1916 жылғы қазақтардың ұлт-азаттық көтерілісі

1916 جىلعى قازاقتاردىڭ ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى

| Jun 17, 2016

رەسەي يمپەرياسىنىڭ وتارشىلدىق ساياساتىنا قارسى قازاق حالقىنىڭ ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى باستالعانىنا بيىل 100 جىل تولادى. كوتەرىلىسكە 1916 جىلى 25 ماۋسىمدا تۇركىستان ولكەسى مەن ءىشىنارا ءسىبىر ايماعىنىڭ 19 بەن 43 جاس ارالىعىنداعى ەر ازاماتتارىن ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس مايدانىنا «قارا جۇمىسقا» الۋ تۋرالى پاتشا وكىمەتى شىعارعان جارلىق تۇرتكى بولعان. نەگىزىنەن جەتىسۋ، تورعاي وڭىرلەرىندە وتكەن كوتەرىلىستى باسىپ-جانشۋ ءۇشىن پاتشا وكىمەتى جازالاۋشى وتريادتار جىبەرگەن. ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى 1917 جىلى ءىى نيكولاي پاتشا تاقتان قۇلاعانعا دەيىن جالعاسقان. ازاتتىق قازاقستان ورتالىق مەملەكەتتىك كينوفوتوقۇجاتتار مەن دىبىس جازبالارى مۇراعاتىنان الىنعان تاريحي سۋرەتتەردى ۇسىنادى.

تۇگەلىن وقىڭىز

تورعاي وزەنى ماڭىنداعى امانگەلدى مەن ابدىعاپار باستاعان كوتەرىلىسشىلەر شتابى ورنالاسقان دۇكەنباي ءۇيى. ۇرپەك قونىسى، قاراتورعاي بولىسى.

1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنىڭ كوسەمى، حالىق باتىرى امانگەلدى يمانوۆ. ءابىلحان قاستەەۆ سالعان سۋرەت.

قازاقتاردىڭ 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنىڭ كارتاسى.

امانگەلدى يمانوۆ جاساعىنىڭ شتابى ورنالاسقان دۇكەنباي اۋىلى.

جازالاۋشى وتريادقا توسقاۋىل بولعان تورعاي وزەنى، توڭاباي اۋىلىنىڭ تۇسى.

امانگەلدى يمانوۆ ۇستاحاناسىنىڭ قۇرال-سايماندارى

1916 جىلعى تورعاي كوتەرىلىسشىلەرىنىڭ قارۋ-جاراقتارى.

امانگەلدى يمانوۆتىڭ جەكە حاتشىسى الماعامبەت جانبەكوۆ (وڭ جاقتا) پەن ەسكادرون كومانديرى جاپپاسباەۆ (سول جاقتا).

1916 جىلعى كوتەرىلىس كەزىندەگى امانگەلدى يمانوۆ جاساعىنىڭ بايلانىسشىلارى.

تورعاي وبلىسىنداعى 1916 جىلعى امانگەلدى يمانوۆ باسقارعان كوتەرىلىسكە جانە كەيىن ازامات سوعىسىنا قاتىسقان اقىن ءابجان قۇندىزباەۆ.

قايراڭباي مالشاۇلى – 1916 جىلعى كوتەرىلىسكە قاتىسۋشى، امانگەلدى جۇزدىگىنىڭ جەتەكشىسى.

امانگەلدى يمانوۆ جاساعى جازالاۋشى وتريادقا قارسى اتىسقان وتەباي ءۇيى.

امانگەلدى جاساعىنىڭ ۇستاسى سىزدىق قىزىروۆ.

مەركى كوتەرىلىسشىلەرىنىڭ جەتەكشىسى.

جەتىسۋداعى كوتەرىلىستى جازالاۋشى وتريادتىڭ باسىپ-جانشۋى كەزىندە قيراعان اۋىلدىڭ جۇرتى.

امانگەلدى يمانوۆ پەن كوتەرىلىسشىلەر. سۋرەتشى ءابىلحان قاستەەۆ كارتيناسىنىڭ كوشىرمەسى.

ءمۇسىنشى ا.ا.لەبەدەۆتىڭ «1916 جىلعى كوتەرىلىسشىلەر» تۋىندىسىنىڭ كوشىرمەسى.

امانگەلدى يمانوۆ جاساعىنىڭ جازالاۋشى وتريادپەن شايقاسىن بەينەلەيتىن كارتينا.

كازاكتاردىڭ كوتەرىلىسشىلەردى جازالاۋى. سۋرەتشى كارتيناسىنان كوشىرمە.

ازاتتىق راديوسى

ەرلان ىدىرىسوۆ حالىققا ەسەپ بەرۋ كەزدەسۋىن وتكىزەدى

«زۋقا باتىر – الاساپىران زامانا ارىستانى» اتتى ەڭبەك الماتىدا جارىق كوردى.

اتتىعا جول، اۋىزدىعا ءسوز بەرمەگەن تۇرىم باتىر

kerey.kz

ءار داۋىردە حالىقتىڭ پانا تۇتار، قورمال سانار قۇرمەتتى ازاماتتارى بولادى، سولاردىڭ ءبىرى زامانى اتتىعا جول، اۋىزدىعا ءسوز بەرمەيتىن، باتىرلىعىمەن حالقى جاقتا تۇرىپ، مىناۋ ورتاسى مەن مەكەنىن قورعاۋ جولىندا سىرت جاۋعا سەس بولىپ كەلگەن تۇرىم باتىردى تۋعان حالقى ماڭگى ۇماتپايدى. تۇرىم بالا كۇنىنەن بالۋاندىعىمەن، قامشىگەرلىگىمەن اتى شىققان، ەسەيىپ ات جالىن تارتىپ مىنە كوز الارتقان جاۋلارىنىڭ بەتىن قايتارىپ كوزگە تۇسكەندىكتەن «بۇل وڭىردە تۇرىم بار» دەپ سىرت جاۋلار اتتاپ باسپايتىن بولعان. تۇرىم ءومىرىنىڭ سوڭىندا زيراتىن قازىپ، قابىرىن تۇرعىزىپ قويىپ قاجىلىق ساپارعا اتتانىپ، قايتارىندا بۇگىنگى سەمەي ءوڭىرى ماڭىنا كەلگەندە تۇيىقسىز دۇنيە سالىپ، جول جولداستارى سۇيەكتە بۇزباي سارتەرەكتەگى ءوزى ازىرلەپ كەتكەن قابىرعا جەتكىزىپ، ەل، جۇرتىنا تابىس ەتىدى. يتەلى رۋىنىڭ ءبىر مۇنشا اتاسى اجى گۇڭ بولىپ
«سەن ەسىركە، تىنىش ۇيىقتات، باق سوزىمە!» /اباي/

kerey.kz

ءبىزدىڭ قازاقتا «مالعا دوستىڭ مالدان باسقا مۇڭى جوق» – «مالدان بوعى عانا بوتەن» تالاي جارىمەس ابايدىڭ اتىنا نەشە ءتۇرلى ءسوز ايتقان. ونىڭ ىشىندە ساۋداگەر عانا ەمەس، ءوزىن ء“سوز ۇستاعان”، “ەل ۇستاعان” سانايتىندار دا بولدى. بۇلارعا ابايدىڭ ءوزى جاۋاپ بەرىپ كەتكەن: «تىنىش ۇيىقتات، سەن ەسىركە، باق سوزىمە!». ال، اناۋ جىگىت «مالدىڭ بۋىمەن» نەگىزگى ويىن دۇرىس جەتكىزە الماعان سياقتى. ول، «قۇنەكەڭ مالىن شىعىنداپ، ابايدى وقىتىپ، جاعداي جاساماعاندا قالاي بولار ەدى… ءبىز دە سول قۇنەكەڭ سياقتىمىز…» دەگەندى ايتپاقشى بولدى – اۋ دەيمىن… قۇنەكەڭ قايدا، سەن قايدا… «قۋاتى كۇشتى نۇرلى ءسوز، قۋاتىن بىلگەن ابايلار…» – دەيدى اباي. ءسوزدىڭ قۋاتىن بىلمەگەن وتە قيىن، كۇيىپ قالۋىڭ مۇمكىن… وسى ارادا بريتانيانىڭ پرەمەر – ءمينيسترى بولعان بەندجامين ديزراەليدىڭ
تيبەت اسقان كوش نە سەبەپتى باستالدى؟

kerey.kz

1883-جىلى التايدان جامىسباي باستاعان قازاقتار العاش رەت باركول جەرىنە كوشىپ باردى، 1887-1891-1895 جىلدارى تاعىدا كوشىپ كەلگەندەر بولدى. ونان كەيىندە كوشىپ كەلگەندەر بولدى، مىسالى 1912-1913 جىلدارى، 1920 جىلدارى، 1924-1929 جىلى كەلگەنلەر بولدى، ولاردىڭ دەنى التايدان بولاتىن. 1912 جىلدان كەيىن مانجۋ بيلىگى قۇلاپ قىتاي بيلىگى ورنادى، 1928 جىلى بيلىككە كەلگەن جين شۋرىن التاي تورەسى قاسىمقان ۇلى شارىپقاندى، تارباعاتاي تورەسىنىڭ ۇلى قىزىردى، باركول قازاق ۇكىردايى ءالىپتىڭ ۇلى ەلىسقاندى ۇرىمجىدە وقىتتى، ەلىسقان زاماناۋي اسكەري ءبىلىم الدى، قىتاي ءتىلىن ۇيرەندى. ونى 200 ادامدىق قارۋلى قازاققا باسشى ەتىپ ونى «شىعىس شىڭجاڭ شەگارا قورعانىس وتريادى» دەپ اتادى. 1931 جىلى قۇمىل ۇيعىرلارى قوجانيازدىڭ باستاۋىندا كوتەرىلىس جاسادى. وقيعا ءبىر قىتاي اسكەر باسىنىڭ ءبىر ۇيعىر قىزدى زورلىقپەن ايەل ەتىپ الماق
مىرجاقىپ دۋلاتوۆ تۇرمەدە جاتقاندا جازعان ولەڭى

kerey.kz

جەكە ارحيۆىمنەن تابىلعان قۇندى مۇراعات «مىرجاقىپ دۋلاتوۆ تۇرمەدە جاتقاندا جازعان ولەڭى) بۇل ولەڭدى 1980 – جىلى ءور التايدىڭ كوكتوعاي اۋدانىنا قاراستى دۇرە اۋىلىندا 61 جاستاعى قاۋان ورىنباسارۇلى دەگەن اقساقال ايتقانىنان جەكە ارحيۆىمدە ساقتالىپ قالعانىنان تاۋىپ وقىرمانمەن ءبولىسىپ وتىرمىن. اي، قۇداي – اۋ، اققا جاق، ءوزىڭى ايان مەن ناقاق. اقيقات دەگەن جولىڭنىن، ابىرويىڭدى اشپا حاق. اياتبەنەن قادىسقا، اللا نيەت اق ىسكە. جان الماسام جوق ەدى-اۋ، جازا تارتسىن دەگەن باق. مەنى سوتتاپ بايلاتىپ، زىعىرداندى قايناتىپ. ماسايراسىن ءماز بولىپ، قيناعاندى ءوزىڭ تاپ جاقىن جەردەن جاۋ شىعىپ، ماقۇل ىستەن داۋ شىعىپ. دۇشپان ءۇستاپ قولىمنان، يتتەر تىستەپ تونىمنان. جامان توسۋ بولعان شاق، تۇتقىن بولىپ تارىعىپ، جالعىز جاتىپ زارىعىپ، اشۋ قىسىپ ويدى الىپ، دەرت ءجايىلىپ بويدى
عالىم بوقاش مەرەيلى 50 جاستا

kerey.kz

Altyn Magauina بۇگىن اتامىزدىڭ ەڭ جاقىن شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى، ءبىزدىڭ باۋىرىمىز، قازاقتىڭ ماقتان تۇتاتىن جاستارىنىڭ ءبىرى عالىم بوقاش مەرەيلى 50 جاسقا تولىپ وتىر. ءبىز ءۇشىن بۇل كۇن – جاي عانا عالىمنىڭ تۋعان كۇن ەمەس، بۇل – ونىڭ جارتى عاسىرلىق ونەگەلى ءومىر جولىنىڭ، ادال ەڭبەگىنىڭ، بيىك پاراسات پەن ادامگەرشىلىگىنىڭ مەرەكەسى. ءبىز عالىمدى تەك تەرەڭ ءبىلىمى ءۇشىن ەمەس، ۇلكەن جۇرەگى ءۇشىن قادىرلەيمىز. عالىمنىڭ الەمنىڭ ەڭ بەدەلدى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىرى – وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتىندە ءبىلىم الىپ، “ازاتتىق راديوسىندا جەمىستى ەڭبەك ەتىپ، بۇگىندە امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتىندە ابىرويلى جۇمىس اتقارىپ جۇرگەنى ونىڭ تاباندىلىعىنىڭ، بىلىمگە قۇشتارلىعىنىڭ جانە ەڭبەكقورلىعىنىڭ ايقىن كورىنىسى. الايدا ادامنىڭ شىنايى باعاسى ونىڭ قىزمەتىمەن نەمەسە جەتكەن جەتىستىكتەرىمەن عانا ولشەنبەسە كەرەك. ادامنىڭ قادىرى ونىڭ جۇرەگىندە،