىق دەڭگەيدەگى مىن كىسىلەردىڭ ايتقاندارىنا نە دەيسىزدەر ەگەر شىنىمەن شىڭعىس حان حالحا دەگەن پىكىرلەرىڭزگە ادال بولساڭىزدار وسى كىسلەرگە حاتى جازىڭىزدار كورەيىك سوسىن بىلىمدەرىڭىز قانشا دەڭگەيدە ەكەنىن.

مۇرات جۇرىنوۆ
قازاقستاننىڭ عىلىم اكادەمياسى شىڭعىسحاندى تۇركى دەپ مويىندادى وسى سىلتەمەدە تولىق دەرەك بارhttp://ult.kz/?p=12991

دارحان قۋىندىقۇلى قىدىءرالى
ال بۇلاراعا وي تۇرتكى بولعان دالەلدەر مىن تومەندەگى دەرەكتەر

ينوكو ماگاكي 1229 -1273 گگ

ماركو پولو 1271 -1286 گگ

پلانو كارپيني 1248-1252 گگ
بۇل دۇنيەلەر شىڭىعس حاندى حالاح دەپ الەك بولىپ جۇرگەندەرگە ارنالدى. ال شىڭىعىس حانان قۇتىلاماي جۇرگەندەرە ايتارىم بۇگىنگى زاماندا : ۇلاڭعايىر جەر بار ەل بار، اتتەڭ ورىسقۇلدار ت.ت دەگىزىپ اڭگىمە ايتقىزىپ ودان قالسا اللا دەگىزىپ دىڭگە مويىنسۇندىرعان ادامدار شىڭعىس حاننىڭ ۇرپاقتارى سولاردىڭ ارقاسىندا قازاقتار جەر باسىپ ءجۇرمىز.

سوندىقتان ءبىز ءۇشىن

شىڭعىس حان قازاق جانە قازاق !!!!!!!!

© قازاق الاشۇلى

Related Articles

  • توقاەۆ مىرزا ءتىل جايلى تاعى بىردەڭە دەپتى 

    توقاەۆ مىرزا ءتىل جايلى تاعى بىردەڭە دەپتى 

    Zhalgas Yertay ورىس ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن ەش تومەندەتپەدىك، ونىڭ ءبارى كۇڭكىل ءسوز دەگەن ەكەن. قازاق ءتىلىنىڭ دە مارتەبەسى تومەندەدى دەپ بايبالام سالماڭدار دەپ ۇرسىپتى. الدىمەن جاۋابى جوق سۇراقتاردان باستايىق. توقاەۆ مىرزا، ەگەر ەشتەڭە وزگەرمەسە، وندا “تەڭ” ءسوزىنىڭ “قاتارعا” اۋىسۋى جاي كوز الداۋ ارەكەتى مە؟ قوعامداعى گرادۋستى باسۋعا تالپىنىس قانا ما؟ قازىرگى مەملەكەتتىك بيۋروكراتيالىق اپپاراتتىڭ ستاتۋس-كۆونى ساقتاپ قالۋعا تىرىسۋى دەپ باعالاسا بولا ما؟ ەندى توقاەۆ مىرزانىڭ ءار سوزىنە توقتالساق.“جاڭا كونستيتۋتسيا ءماتىنىنىڭ رەسمي قۇجات رەتىندە قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە جاريالانۋى كوپ نارسەنى اڭعارتپاي ما؟ بۇل جەردە تۇسىنىكتەمە بەرىپ، اقتالۋدىڭ ءوزى ارتىق”يا، قازىرگى قازاق ءتىلىنىڭ پروبلەماسى دا سول – قازاق ءتىلى مەن ورىس ءتىلىنىڭ قۇقىقتىق تەڭدىگى مەملەكەتتىك ءتىلدى كەمسىتىپ تۇر. ويتكەنى بيۋروكراتيا قۇجاتتاردى ورىسشا ازىرلەپ، كەيىن

  • 14 ناۋرىز – ماتەماتيكتەر كۇنى

    14 ناۋرىز – ماتەماتيكتەر كۇنى

    كافەدرا پروفەسسورى ماتەماتيكتەر كۇنىنە ارنالعان «تاڭعى Studio» تاڭعى شوۋىندا 15 ناۋرىز، 2025 14 ناۋرىز – ماتەماتيكتەر كۇنىنە وراي «تاڭعى Studio» تاڭعى شوۋىنىڭ قوناعى بەلگىلى عالىمدار: فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور قانگۋجين بالتابەك ەسماتۇلى مەن PhD-دوكتور جۇماباي ءمادىبايۇلى بولدى. ەفيردە ولار ماتەماتيكانىڭ ماڭىزدىلىعىن، مەرەكەنىڭ تاريحىن، قازاق ماتەماتيكتەرىنىڭ عىلىمنىڭ دامۋىنا قوسقان ۇلەسىن تالقىلادى. پروفەسسور بالتابەك ەسماتۇلى ماتەماتيكانىڭ عىلىمداردىڭ پاتشايىمى سانالاتىندىعىنا توقتالدى. ول ءبىر جاعىنان عىلىمي ءبىلىمنىڭ شىڭىندا تۇرسا، ەكىنشى جاعىنان باسقا پاندەردىڭ دامۋىنا نەگىز بولاتىن كومەكشى عىلىم ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. عالىم شەكسىزدىك پەن ماتەماتيكالىق ەسەپتەۋلەردىڭ دالدىگىن بىلدىرەتىن π سانىنىڭ شىعۋ تاريحىنا دا توقتالدى. دوكتور جۇماباي ءمادىبايۇلى بۇل كۇننىڭ 1988 جىلدان باستاپ «π سانى كۇنى» (π – يرراتسيونال سان، شامامەن 3,14142… تەڭ) رەتىندە تويلانا

  • تەك تىلگە بايلانىستى…

    تەك تىلگە بايلانىستى…

    قازاق رەسپۋبليكاسىندا ءبىر عانا مەملەكەتتىك ءتىل بار. ول- قازاق ءتىلى. قازاق تىلىنەن باسقا ەشبىر ەكىنشى تىلگە مەملەكەتتىك مارتەبە بەرىلمەۋى كەرەك! وتىز جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى گەوساياسي احۋالدى سىلتاۋراتىپ كەلدىك. ەندى ءبىزدىڭ دە مىنەزىمىزدى ءھام مىسىمىزدى كورسەتەتىن ۋاقىت كەلدى. قر-نىڭ ازاماتى ءھام سالىق تاپسىرۋشى قاتارداعى تۇرعىنى رەتىندە تالاپ ەتەمىن! الداعى بەس جىلدا قازاق رەسپۋبليكاسىندا ەلەۋلى دەموگرافيالىق وزگەرىستەر بولادى. اتاپ ايتقاندا 2030 جىلىنان كەيىن قازاقتاردىڭ رەسپۋبليكاداعى جالپى ۇلەسى 80-85% كە دەيىن ارتادى. سلاۆيان حالىقتارىنىڭ ءوسىمى ازايىپ 10%-عا دەيىن تۇسەدى. ەسەسىنە ەلدەگى تۇركىتىلدەس وزبەك، تاتار، ۇيعىرلاردىڭ ءوسىمى ەسەلەپ ءوسىپ ءتىپتى 10-15 جىلدا ورىستاردىڭ ورنىن باسىپ وزۋى مۇمكىن. سول كەزدە قازاق رەسپۋبليكاسىنداعى جالپى تۇركىتىلدەس حالىقتاردىڭ ۇلەس سالماعى 85-90% كە جەتەدى. ناتيجەسىندە قازاق مەكتەپتەرىنىڭ سانى،

  • “توڭكەرىس جاساۋعا ماشىقتانعاندار” كىم؟ قاڭتار قۇپياسى اشىلسا، سالدارى نە بولادى؟ دەپۋتاتپەن سۇحبات

    “توڭكەرىس جاساۋعا ماشىقتانعاندار” كىم؟ قاڭتار قۇپياسى اشىلسا، سالدارى نە بولادى؟ دەپۋتاتپەن سۇحبات

    نۇربەك ءتۇسىپحان قازاقستان پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى، زاڭگەر ابزال قۇسپان ازاتتىققا سۇحبات بەرىپ وتىر. استانا، 26 قازان، 2023 جىل قاڭتاردى كىم ۇيىمداستىرعانىن بيلىك بىلە مە، بىلسە نەگە اشىق ايتپادى؟ پارلامەنتتە نەگە قاڭتار بويىنشا تاعى تىڭداۋ وتپەيدى؟ پرەزيدەنت توقاەۆ قاڭتار “توڭكەرىس جاساۋعا ابدەن ماشىقتانعان مامانداردىڭ جەتەكشىلىگىمەن” ۇيىمداستىرىلدى دەدى. ولار كىمدەر؟ ءماجىلىس دەپۋتاتى ابزال قۇسپان وسى سۇراقتارعا جاۋاپ بەردى ازاتتىق: ابزال مىرزا، ءسىز – قاڭتار وقيعاسىنا ءبىر تاراپتان ەمەس، جان-جاعىنان قاراۋعا مۇمكىندىك العان ادامسىز. ەڭ الدىمەن سول وقيعاعا تىكەلەي قاتىستىڭىز، جۇرتتى الاڭعا شىعۋعا شاقىردىڭىز. ودان كەيىن قاندى قىرعىندا قاماۋعا الىنعانداردى بوساتۋعا ات سالىسىپ، زاڭگەر رەتىندە دە ارالاستىڭىز. ودان بولەك ءماجىلىس دەپۋتاتى ەسەبىندە دە جاڭا ءبىر راكۋرستان قاراپ وتىرسىز. ايتىڭىزشى، جان-جاعىنان قاراعاندا قاڭتار وقيعاسىندا سىزگە

  • ولجاس سۇلەيمەنوۆ. مەن بىلەم!.. 

    ولجاس سۇلەيمەنوۆ. مەن بىلەم!.. 

    سەرىك ەرعالي سۋرەتتەر: madeniportal.kz جانە س.ەرعالي مۇراعاتتارىنان الىندى. «يا زنايۋ!..» كىتابىنان ءۇزىندى-اۋدارما. وسيريس زاڭى I ءبىز ادامزات تاريحىن وتە ناشار بىلەمىز. XIX عاسىردىڭ باسىندا ناپولەون الەمگە مىسىردى اشتى، ال عالىمدار بۇل ەلدىڭ قيراندىلارىن زەرتتەپ، ونىڭ شامامەن ب.ز.د. III مىڭجىلدىققا تيەسىلى ەكەنىن انىقتادى. سول كەزدە ادامزات تاريحى تاعى دا قوس مىڭجىلدىققا تەرەڭدەي ءتۇستى. بىرنەشە مىڭجىلدىق بۇرىن (مەن بىلەم) ادامزات (نەمەسە ونىڭ كەيبىر بولىگى) تاڭبالى جازۋدى قولدانىپ، جازىپ جۇرگەن. بۇل بىلىمدەردى قالپىنا كەلتىرۋ ارقىلى ءبىز XX عاسىردىڭ باسىندا جاساندى تۇردە ۇزىلگەن ءتىلىمىزدىڭ تاريحىنا قاتىستى قولجەتەر شىندىقتى قايتا تانۋىمىزعا تۋرا كەلدى. 1926 جىلى باكۋدە وتكەن العاشقى تۇركولوگيالىق كونگرەستەن كەيىن تۇركولوگيا عىلىم رەتىندە قالىپتاسا المادى… …2018 جىلى نازارباەۆ مەنى اڭگىمەلەسۋ ءۇشىن اقورداعا شاقىردى. ۇلكەن ۇستەلدىڭ باسىندا

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: