مەملەكەتشىلدىك يدەياسىنا بەرىك بولساق، قازاقتىڭ جەرى اقىرزامانعا دەيىن قازاقتىڭ جەرى بولماق

تانىمال ساياساتكەر، پرەزيدەنت جانىنداعى ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ەرلان قارين جەر داۋىنا بايلانىستى اتىراۋدان باستالعان ميتينگتەردىڭ وڭ جانە تەرىس جاقتارىن ساراپتاۋمەن قاتار، تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعىندا قازاق قوعامى قانداي ترانسفورماتسيادان ءوتىپ جاتقانى تۋرالى وي ءوربىتتى.

– قوعامدا سوڭعى كەزدە قىزۋ تالقى­لانىپ جاتقان ماسەلە – جەر داۋى. ءوزىڭىز بىلەرسىز، ەلىمىزدىڭ ءتۇرلى ايماق­تارىندا جەر كودەكسىنىڭ جاڭا نور­مالارىنا قارسى ازاماتتاردىڭ نا­رازىلىقتارى ورىن الىپ، ەندى، مىنە، ەلباسى شەشىمىمەن ۇكىمەت جانىنان قوعامدىق كوميسسيا قۇرىلدى. وتكەن سەنبى كۇنى استانادا بۇل كوميسسيانىڭ العاشقى وتىرىسى ءوتتى. ونىڭ جۇمى­سىنا قانداي باعا بەرەر ەدىڭىز؟ 
– ەلباسىنىڭ ساياسي شەشىمى جەر داۋىنا سەنىمدى تۇردە نۇكتە قويدى دەۋگە بولادى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇكىمەت پەن قاراپايىم ازاماتتار اراسىنداعى جەر داۋىنا ەڭ جوعارعى ساياسي اربيتر رەتىندە ءادىل باعاسىن بەرىپ، داۋدى شەشۋدىڭ ناقتى جولىن ايقىندادى. ەندىگى جۇمىس – ۇكىمەت قۇرىپ وتىرعان قوعامدىق كوميسسيا ارقىلى جەر كودەكسىندەگى داۋ تۋدىرىپ وتىرعان نورمالار بويىنشا ناقتى ماسەلەلەردى جۇمىس رەجيمىندە، كاسىپكەرلەر مەن ديحانشىلاردى، قوعامدىق ۇيىم وكىلدەرىن تارتا وتىرىپ جان-جاقتى تالقىلاۋ. ءبىرىنشى وتىرىستى مۇقيات باقىلادىم، مەنىڭ ويىمشا، العاشقى وتىرىس دۇرىس ءوتتى. الدىمەن، كوميسسيا قۇرامىن ايتىپ ءوتۋ قاجەت – كوميسسيا جۇمىسىنا بارلىق ساياسي پارتيالاردىڭ – «نۇر وتاننان» باستاپ وپپوزيتسيالىق جسدپ پارتياسىنىڭ وكىلدەرى مەن كاسىپكەرلەر، اگرارلىق سالا عالىمدارى، بەلگىلى قوعام قايراتكەرلەرى، مىسالى مۇحتار شاحانوۆ، دوس كوشىم، مۇحتار تايجان، ايدوس سارىم، بەرىك ابدىعالي، مۇرات ابەنوۆ جانە تاعى باسقالارى قاتىسىپ جاتىر. بۇل دۇرىس، ويتكەنى جەر ماسەلەسىن جان-جاقتى تالقىلاۋ قاجەت. ءبىرىنشى وتىرىستا بارلىق مۇشەلەرگە شەكتەۋسىز ءسوز بەرىلدى. 7 ساعات تالقىلاۋ بارىسىندا 70-تەن اسا كىسى ءسوز سويلەپ، وتىرىستىڭ بارىسىن 120 جۋرناليست باقىلاپ وتىردى. ياعني، بيلىك وزەكتى ماسەلەنى اشىق، بۇكپەسىز تالقىلاۋعا مۇددەلىگىن تانىتتى. ءبىرىنشى وتىرىس ۇيىمداستىرۋشىلىق باعىتتا بولعانىمەن، كەلەسى ءجايتتى اڭعارتتى – نەگىزگى داۋ ول بيلىك پەن قوعام اراسىندا ەمەس، ال اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينا­لىساتىن كاسىپكەرلەر مەن قوعام قايرات­كەرلەرى اراسىندا ەكەن. كاسىپكەرلەر ارا­سىندا سوڭعى داۋ جەر رەفورماسىن تەجەي مە دەگەن الاڭداۋشىلىق باسىم بولسا، قوعام قايراتكەرلەرىن نەگىزىنەن الاڭداتاتىنى – بۇل جەردىڭ شەتەلدىك­تەرگە جالعا بەرۋ ماسەلەسى. مەنىڭشە، بۇل وتىرىس بيلىك پەن قوعامنىڭ وسى ماسەلەلەر بويىنشا بەلگىلى ءبىر كەلىسىمگە كەلۋ مۇمكىندىگىن سەزدىردى. سوندىقتان كوميسسيا كوپكە سوزباي-اق وڭ شەشىم دايىندايدى دەگەن ۇمىتتەمىن. ەندى بىرەۋ­لەر، ارينە، كوميسسيانىڭ جۇمى­سىن قابىلداماي، دەمارش تا جاساۋى ىقتيمال، بىراق ءبىزدىڭ ورتاق ماقسات، ديالوگ پروتسەسىن ۇزبەي ساقتاۋ. سىرتقا شىعىپ الىپ، «مەن قا­تىسپايمىن، سەنبەيمىن» دەگەندەر وزدەرى باستاپقى ماقساتتان اۋىتقىپ وتىر، ول دۇرىس ەمەس. ايتتىڭ با، تالقىلاۋعا قاتىسىپ، ءوز ۇسىنىس­تارىڭدى ورتاعا سالىپ، سونى جۇزەگە اسىرۋعا كۇش سالۋ قاجەت. ءبىزدىڭ حالىق قاشاندا ءوز سوزىنە بەرىك، ساليقا­لى، سالماقتى ءىس ارەكەتتى قولداعان، سوندىقتان قوعام قايراتكەرلەرىنەن دە سالماقتى ۇستانىمدى كۇتەدى.
– وسى جاعدايلارعا سەبەپ بولعان وڭىرلەردە ورىن العان ميتينگىلەر ەكەنىن بىلەمىز. ەلىمىزدە ميتينگ وتكىزۋ مادەنيەتى قالىپتاسىپ جاتىر دەۋگە بولا ما؟ 
– مۇنداي مادەنيەت بۇرىننان بار دەپ ويلايمىن. بىراق ساياسي ميتينگ وتكىزۋ دەگەن جاڭا مادەنيەت قالىپتاستى، ازاماتتاردىڭ ساناسى جوعارى ەكەن دەپ، قيت ەتسە، قايتا-قايتا كوشەگە شىعۋدى توقتاتۋ كەرەك. مەن مۇنى بيلىكتىڭ ىشىندە جۇرگەن قايراتكەر بولعان سوڭ، ءبارىن سابىرعا شاقىرىپ، ادامداردىڭ، ازاماتتاردىڭ كوشەگە شىققانىنان قورقىپ، ولاردى قالاي دا بولسا الاڭعا شىقپاۋىنا ۇگىتتەپ-ناسيحاتتاپ جات­قانىمنان ايتىپ وتىرعان جوقپىن. بىرىنشىدەن، ءوز باسىم قاشاندا كەز كەلگەن ماسەلەنى اقىلمەن، سابىرمەن شەشۋدى قولدايمىن. ەكىنشىدەن، باسقا ازاماتتارمەن سالىستىرعاندا، مەن مۇنداي جاعدايلاردى كوپ كوردىم. ماسەلەن، قىرعىزستاندى ايتۋعا بولادى. ۇشىنشىدەن، ءبىزدىڭ تاريحىمىز بەن ءداس­تۇرىمىزدە بۇلىك شىعارىپ، اشىق تەكە­تىرەس­كە بارۋ جوق. ارقاشاندا القالى كەڭەس قۇرىپ، ءبىر ىمىراعا كەلەتىن ەدىك.
قايتالاپ ايتايىن، قايتا قايتا، قيت ەتسە كوشەگە شىعۋدى وسىمەن قويۋ كەرەك. سەبەبى ءبىز قيىن زاماندا ءومىر ءسۇرىپ جا­تىرمىز، اينالامىزدا كۇردەلى گەوساياسي پروتسەستەر ءجۇرىپ جاتىر. الەم­دىك سايا­ساتتا تەكەتىرەس پەن شيەلە­نىس ارتىپ بارادى. كەزىندە چەرچيلل: «ەپوحا گيگانتوۆ ۋحوديت، ناستۋپاەت ۆرەميا كارليكوۆ» – دەگەن ەدى. ياعني، الىپ دەرجاۆالار اراسىنداعى كۇرەستىڭ ورنىنا، ايماقتىق ءتۇرلى كۇشتەردىڭ اشىق باسەكەلەستىگى ورىن الۋدا. گەوسايا­سي كۇرەستىڭ شيەلەنىسكەنى سونشالىق، الەمدە سوڭعى 5 جىلدا 15 جاڭا اسكەري كونفليكت پايدا بولىپ، بۇرىن جىلىنا الەمدە 5-6 مىڭ تەراكت ورىن السا، وتكەن جىلى الەمدە 14 مىڭعا جۋىق تەرروريس­تىك شابۋىلدار ورىن العان. ءدال وسىنداي قاۋىپتى كەزەڭدە ءبىزدىڭ ءبىر داۋدان ەكىنشى داۋعا كەتىپ، كومپروميسس ىزدەمەي، ءوزارا داۋلاسۋىمىزدىڭ سوڭى بىرەۋگە جەم بولۋمەن اياقتالا ما دەپ قورقامىن. كۇنى كەشە اتىراۋدا بولسىن، ورالدا بولسىن، ونداعى ازاماتتاردى الاڭعا شىعۋعا بىرەۋلەر يتەرمەلەدى دەگەن ويعا قارسى­مىن. بىراق مۇنداي جاعدايلار قايتا­لانىپ جاتسا، ونى بەلگىلى ءبىر سىرتقى كۇشتەردىڭ پايدالانىپ كەتپەۋىنە ەشكىم دە كەپىلدىك بەرە المايدى. مۇنداي قاۋىپ-قاتەر وتە جوعارى. قانداي داۋ بول­ماسىن، ونى ءوز ىشىمىزدە شەشە الامىز دەگەن ويدامىن. جانە تەك ءوزىمىز شەشۋىمىز قاجەت.
– بۇل ارادا ءبىزدىڭ ءداستۇرلى سۇحبات­تارىمىزدىڭ ءبىرى ەسىمە ءتۇسىپ وتىر. ەسىڭىزدە بولسا، وسىدان 7-8 جىل بۇرىن­عى سۇحباتىڭىزدا ءسىز «قازاقتىڭ تاۋەل­سىزدىك بىزگە نە بەردى؟» دەگەن تالابى زاڭدى» دەگەن ەدىڭىز. تاۋەلسىز­دىكتىڭ 25 جىلدىعىندا بۇل تالاپ قانشالىقتى وزگەردى ءارى ءوستى؟ 
– مەنىڭشە، ورىن العان وقيعالار، ءبىر جاعىنان، وبەكتيۆتى قۇبىلىس. بۇنى كەزدەيسوق نارسە دەپ تانۋعا دا بولمايدى. بۇل ءبىزدىڭ شىن مانىندە ەل بولىپ قالىپتاسقاندىعىمىزدى كور­سەتىپ وتىر. ءبىز وسى ۋاقىتقا دەيىن تاۋەل­سىزدىكتى يەلەنگەنىمىزدىڭ ناتيجە­سىن ونىڭ ءفورمالدى كريتەريلەرى بويىنشا ولشەپ كەلدىك. بىراق وتكەن جىلى ۋكراينادا، تاياۋ شىعىستاعى سيريا، ليۆيادا بولعان وقيعالاردى كورە وتىرىپ، بىزدە ورىندى سۇراق پايدا بولا باستادى. ولار دا ءبىز سياقتى نە 25 جىل بۇرىن، نە ودان دا بايىرعى زا­مانداردا مەملەكەتتەرىن قۇرا باستادى. بىراق ءبىر ساتتە مەملەكەتتەرى ىدىراۋعا ءسال-اق قالدى. ءبىز وسى ەلدەردىڭ تاع­دىرىنا قاراپ، ويلانا باستادىق: ولاردا دا مەملەكەتتىك اپپاراتتىق جۇيە، شەكارا بولدى. بىراق ءبىر ساتتە ءبىر داعدارىسقا توتەپ بەرە الماي، ەل رەتىندە ىدىراي باستادى. سوندا تاۋەلسىزدىكتىڭ كەپىلى نەدە؟ مەملەكەتتى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ مويىنداپ، ونىڭ تۋى مەن ءانۇرانى، ۆاليۋتاسى مەن اسكەرىنىڭ بولعانى جەتكىلىكسىز ەكەن. مەملەكەت رەتىندە ءوزىن-ءوزى جاريالاۋ ءبىر بولەك تە، مەملەكەت بولىپ قالۋ – ەكىنشى ماسەلە. مىنە، بۇل وقيعالاردىڭ تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعىندا ورىن الىپ وتىرعانى­نىڭ ءبىر كورسەتكىشى – بۇل ءبىزدىڭ شى­نايى مەملەكەت قالىپتاستىرۋ جولىندا كەلە جاتقانىمىزدىڭ بەلگىسى. سەبەبى كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ تىرەگى – ونىڭ ازاماتتارى. ەگەردە سول ەلدىڭ ازامات­تارى ورتاق قۇندىلىقتار ءۇشىن، ەلدىك ءۇشىن، مەملەكەتتىلىك ءۇشىن ءوز پوزيتسيا­سىن بىلدىرە الماسا، وندا بۇل مەملەكەت سونشالىقتى بەرىك، مىقتى دەپ ايتا المايمىز. ەلباسىنىڭ دا اسسامبلەيا­نىڭ جينالىسىندا: «ەلىن، جەرىن قورعاۋعا دايىن ەكەندىگىن كورسەتە الاتىن حالقىمنان اينا­لايىن!» – دەگەنى – شىنايى ايتىلعان پىكىر. الاڭعا شىققان ازاماتتاردىڭ تەكەتىرەس پەن ىلاڭعا جول بەرمەي، اشىق، مادە­نيەتتى تۇردە ميتينگتىڭ ۇيىمداستىرىل­عاندىعى دا سول ازاماتتاردىڭ بەلگىلى ءبىر ماسەلەلەرگە قانشالىقتى نارازى بولسا دا، ورتاق مۇددە – بىرلىك، تۇراق­تى­لىق، ءتارتىپتىڭ قاجەتتىلىگىن تۇسىنە­تىندىگى، ورتاق قۇندىلىقتار اياسىندا شىنايى بىرىگە الاتىندىعىن انىق بايقاتتى. بىراق، سونىمەن قاتار، قانداي دا ماسەلە تۋماسىن، ونى تەك قانا ءوزىمىز اقىلعا سالا وتىرىپ شەشە الاتىندى­عىمىزدى ۇمىتپايىق. قانداي دا ءبىر ماسەلە بولماسىن، ول ەل تۇتاستىعى مەن تاۋەلسىزدىگىنەن جوعارى بولا المايدى.
– پرەزيدەنت جەر ماسەلەسىندە حالىققا دۇرىس اقپاراتتىڭ جەتپە­گەنىن باسا ايتتى. بيلىك پەن حالىق اراسىندا ناقتى جۇمىس ىستەپ وتىرعان ديالوگ الاڭى بار دەۋگە بولا ما؟ 
– بۇل جەردە پرەزيدەنتتىڭ ايتىپ وتىرعانى نە؟! بۇل كەرى بايلانىستىڭ بولۋىندا. ياعني، ءبىر باعىتتاعى باي­لانىس ەمەس، تەك اكىمدەر مەن مينيستر­لەردىڭ جۋرناليستەر الدىنا شىعىپ الىپ، بىرجاقتى بريفينگ وتكىزىپ، ودان كەيىن جۋرناليستەردىڭ سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرمەي، اينالىپ كەتۋىندە ەمەس. ياعني، بيلىك پەن قوعام اراسىنداعى بايلانىس ءبىر جاقتى ەمەس، ەكى جاقتى بولۋى قاجەت. سەبەبى قوعام وزگەرىس ۇستىندە. بۇرىنعىداي تەك تەلەديدار ارقىلى حابار بەرۋ جەتكىلىكسىز. الەۋمەتتىك جەلىلەر پايدا بولىپ، كەڭ قولدانىسقا يە بولا باستادى. ءبىز ايتىپ جاتقان فەيسبۋك، تۆيتتەردان باسقا، ۋاتساپ، تەلەگرامم سياقتى مەسسەند­جەر­لەر پايدا بولدى. ياعني، قوعام بۇرىننان دا جوعارى قارقىنمەن اقپاراتتاندىرى­لا ءتۇستى. قازىر جۇرتشىلىق كەشكى جاڭا­لىقتاردى كۇتپەي-اق اقپاراتتى ءداس­تۇرلى باق-تارعا بالاما كوزدەردەن الاتىن بولدى. بۇل بيلىكتەن، باسقا دا اقپاراتتىق پروتسەسكە قاتىسۋشىلاردان اقپاراتتى بەرۋدە، تاراتۋدا، قابىلداۋدا بۇرىنعىدان دا قارقىندى، شاپشاڭ قيمىلداۋىن تالاپ ەتەدى. سوندىقتان دا بيلىك جاڭا قوعامدىق وزگەرىستەرگە سايكەس قارقىندىلىقپەن بىرگە وزگەرىپ وتىرۋى كەرەك. جىل سايىن بيلىك قوعاممەن بايلانىستى نىعايتۋ ماقساتىندا جاڭا قۇرالداردى ويلاپ تاۋىپ جاتادى. ماسەلەن، اكىمدەردىڭ حالىق الدىنداعى ەسەبى دەدىك، ودان كەيىن مينيسترلەر مەن اكىمدەردىڭ بلوگ ءجۇر­گىزۋگە مىندەتتەدىك، ودان كەيىن بارىپ اكىمدەردى جىل سايىن استانادا جۋرناليستەر الدىندا ەسەپ بەرۋىن ەنگىزدىك جانە تاعى باسقالارى. ياعني، الاڭدار از ەمەس، ءتىپتى جىل وتكەن سايىن جاڭا ءتاسىل قوسىلىپ جاتادى. بىراق ولاردىڭ سانى ارتقانىمەن، ماسەلە ازايىپ جاتقان جوق. نەگە؟ سەبەبى بۇل بايلانىستار كوبىنە بىرجاقتى كۇيدە، مۇمكىن، بۇل ينستيتۋتتاردىڭ سانىن كوبەيتپەي، ولاردىڭ مازمۇنىن ارتتىر­عان دۇرىس شىعار. جەر داۋى سول قوعام مەن بيلىك اراسىنداعى بايلانىستاعى پروبلەمالاردى اڭعارتتى. مىنە، سون­دىقتان مەن بۇل وقيعالاردىڭ تۇپكىلىكتى سەبەبى شىن مانىسىندە جەر ماسەلەسىندە ەمەس، ال بيلىك پەن قوعام اراسىنداعى قارىم-قاتىناسىندا دەپ ويلايمىن.
– ەگەر دە وسى وقيعالاردان ءسال اۋىت­قىپ، ەلدىڭ دامۋ ماسەلەلەرىنە باسقا قىرىنان قارايتىن بولساق، قازىرگى قازاق قوعامىنىڭ كۇيىنە قانداي باعا بەرەر ەدىڭىز؟ قازاق قوعامىنىڭ الدىنداعى نەگىزگى قاتەرلەر قانداي سوندا؟
– قالاي بولعاندا دا، ەلىمىز ءوز دامۋىنداعى جاڭا ءبىر كەزەڭگە اياق باسۋدا. بۇگىندە قازاق قوعامى ۇلكەن ترانسفورماتسيانى باستان كەشۋدە. بۇنىڭ تەك تەرىس جاقتارىن عانا ەمەس، وڭ جاقتارىن دا كورە ءبىلۋىمىز كەرەك. بۇل قازاق قوعامىنىڭ بەلسەندىلىگىن، سانا­سىنىڭ اشىقتىعىن، وي كەڭدىگىن، ۇيىمداسۋ قابىلەتىن، ۇلتتىق مۇددەلەردى قورعاۋداعى تاباندىلىعىن، تالاپتار­دىڭ وزگەرىسكە ۇشىراپ جاتقاندىعىن، الەۋمەتتىك-ساياسي ماقساتتاردىڭ الۋان تۇرلىلىگىن كورسەتتى. باياعىداي تەك ءتىل ماسەلەسىن عانا العا تارتپايدى. تالاپتار وزگەرۋ­دە، كۇردەلەنۋدە.
ال قاتەرلى تۇستارىنا كەلسەك، ءبىزدىڭ قوعام ءۇشىن ەڭ قاۋىپتى ماسەلە، ول – الەۋمەتتىك جانە ساياسي مارگينيليزاتسيا. ساياسي مارگينيليزاتسيا دەگەنىمىز – بەلگىلى ءبىر الەۋمەتتىك-ساياسي توپتاردىڭ ساياسي پروتسەستەردەن شەت قالۋى، وعان بەلسەنە ارالاسا الماۋى. الەۋمەتتىك مارگينيليزاتسيا دەگەنىمىز – قوعامنىڭ، اسىرەسە جاستاردىڭ كۇندەلىكتى وزگەرىستەرگە سونداي قارقىنمەن بەيىمدەلە الماي، باسقا كۇيدە قالۋى. جاڭا قۇندىلىقتار مەن ماقساتتاردى بەرە الماۋى. مەنىڭشە، ەڭ قاتەرلى ترەندتەر وسى. ولاردى ۋشىقتىرىپ وتىرعان جەمقورلىق ماسەلەسى، سەبەبى ول تەڭسىزدىكتى كۇشەيتە تۇسەدى. قۇدايعا شۇكىر، كەشەگى بولعان وقيعالاردان ءبىز امان-ەسەن شىقتىق. ازاماتتار وزدەرىنىڭ ساناسىنىڭ اشىق، رۋحى بيىك ەكەندىگىن كورسەتتى. بىراق مۇنداي جاعدايلار ورىن الا بەرەتىن بولسا، باسقا دا الەۋمەتىك توپتار تارتىلا بەرسە، سونىڭ ىشىندە جاستار جاعى بۇعان كوپ ارالاسسا، بۇل ەرتەڭ قۇقىقتىق ارنادان شىعىپ كەتىپ، كەرى اسەرىن تيگىزۋى مۇمكىن. سەبەبى قازاق قوعامى بىرتەكتى ەمەس. قازاقتىڭ ىشىندە بايى دا بار، كەدەيى دە بار. ىسكەرى مەن جالقاۋى دا بار. ءبىلىمدىسى مەن ءبىلىمسىزى دە بار. سوندىقتان قازىر ءبارىمىز ءۇشىن سىن ساعات – بيلىككە دە، زيالى قاۋىمعا دا، ساياسي كۇشتەرگە دە…
– ءسىز قوعامدىق تالاپتار كۇر­دەلەنۋدە دەدىڭىز، بىراق دەگەنمەن دە قازاق قوعامىندا قانداي ساياسي پلاتفورما، قانداي ساياسي ۇستانىم باسىمىراق دەپ ويلايسىز؟
– سوڭعى وقيعالار قازاق قوعا­مىنداعى ساياسي كوزقاراستاردىڭ الۋان تۇرلىگىن اڭعارتسا دا، قازاق قوعامى يدەولوگيا جاعىنان كوبىنەسە سولشىل باعىتتا ەكەنىن كورسەتتى. قازاق اۋديتورياسىنداعى ديسكۋسسيالاردا ءبىز كوبىنەسە ءبارىن ءبىر شكالامەن ولشەپ كەلدىك. قازاقى جانە قازاقى ەمەس، ۇلتتىق جانە ۇلتجاندى ەمەس دەپ ساياساتكەرلەر مەن قايراتكەرلەردى ەكىگە جىكتەدىك. بىراق ءبىز تاعى ءبىر نارسەنى ۇمىتپاۋىمىز كەرەك، مۇندا كوپ نارسە حالىقتىڭ ۇلت تاقىرىبىنا كوز­قاراسىمەن عانا ەمەس، سونداي-اق، ساياسي كوزقاراستارىمەن جىكتەلەدى عوي. كەز كەلگەن قوعامدا وڭشىل جانە سولشىل باعىتتان بولەك، تسەنتريستىك باعىتتا، راديكالدى وڭشىل، راديكالدى سولشىل دەپ تە جىكتەلەدى. بىراق قازاق قوعامى نەگىزىنەن سولشىل كونسەرۆاتيۆتىك باعىتتا. ياعني، مەملەكەتتىڭ باسىم ءرولىن قالايدى، قاراپايىم قازاق اينالاداعى پروتسەستەردى سولشىل كوزقاراستارىمەن ولشەيدى. قازاق نە كۇتسە دە، ۇكىمەت پەن مەملەكەتتەن كۇتەدى. اشىعىن ايتاتىن بولساق، وزىنەن ەشنارسەنى كۇتپەيدى جانە وزىنە كوپ تالاپ قويا بەرمەيدى. تۇبەگەيلى رەفورمالاردان سەسكەنەدى، ولارعا دايىن ەمەس. جەردەن، تىلدەن، ۇلتتىق بىرەگەي سيپاتتان ايىرىلىپ قالامىز دەگەن قورقىنىش بار.
– بۇل قورقىنىش تەك ءبىر عاسىردا قازاقتىڭ ەكى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس، اشتىق پەن رەپرەسسيا، قۋدالاۋ مەن الاش قايراتكەرلەرى سياقتى ساياسي ەليتاسىنان ايىرىلعانىنان سوڭ تۋىنداپ وتىرعان جوق پا؟ جالپى، ۇلتتىڭ بويىندا ءوزىن-ءوزى ساقتاۋ ينستينكتىمەن قاتار، مەملەكەتتى ساقتاۋ تۇيسىگى بولعانى دۇرىس ەمەس پە؟ 
– دۇرىس ايتاسىز. ءبىزدىڭ ۇلت ءبىر عاسىرلىق تاريح ىشىندە، باسقا قانداي دا ءبىر ۇلتتىڭ باسىنان كەشىرمەگەن تالاي ساياسي درامالىق، تراگەديالىق جاعدايلاردى كەشتى. سوندىقتان ۇلتتىڭ ءوزىن-ءوزى ساقتاۋ ينستينكتى كۇشتى. بىراق، مەنىڭشە، ەل دامۋى ءۇشىن قازاق قوعامى ساپالىق وزگەرىستەردىڭ قاجەتتىلىگىن دە ءتۇسىنىپ، مويىنداۋى قاجەت. ونىڭ ءبىر العىشارتى، يدەيالىق الۋان تۇرلىلىك. ۇلتتىق بۋرجۋازيانىڭ قالىپتاسپاي جاتقاندىعى، بالكىم، سودان شىعار. بىزدە وڭشىل باعىتتاعى ينتەللەكتۋال­داردىڭ ۇلكەن ءبىر توبى دا جوق ەكەن. ايدوس سارىم، تولەگەن جوكەەۆ سياقتى بىرەن-ساران وڭشىل كوزقاراستاعى قايراتكەرلەردى اتاعاننان باسقا. جالپى، رەفورمالاردىڭ قاجەتتىگىن مەملەكەت تاراپىنان ەمەس، قوعام ىشىنەن جاقتاۋشىلار بار ما؟ جوق دەمەسەك تە، كوپ ەمەس. ءتىپتى، كەڭەستىك يدەالدار ورنىققان رەسەي قوعامىنىڭ وزىندە وڭشىل كۇشتەر مەن وڭشىل قايرات­كەرلەر بار. ال قازاق قوعامىندا ون­دايلار از. تۇلعالار ەمەس، دوكترينا­لار از. جالپى، ءبىز جەر كودەكسىندەگى داۋ-دامايلاردان كەيىن رەفورمالاردان مۇلدەم باس تارتپاۋىمىز كەرەك. قاتەلەسپەسەم، 2003 جىلى «جاس الاش» گازەتىندە «ۇلتشىلدىق پەن ليبەراليزم» اتتى ماقالا جازعان ەدىم. ياعني، قازاق قوعامىنىڭ دامۋ پەرسپەكتيۆاسى وسى ەكى كوزقاراستىڭ ۇيلەسىمىنە بايلانىستى بولاتىن سياقتى. ياعني، ۇلتشىلدىعىنا – ۇلتتىق جانە مەملەكەتتىك مۇددەلەرگە بەرىكتىگىمەن قاتار، ۇلتتىق-دەموكرا­تيالىق قۇندىلىقتارداعى ۇستانىم­دارعا تاۋەلدى. وسى ەكى پلاتفورمانىڭ ۇيلەسىمدىلىگى ءبىزدىڭ قوعامنىڭ جاڭا جاعدايلارعا، الەمدىك كۇردەلى پروتسەس­تەرگە سول قارقىندا بەيىمدەلۋىمىزدىڭ كەپىلى. بيلىك تە قوعاممەن قارىم-قاتىناستى جەتىلدىرۋدەن باسقا جالپى قازاق قوعامىنىڭ بولاشاقتاعى قانداي ساپالى كۇيگە كوشۋگە ۇمتىلۋى كەرەك، الەمدەگى پروتسەستەرگە قالاي بەيىمدەلۋى كەرەك، جاڭا سىناقتارعا بايلانىستى قانداي شەشىمدەر قابىلداۋى كەرەك دەگەندەي ماسەلەلەرمەن شۇعىلدانۋى ءتيىس. بۇل وقيعالار بارلىق جاققا بىردەي ساباق بولدى بيلىكتەن باستاپ قوعامعا دا، زيالى قاۋىم مەن ۇلتشىلدارعا دا… ۇلتتىق سانا وزگەرىس ۇستىندە، بىراق بۇل پروتسەسس قالاي جانە قانداي قارقىندىلىقپەن ءجۇرىپ جاتقانىن جالپى سەزسەك تە، تەرەڭ زەرتتەپ، ساراپ­تاپ جاتقان جوقپىز. قازاق قوعامىنداعى ىشكى پروتسەستەردى، قۇندىلىقتاردىڭ وزگەرۋىن، تانىمنىڭ وزگەرۋىن، قازاقتى نە الاڭداتادى، نە بىرىكتىرەدى، قازاق بولاشاقتان نە كۇتەدى، قانداي يدەال­دارعا ۇمتىلادى نە بولماسا جاڭا قازاق قانداي بولۋى قاجەت دەگەن سياقتى سۇراقتارعا جاۋاپتى بىرگە ىزدەۋىمىز قاجەت. وزگە پروتسەستەر مەن قۇبى­لىستاردى زەرتتەيمىز دەپ، ءوز قازا­عىمىزدى بىلمەي، تانىماي تۇرعان سياقتىمىز. باياعى ۇردىسپەن، باياعى ولشەممەن قاراپ كەلەمىز، بىراق ۇلت 25 جىلدا ۇلكەن ترانسفورماتسيانى باسىنان وتكىزگەن، سوندىقتان ىشكى ماسەلەلەرگە كوڭىل ءبولۋ قاجەت.
– تاعى ءبىر سۇحباتىڭىزدا «تاۋەل­سىزدىك ءۇشىن شىنايى كۇرەس تاۋەلسىزدىك العان كۇننەن باستالادى» دەگەن ەدىڭىز. رەسەي تاراپىنان وقتا-تەكتە كوتەرىلىپ، حالىقتىڭ نارازىلىعىن تۋعىزاتىن ورتاق ۆاليۋتا قۇرۋ سياقتى باستامالار، ەكونوميكالىق وداقتى ساياسيلاندىرۋعا ۇمتىلۋ، تاعىسىن تاعىلارى تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەستىڭ ءالى دە جالعاسىپ جاتقانىن اڭعارتپاي ما؟
– نەگىزىنەن، بۇل ويدى ەلباسى تاۋەلسىزدىككە ارنالعان جيىنداردىڭ بىرىندە: «تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەس ءبىز ەگەمەندىككە قول جەتكىزگەن 1991 جىلى اياقتالعان جوق، تاۋەلسىزدىك ءۇشىن ناعىز كۇرەس ەندى باستالدى» – دەگەن ەدى. شىندىعىندا دا سولاي. تاۋەلسىزدىكتى جاريالاۋ ءبىر بولەك، ال تاۋەلسىزدىكتى قورعاۋ كۇندەلىكتى جۇرەتىن پروتسەسس. قاتەلەسپەسەم، بۇل سۇحباتتى وسىدان 4-5 جىل بۇرىن بەرىپ، وسى ماسەلەنى ايتقانبىز. بالكىم، سول كەزدە وسى سوزدەردى ايتا وتىرىپ، ءبىز ونىڭ قان­شالىقتى شىنايى، راس ەكەنىن تەرەڭ ۇعىنباعان شىعارمىز. ودان كەيىن ۋكراينا، سيريانىڭ جاعدايلارىن كورە وتىرىپ، بۇل ءسوزدىڭ ماعىناسىن وقىرماندارمەن بىرگە باسقاشا ۇعىنىپ-تۇسىنە باستادىق. بۇل تۇسىنىك ءبىزدىڭ بويىمىزدا كۇندەلىكتى بولۋى كەرەك. ءاربىر ازامات، ءاربىر تۇلعا قاي جاقتا بولماسىن جانە سوڭعى وقيعالارعا سايكەس داۋدىڭ قاي جاعىندا بولماسىن، ەشنارسەنىڭ دە مەملەكەتتىلىك پەن تاۋەلسىزدىك ۇعىمدارىنان جوعارى ەمەس ەكەنىن ءتۇسىنۋى كەرەك. ءبىزدى بىرىكتىرەتىن سول ۇعىم بولۋى ءتيىس.
فەيسبۋكتە جازعان ءبىر جازبامدا «مەملەكەتتىڭ نەگىزى – مەملەكەتشىل ازاماتتار مەن مەملەكەتقۇرۋشى ەليتا» دەگەن ەدىم. سول كەزدە بىرقاتار ءارىپ­تەستەرىم جەكەگە شىعىپ: «اعا، مەملەكەتقۇرۋشى ەليتا دەگەن نە؟ ول قانداي ۇعىم؟» – دەپ توتەسىنەن سۇراق قويدى. شىنىن ايتسام، بۇل ءسوزدى ارىپتەستەرىمنىڭ، وقىرماندارىمنىڭ بايقاپ قالىپ، ساراپتاعانىنا ريزا بولدىم. راسىن ايتسام، بۇل دا مەنىڭ ويلاپ تاپقان ءسوزىم ەمەس. وسىدان ەكى جىل بۇرىن يمانعالي تاسماعامبەتوۆپەن وسىنداي كەزدەسۋ بارىسىندا الەمدەگى ءتۇرلى وقيعالاردى تالقىلاعانبىز. سوندا ول ۋكرايناداعى جاعدايدى مىسالعا كەلتىرە وتىرىپ: «مەملەكەتتىڭ ومىرشەڭدىگى – ازاماتتاردىڭ، قوعامنىڭ بەلسەندىلىگىمەن قوسا، ەليتانىڭ مەملەكەتشىلدىگىنە دە بايلانىستى» – دەگەن ەدى. ياعني، كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ نەگىزى – مەملەكەتقۇرۋشى ەليتاعا، ونىڭ جاۋاپكەرشىلىگىنە بايلانىستى ەكەن. سول ەلدەردەگى جاعدايدىڭ ءبىزدىڭ ەلىمىزدە قايتالانۋ مۇمكىندىگىنىڭ ازدىعى – ءبىزدىڭ ەليتانىڭ مەم­لەكەتتىلىك ۇعىمى مەن قۇندىلىقتارىنا بەرىكتىگىندە. شەنەۋنىكتەردى قانشا سىناساق تا، قۇدايعا شۇكىر، ءبىزدىڭ ەليتا مەملەكەتتىلىك يدەياسىنا بەرىك. مۇحتار تايجاننىڭ فەيسبۋك پاراقشاسىندا جازىپ وتىرعان جازبالارى دا سودان دەپ ويلايمىن. ول ءوز پاراقشالارىندا وسى وقيعالار بويىنشا جازبالارىندا: «قانشا سىناساق تا، بۇل بيلىك قازاقتىڭ ىشىنەن شىققان عوي» – دەپ ايتادى. بيلىكتى، ەليتانى جاۋ دەپ قاراس­تىرماۋىمىز كەرەك. ءبارىمىز ءبىر ەلدىڭ ازاماتتارىمىز. قازاق ساياساتىنىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى – بيلىكشىل نەمەسە وپپوزيتسياشىل، وڭشىل نەمەسە سولشىل بولسىن، ساياساتتا جۇرگەن تۇلعالاردى مەملەكەتشىل نەمەسە مەملەكەتشىل ەمەس دەپ باعالايمىز. بۇل نەنى اڭعارتادى؟ بۇل قوعامدا سونداي ۇستانىمنىڭ بارىن كورسەتەدى. ياعني، ەگەر قوعام بەلگىلى ءبىر تۇلعالار بيلىكتىڭ قاي جاعىندا جۇرسە دە، وعان مەملەكەتشىل دەپ باعا بەرسە، وندا ءاربىر قاراپايىم ازامات بۇل تۇلعادان مەملەكەتتىلىك قۇندىلىقتارعا بەرىك بولعانىن قالايتىندىعىندا. وسىنداي ۇستانىم ساقتالا بەرسە، ءبىز ارقاشاندا مەملەكەت بولىپ قالا بەرەمىز. قازاقتىڭ جەرى اقىرزامانعا دەيىن قازاقتىڭ جەرى بولىپ قالادى.
– سۇحباتىڭىزعا راقمەت. 

اڭگىمەلەسكەن
كامشات تاسبولات

ايقىن-اقپارات