«اۋىل جاستارى اعىلشىنشا سويلەۋى ءتيىس»

قازىر ەلدەگى مەكتەپتەر پاندەردى وقىتۋ تىلىنە قاراي قازاق، ورىس جانە اعىلشىن مەكتەبى دەپ ۇشكە بولىنگەن.

جاڭا ءبىلىم ءمينيسترى ەرلان ساعاديەۆتىڭ مالىمدەۋىنشە، قازاق مەكتەپتەرى تۇلەكتەرىنىڭ ساپالى جوعارى ءبىلىم الۋ مۇمكىندىگى شەكتەۋلى. «ءبىز جاستاردىڭ، اسىرەسە اۋىلدا تۇراتىن قىز-جىگىتتەردىڭ نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى، كيمەپ، قبتۋ (قازاقستان مەنەدجمەنت، ەكونوميكا جانە بولجاۋ ينستيتۋتى مەن قازاقستان-بريتان ۋنيۆەرسيتەتى – رەد.), ءىت ۋنيۆەرسيتەتى سياقتى ەلىمىزدىڭ جەتەكشى، ەڭ جاڭا ۋنيۆەرسيتەتتەرىنە، ياعني ساباق اعىلشىن تىلىندە جۇرەتىن جوعارى وقۋ ورىندارىنا تۇسكەن كەزدە قينالاتىنىن كورىپ ءجۇرمىز» دەيدى مينيستر.

ونىڭ ايتۋىنشا، بۇعان قوسا، ساباقتى ورىس تىلىندە وقيتىن مەكتەپ وقۋشىلارى قازاق ءتىلىن ناشار بىلەدى، سوندىقتان ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى (بعم) بۇل ولقىلىقتى جويۋدى كوزدەيدى.

قازاقستان ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ەرلان ساعاديەۆ.

«ءدال وسى سەبەپتى قازىر ءبىزدىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەمىزدە تەڭدىك جوق، تەڭ دەڭگەيدە ءبىلىم الۋعا جاعداي جاسالماعان. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – مۇنداي الالاۋدى جويىپ، جاستارعا، ونىڭ ىشىندە اۋىلدا تۇراتىن قىز-جىگىتتەرگە ساپالى، قازىرگى زامانعا ساي ءبىلىم بەرۋ» دەپ تۇسىندىرەدى ساعاديەۆ.

بعم ەسەبىنشە، پاندەردى ءۇش تىلدە ساپالى وقىتۋدى قامتاماسىز ەتەتىن ءبىر تەكتى مەكتەپ تۇرىنە ۇمتىلۋ قاجەت. بالالار ءۇش تىلدە ءبىر-ءبىرىن تۇسىنەتىندەي ەركىن سويلەپ، الەمدىك دەڭگەيدە وزىق ءبىلىم الۋى ءتيىس.

ناۋرىزدىڭ 9-ى كۇنى ءبىلىم ءمينيسترى رەتىندە جاساعان العاشقى مالىمدەمەسىندە ساعاديەۆ «قازاقستاندىق جاستاردى، اسىرەسە اۋىل بالالارىن انا تىلىمەن قاتار اعىلشىن ءتىلىن دە جەتىك مەڭگەرۋگە ۇيرەتۋ ءبىز ءۇشىن ەڭ دۇرىس شەشىم بولادى. ولار وزدەرىنە قاجەت ءبىلىمدى جەدەل ءارى ەركىن مەڭگەرىپ قانا قويماي، ولارعا ەلىمىزدىڭ جانە الەمنىڭ ەڭ ۇزدىك ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ ەسىگى اشىلادى» دەدى.

«باسقا ديپلوم»

بۇل جوسپاردى 12 جىلدىق ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسىن ەنگىزگەننەن كەيىن ىسكە اسىرۋ كوزدەلگەن. بيىل مۇعالىمدەردى قايتا دايارلاۋ مەن ولارعا اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەتۋ باستالدى. قازىر مەكتەپتەردە اعىلشىن ءتىلى كۋرسىنان وتەتىن مۇعالىمدەردىڭ تىزىمدەرى قۇرىلىپ جاتىر. مۇعالىمدەر ءوز ءپانىن اعىلشىن تىلىندە قالاي وقىتاتىنىن ازىرشە بىلمەيدى – بىلىكتىلىك كۋرستارىندا تۇسىندىرەتىن شىعار دەپ ۇمىتتەنەدى.

اقمولا وبلىسى اۋداندارىنىڭ بىرىندەگى ورتا مەكتەپتىڭ بيولوگيا ءپانى مۇعالىمى ايگەرىم ب. مەكتەپتە دە، ينستيتۋتتا دا نەمىس ءتىلىن وقىعان، بىراق بالالارعا «اعىلشىن تىلىندە ساباق بەرۋگە دايىنمىن» دەيدى.

- اعىلشىن تىلىندە قالاي ساباق جۇرگىزەتىنىمدى بىلمەيمىن. بىزگە مۇنى ينستيتۋتتا وقىتقان جوق. مەن بيولوگيا ءپانى مۇعالىمىمىن. بىراق اعىلشىن تىلىندە ساباق بەرۋگە تۋرا كەلەدى دەپ مۇلدە ويلاماپپىز. بىزدە ازىرشە مۇعالىمدەرگە ارنالعان باعدارلامالار، وقۋلىقتار، وقۋ-ادىستەمەلىك قۇرالدارى جوق. اعىلشىن تىلىندە جازىلعان بيولوگيا وقۋلىقتارى قانداي بولادى، ءتىپتى بولا ما، جوق پا – بەلگىسىز. شىنىمدى ايتسام، قازىر كادىمگى وقۋلىقتاردىڭ ءوزى جەتپەي قينالىپ ءجۇرمىز. كەي وقۋشىعا جەتپەي قالادى، كوبىنىڭ ساتىپ الاتىن شاماسى جوق. سوندىقتان، وقۋشىلارعا ءوز وقۋلىعىڭدى بەرۋگە تۋرا كەلەدى. ال ەندى بيولوگيانى اعىلشىن تىلىندە وقىتاسىڭدار دەپ جاتىر. الدە عالىمدار، اكادەميكتەر مۇنداي وقۋلىقتى جازىپ قويدى ما؟ – دەيدى ول.

قىزىلوردا وبلىسى جاڭاقورعان سەلوسىنداعى مەكتەپ الدىندا تۇرعان بالالار. 29 قاراشا 2015 جىل.

ايگەرىمنىڭ ايتۋىنشا، بۇل جاڭالىقتى كوبىنەسە جاس مۇعالىمدەر قۇپتاپ جاتىر. ولار مەملەكەت ەسەبىنەن شەت ءتىلىن ۇيرەنىپ، اعىلشىن تىلىندە ساباق بەرىپ كورۋگە قارسى ەمەس.

الجۇمىس ستاجى كوپ كەي مۇعالىمدەر بۇل جوسپاردىڭ ىسكە اساتىنىنا سەنبەيدى. ولار اعىلشىن ءتىلىن وقۋشىلارعا ساباق بەرەتىندەي دەڭگەيدە قىسقا مەرزىم ىشىندە ۇيرەنۋ مۇمكىن ەمەس دەپ سانايدى. ونىڭ ۇستىنە، كەي مۇعالىمدەردىڭ ايتۋىنشا، اۋىل بالالارىنىڭ كوبى اعىلشىن ءتىلىن ناشار بىلەدى نەمەسە مۇلدە بىلمەيدى.

اسىلبەك م. 30 جىلدان بەرى اۋىلداعى قازاق مەكتەبىندە ماتەماتيكا ءپانى مۇعالىمى بولىپ جۇمىس ىستەيدى. ول دا اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەنۋگە دايىن، بىراق «تريگونومەتريانى بالالارعا شەت تىلدە ءبارىبىر تۇسىندىرە المايمىن» دەيدى. ول قازاق مەكتەبىندە ماتەماتيكا ءپانىن نەلىكتەن اعىلشىن تىلىندە وقىتۋى ءتيىس ەكەنىن ازىرشە تۇسىنبەيدى. ول ماتەماتيكا ءتىپتى انا تىلىندە مەڭگەرىپ كەتۋ قيىن ءپان بولعاندىقتان، بالالاردىڭ ءبىلىم ساپاسى ناشارلايدى دەپ بولجايدى.

- مەكتەپتە قاراپايىم مۇعالىم بولىپ جۇمىس ىستەيمىن، وسى جىلدارى تالاي رەفورمانى باستان كەشتىك. ءبىز باسشىلىقتىڭ ايتقانىن ىستەيمىز. ءوز ەركىمىز جوق، كوپ نارسەگە ەركىمىزدەن تىس ماجبۇرلەيدى. ەگەر «اعىلشىن تىلىندە وقىتا الماساڭدار، تەستەن وتە الماساڭدار، بىلىكتىلىك ساناتىنان ايىرىلاسىڭدار» دەپ ەسكەرتتى. مۇمكىن، ساعاتىمىز ازاياتىن شىعار، اۋىلدا ۇلكەن باسەكەلەستىك جوق قوي. بىراق جۇمىسىمىزدان ايىرىلىپ قالامىز با دەپ ءبارىبىر قورقامىز. ال ءبىزدى، ەڭبەك ەتۋ قۇقىعىمىزدى قورعايتىن ەشكىم جوق، – دەيدى اۋىل مۇعالىمى.

​ساباق ساپاسىنا قاتىستى سۇراقتار

مەكتەپكە تاياۋ جىلدارى ەنگىزىلۋى ءتيىس وزگەرىستەرگە نارازى اتا-انالار دا كوپ. ءاليا قۇسايىنوۆا ساباق ساپاسى ناشارلايدى دەپ الاڭدايدى. «ءۇش ءتىلدى وقۋ ەنگىزىلەدى دەگەندى ەستىگەندە، قۋانىپ قالىپ ەدىم. بىراق ەندى ءىس جۇزىندە قالاي بولار ەكەن دەپ ۋايىمدايمىن. مۇعالىمدەر ءتىلدى جەتىك بىلمەيتىن بالاعا ماتەماتيكا مەن حيميانى اعىلشىن تىلىندە قالاي وقىتپاق؟ وقۋشىلاردىڭ ءبىلىم ساپاسى ناشارلايتىنى انىق. ەندى قىسقا كۋرستان وتكەن مۇعالىمدەردىڭ بالالارعا بىردەڭەنى شالا-شارپى تۇسىندىرۋىنە قارسىمىن» دەيدى ول.

لاريسا پروسكۋرينا دا بالالار وقۋ ماتەريالىن جات تىلدە مەڭگەرىپ كەتەدى دەگەنگە ءشۇبالانادى. تاعى ءبىر اتا-انا نۇرجامال مامىتبەكوۆا ارنايى پاننەن ارنايى لەكسيكانى مەڭگەرىپ، ءپاندى ساۋاتتى وقىتۋ ءۇشىن شەت تىلدەرى ينستيتۋتىن بىتىرگەندەرگە ەكى ايلىق كۋرس قاجەت دەپ سانايدى. «ال اۋىلدىڭ قاراپايىم مۇعالىمى عانا ەمەس، وزگەلەردىڭ دە بۇعان شاماسى جەتپەيدى – ولار ءوز ءپانىن وقىتۋدى قوجىراتىپ الادى» دەيدى ول.

جاپون ۋنيۆەرسيتەتى وقىتۋشىسىنىڭ پىكىرى

فيلوسوفيا دوكتورى قۋانىش تاستانبەكوۆا جاپونياداعى پەداگوگيكا ءبىلىمى مەن عىلىمي-پەداگوگيكالىق زەرتتەۋلەر سالاسىنىڭ كوشباسشىسى تسۋكۋبا (University of Tsukuba) ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىتۋشى بولىپ جۇمىس ىستەيدى. ول قازاقستاننىڭ جالپى ءبىلىم بەرەتىن قاراپايىم مەكتەپتەرىندە جاراتىلىستانۋ-ماتەماتيكا تسيكلى پاندەرىن اعىلشىن تىلىندە وقىتۋعا كوشۋ قازىرگى پروبلەمالاردى ۋشىقتىرماسا، شەشپەيدى دەپ سانايدى.

- قاراپايىم مەكتەپتەردە ساباق بەرەتىن مۇعالىمدەردى بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ كۋرستارىنان قانشا وتكىزسە دە، ولار اعىلشىن تىلىندە ساباق بەرمەك تۇگىلى، ەركىن سويلەپ كەتە المايدى. پەداگوگيكالىق جوعارى وقۋ ورىندارىندا پەداگوگ مامانداردى دايارلاۋ دەڭگەيى مۇلدە ناشار. مۇنى ستۋدەنتتەرمەن جۇمىس ىستەپ جۇرگەن تاجىريبەمنەن بىلەمىن، – دەيدى فيلوسوفيا دوكتورى قۋانىش تاستانبەكوۆا.

ونىڭ ايتۋىنشا، اعىلشىن ءتىلىن ءپاندى وقىتۋ ءتىلى رەتىندە پايدالانۋ ءۇشىن كەمى ءۇش شارت قاجەت – مۇعالىم دە، وقۋشى دا اعىلشىن تىلىندە سويلەي الۋى جانە وقۋ ماتەريالى اعىلشىن تىلىندە بولۋى ءتيىس.

جاپونيانىڭ تسۋكۋبا ۋنيۆەرسيتەتى وقىتۋشىسى قۋانىش تاستانبەكوۆا.

- مۇعالىم مەن وقۋشى ءبىر-ءبىرىن عانا ەمەس، فيزيكا ءپانىن اعىلشىن تىلىندە ءتۇسىنۋى ءۇشىن فيزيكا پانىنەن تۇسىنىك اپپاراتى ەكەۋىندە دە وسى تىلدە قالىپتاسۋى، كوممۋنيكاتيۆتىك قابىلەتى بولۋى ءتيىس. ياعني مۇعالىم مەن وقۋشى فيزيكانىڭ اعىلشىن تەرميندەرىن جازباشا عانا ەمەس، اۋىزشا دا قولدانا ءبىلۋى ءتيىس. ايتپەسە مۇعالىم اعىلشىن تىلىندە جازىلعان ءماتىندى قازاقشا نەمەسە ورىسشا تۇسىندىرەتىن بولادى. وندا بۇل «اعىلشىن تىلىندە ساباق وقىتۋ» ەمەس، «اعىلشىن تىلىندەگى ادەبيەتتى پايدالانۋ ارقىلى ورىسشا نەمەسە قازاقشا ساباق بەرۋ» بولىپ شىعادى، – دەيدى قۋانىش تاستانبەكوۆا.

تسۋكۋبا ۋنيۆەرسيتەتىنە قاراستى ءبىلىم ينستيتۋتىنىڭ وقىتۋشىسى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن الدەبىر حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەستەندىرۋ ءۇشىن پاندەردى ءۇش تىلدە وقىتۋ شارت ەمەس دەپ سانايدى.

- ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى قازىرگى جانە وسى ەلدىڭ سۇرانىسىنا قاراي ءبىلىم، بىلىك، داعدى بەرۋى ءتيىس. ال بولاشاقتىڭ ماماندىقتارى جايلى سوزدەردىڭ ءبارى – ءوزىمىزدى الداۋ. بىزگە نانوتەحنولوگتار ەمەس، اگرونوم، ۆەتەرينار، مەحانيزاتور، دارىگەر، مۇعالىم، ينجەنەر، كونسترۋكتورلار قاجەت، – دەيدى ول

فيلوسوفيا دوكتورى ادام رەسۋرستارىن حالىقارالىق ەمەس، ىشكى ەڭبەك نارىعى ءۇشىن دايىنداۋ كەرەك دەپ سانايدى.

- قازاقستان اۋىلىنا ءۇش ءتىلدى بىلەتىن اگرونوم نەمەسە فەلدشەردىڭ قاجەتى نە؟ ول مەيلى، كوپ ءتىل بىلمەي-اق قويسىن، بىراق ءوز ءىسىنىڭ جەتىك مامانى بولسىن، – دەيدى ول.

ونىڭ پىكىرىنشە، ەلدە مۇقيات جۇمىس باستاپ، جاعدايدى تالداۋعا قۇر ەسەپ بەرۋ ءۇشىن ەمەس، وقىتۋ ساپاسىن ارتتىرۋ ءۇشىن جۇمىس ىستەيتىن مامانداردى تارتۋ قاجەتتىگىنە ءبىلىم سالاسى شەنەۋنىكتەرىنىڭ كوزىن جەتكىزۋ كەرەك.

- جاپونيادا كەز-كەلگەن رەفورما كەمى ءۇش جىل تالقىلانىپ بارىپ جاسالادى، ال ونى سىناقتان وتكىزىپ، ناتيجەسىن قورىتۋعا تاعى ءۇش جىل كەتەدى جانە سودان كەيىن بارىپ قانا ءۇش جىل بويى بۇكىل ەل بويىنشا ەنگىزە باستايدى. سوندىقتان ءبىر رەفورمانى ەنگىزۋگە 10 جىل كەتەدى. شەت ءتىلدى ويىن تۇرىندە ۇيرەتەتىن كوممۋنيكاتيۆتىك اعىلشىن ءتىلىنىڭ ءبىر ساعاتىن باستاۋىش مەكتەپتىڭ 3-ءشى سىنىبىنان باستاپ ەنگىزگەن كەزدە وسىلاي بولعان، – دەيدى تسۋكۋبا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اعا وقىتۋشىسى قۋانىش تاستانبەكوۆا.

عالىم ءۇش تىلدە ءبىلىم بەرۋگە كوشپەس بۇرىن دۇرىستاپ دايىندالۋ، ياعني ءۇش تىلدە ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ ءنورماتيۆتى جانە قۇقىقتىق بازاسىن جەتىلدىرىپ، بۇل پروبلەمالار بويىنشا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋ; مەتودولوگيالىق جانە وقۋ-ادىستەمەلىك بازاسىن قۇرۋ; پەداگوگ مامانداردى دايارلاپ، قازىر ساباق بەرىپ جۇرگەن مۇعالىمدەردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ; اقپاراتتىق ماتەريالدارمەن قامتاماسىز ەتۋ; ءۇش تىلدە ءبىلىم بەرۋدى قارجىلاندىرۋ كوزدەرىن بەلگىلەۋ قاجەت دەگەن كەڭەس بەرەدى. بۇلاردىڭ ءبارى «ءۇش تىلدە ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن دامىتۋدىڭ جول كارتاسىندا» قامتىلعان.

گۇلبانۋ ابەنوۆا

ازاتتىق راديوسى