1916 жылғы қазақтардың ұлт-азаттық көтерілісі

1916 جىلعى قازاقتاردىڭ ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى

| Jun 17, 2016

رەسەي يمپەرياسىنىڭ وتارشىلدىق ساياساتىنا قارسى قازاق حالقىنىڭ ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى باستالعانىنا بيىل 100 جىل تولادى. كوتەرىلىسكە 1916 جىلى 25 ماۋسىمدا تۇركىستان ولكەسى مەن ءىشىنارا ءسىبىر ايماعىنىڭ 19 بەن 43 جاس ارالىعىنداعى ەر ازاماتتارىن ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس مايدانىنا «قارا جۇمىسقا» الۋ تۋرالى پاتشا وكىمەتى شىعارعان جارلىق تۇرتكى بولعان. نەگىزىنەن جەتىسۋ، تورعاي وڭىرلەرىندە وتكەن كوتەرىلىستى باسىپ-جانشۋ ءۇشىن پاتشا وكىمەتى جازالاۋشى وتريادتار جىبەرگەن. ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى 1917 جىلى ءىى نيكولاي پاتشا تاقتان قۇلاعانعا دەيىن جالعاسقان. ازاتتىق قازاقستان ورتالىق مەملەكەتتىك كينوفوتوقۇجاتتار مەن دىبىس جازبالارى مۇراعاتىنان الىنعان تاريحي سۋرەتتەردى ۇسىنادى.

تۇگەلىن وقىڭىز

تورعاي وزەنى ماڭىنداعى امانگەلدى مەن ابدىعاپار باستاعان كوتەرىلىسشىلەر شتابى ورنالاسقان دۇكەنباي ءۇيى. ۇرپەك قونىسى، قاراتورعاي بولىسى.

1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنىڭ كوسەمى، حالىق باتىرى امانگەلدى يمانوۆ. ءابىلحان قاستەەۆ سالعان سۋرەت.

قازاقتاردىڭ 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنىڭ كارتاسى.

امانگەلدى يمانوۆ جاساعىنىڭ شتابى ورنالاسقان دۇكەنباي اۋىلى.

جازالاۋشى وتريادقا توسقاۋىل بولعان تورعاي وزەنى، توڭاباي اۋىلىنىڭ تۇسى.

امانگەلدى يمانوۆ ۇستاحاناسىنىڭ قۇرال-سايماندارى

1916 جىلعى تورعاي كوتەرىلىسشىلەرىنىڭ قارۋ-جاراقتارى.

امانگەلدى يمانوۆتىڭ جەكە حاتشىسى الماعامبەت جانبەكوۆ (وڭ جاقتا) پەن ەسكادرون كومانديرى جاپپاسباەۆ (سول جاقتا).

1916 جىلعى كوتەرىلىس كەزىندەگى امانگەلدى يمانوۆ جاساعىنىڭ بايلانىسشىلارى.

تورعاي وبلىسىنداعى 1916 جىلعى امانگەلدى يمانوۆ باسقارعان كوتەرىلىسكە جانە كەيىن ازامات سوعىسىنا قاتىسقان اقىن ءابجان قۇندىزباەۆ.

قايراڭباي مالشاۇلى – 1916 جىلعى كوتەرىلىسكە قاتىسۋشى، امانگەلدى جۇزدىگىنىڭ جەتەكشىسى.

امانگەلدى يمانوۆ جاساعى جازالاۋشى وتريادقا قارسى اتىسقان وتەباي ءۇيى.

امانگەلدى جاساعىنىڭ ۇستاسى سىزدىق قىزىروۆ.

مەركى كوتەرىلىسشىلەرىنىڭ جەتەكشىسى.

جەتىسۋداعى كوتەرىلىستى جازالاۋشى وتريادتىڭ باسىپ-جانشۋى كەزىندە قيراعان اۋىلدىڭ جۇرتى.

امانگەلدى يمانوۆ پەن كوتەرىلىسشىلەر. سۋرەتشى ءابىلحان قاستەەۆ كارتيناسىنىڭ كوشىرمەسى.

ءمۇسىنشى ا.ا.لەبەدەۆتىڭ «1916 جىلعى كوتەرىلىسشىلەر» تۋىندىسىنىڭ كوشىرمەسى.

امانگەلدى يمانوۆ جاساعىنىڭ جازالاۋشى وتريادپەن شايقاسىن بەينەلەيتىن كارتينا.

كازاكتاردىڭ كوتەرىلىسشىلەردى جازالاۋى. سۋرەتشى كارتيناسىنان كوشىرمە.

ازاتتىق راديوسى

توقاەۆ مىرزا ءتىل جايلى تاعى بىردەڭە دەپتى

kerey.kz

Zhalgas Yertay ورىس ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن ەش تومەندەتپەدىك، ونىڭ ءبارى كۇڭكىل ءسوز دەگەن ەكەن. قازاق ءتىلىنىڭ دە مارتەبەسى تومەندەدى دەپ بايبالام سالماڭدار دەپ ۇرسىپتى. الدىمەن جاۋابى جوق سۇراقتاردان باستايىق. توقاەۆ مىرزا، ەگەر ەشتەڭە وزگەرمەسە، وندا “تەڭ” ءسوزىنىڭ “قاتارعا” اۋىسۋى جاي كوز الداۋ ارەكەتى مە؟ قوعامداعى گرادۋستى باسۋعا تالپىنىس قانا ما؟ قازىرگى مەملەكەتتىك بيۋروكراتيالىق اپپاراتتىڭ ستاتۋس-كۆونى ساقتاپ قالۋعا تىرىسۋى دەپ باعالاسا بولا ما؟ ەندى توقاەۆ مىرزانىڭ ءار سوزىنە توقتالساق.“جاڭا كونستيتۋتسيا ءماتىنىنىڭ رەسمي قۇجات رەتىندە قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە جاريالانۋى كوپ نارسەنى اڭعارتپاي ما؟ بۇل جەردە تۇسىنىكتەمە بەرىپ، اقتالۋدىڭ ءوزى ارتىق”يا، قازىرگى قازاق ءتىلىنىڭ پروبلەماسى دا سول – قازاق ءتىلى مەن ورىس ءتىلىنىڭ قۇقىقتىق تەڭدىگى مەملەكەتتىك ءتىلدى كەمسىتىپ تۇر. ويتكەنى بيۋروكراتيا قۇجاتتاردى ورىسشا ازىرلەپ، كەيىن
14 ناۋرىز – ماتەماتيكتەر كۇنى

kerey.kz

كافەدرا پروفەسسورى ماتەماتيكتەر كۇنىنە ارنالعان «تاڭعى Studio» تاڭعى شوۋىندا 15 ناۋرىز، 2025 14 ناۋرىز – ماتەماتيكتەر كۇنىنە وراي «تاڭعى Studio» تاڭعى شوۋىنىڭ قوناعى بەلگىلى عالىمدار: فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور قانگۋجين بالتابەك ەسماتۇلى مەن PhD-دوكتور جۇماباي ءمادىبايۇلى بولدى. ەفيردە ولار ماتەماتيكانىڭ ماڭىزدىلىعىن، مەرەكەنىڭ تاريحىن، قازاق ماتەماتيكتەرىنىڭ عىلىمنىڭ دامۋىنا قوسقان ۇلەسىن تالقىلادى. پروفەسسور بالتابەك ەسماتۇلى ماتەماتيكانىڭ عىلىمداردىڭ پاتشايىمى سانالاتىندىعىنا توقتالدى. ول ءبىر جاعىنان عىلىمي ءبىلىمنىڭ شىڭىندا تۇرسا، ەكىنشى جاعىنان باسقا پاندەردىڭ دامۋىنا نەگىز بولاتىن كومەكشى عىلىم ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. عالىم شەكسىزدىك پەن ماتەماتيكالىق ەسەپتەۋلەردىڭ دالدىگىن بىلدىرەتىن π سانىنىڭ شىعۋ تاريحىنا دا توقتالدى. دوكتور جۇماباي ءمادىبايۇلى بۇل كۇننىڭ 1988 جىلدان باستاپ «π سانى كۇنى» (π – يرراتسيونال سان، شامامەن 3,14142… تەڭ) رەتىندە تويلانا
سي ءتسزينپيننىڭ قىتاي اسكەري باسشىلىعىن “تازالاۋى” نەنى بىلدىرەدى؟

kerey.kz

ريد ستەنديش رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين (وڭ جاقتا) ەلگە ساپارمەن كەلگەن قىتاي گەنەرالى چجان يۋسيامەن قول الىسىپ تۇر. 2017 جىل. وتكەن اپتانىڭ اياعىندا قىتايدىڭ ورتالىق اسكەري كوميسسياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنەن ءارى قىتاي كوممۋنيستىك پارتياسى ساياسي بيۋروسىنىڭ مۇشەلىگىنەن بوساتىلدى. اسكەري باسشىلىقتاعى مۇنداي جوعارى شەندى تۇلعانىڭ ورنىنان الىنۋى پەكيننىڭ تايۆانعا قاتىستى جوسپارىنا، اقش-پەن باسەكەسىنە جانە ايماقتاعى تۇراقتى ويىنشى رەتىندەگى رولىنە قاتىستى بىرقاتار سۇراق تۋعىزىپ وتىر. 24 قاڭتار كۇنى پەكين قىزمەتتەن بوساتىلعان گەنەرال چجان يۋسيا (قىتاي باسشىسى سي ءتسزينپيننىڭ كوپ جىلدان بەرگى سەنىمدى سەرىگى بولعان) تەرگەۋگە الىندى دەپ حابارلادى. توسىن شەشىمنەن كەيىن سي تسزينپين اسكەري باسشىلىق شىڭىندا جالعىز ءوزى قالدى. قىتايدى زەرتتەۋشى ساراپشىلار مۇنىڭ بيلىك ساباقتاستىعىنا ەلەۋلى سالدارى بولادى دەيدى. ال پەكيننىڭ سەرىكتەستەرى
تەك تىلگە بايلانىستى…

kerey.kz

قازاق رەسپۋبليكاسىندا ءبىر عانا مەملەكەتتىك ءتىل بار. ول- قازاق ءتىلى. قازاق تىلىنەن باسقا ەشبىر ەكىنشى تىلگە مەملەكەتتىك مارتەبە بەرىلمەۋى كەرەك! وتىز جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى گەوساياسي احۋالدى سىلتاۋراتىپ كەلدىك. ەندى ءبىزدىڭ دە مىنەزىمىزدى ءھام مىسىمىزدى كورسەتەتىن ۋاقىت كەلدى. قر-نىڭ ازاماتى ءھام سالىق تاپسىرۋشى قاتارداعى تۇرعىنى رەتىندە تالاپ ەتەمىن! الداعى بەس جىلدا قازاق رەسپۋبليكاسىندا ەلەۋلى دەموگرافيالىق وزگەرىستەر بولادى. اتاپ ايتقاندا 2030 جىلىنان كەيىن قازاقتاردىڭ رەسپۋبليكاداعى جالپى ۇلەسى 80-85% كە دەيىن ارتادى. سلاۆيان حالىقتارىنىڭ ءوسىمى ازايىپ 10%-عا دەيىن تۇسەدى. ەسەسىنە ەلدەگى تۇركىتىلدەس وزبەك، تاتار، ۇيعىرلاردىڭ ءوسىمى ەسەلەپ ءوسىپ ءتىپتى 10-15 جىلدا ورىستاردىڭ ورنىن باسىپ وزۋى مۇمكىن. سول كەزدە قازاق رەسپۋبليكاسىنداعى جالپى تۇركىتىلدەس حالىقتاردىڭ ۇلەس سالماعى 85-90% كە جەتەدى. ناتيجەسىندە قازاق مەكتەپتەرىنىڭ سانى،
“قازاق ءتىلى – مەملەكەتتىك ءتىل” دەپ جازىلىپ تۇر عوي دەيدى. نەگە ونداي ءسوزدىڭ پايداسى جوق ەكەنىن تۇسىندىرەيىن.

kerey.kz

“قازاق ءتىلى – مەملەكەتتىك ءتىل” دەپ جازىلىپ تۇر عوي دەيدى. نەگە ونداي ءسوزدىڭ پايداسى جوق ەكەنىن تۇسىندىرەيىن. “جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ” 9-باپ 2-تارماعى تۇرعاندا قۇجاتتار ەشقاشان قازاقشا جاسالمايدى. تەك اۋدارما ءتىلى بولىپ قالادى. سەبەبى مەملەكەتتىك بيۋروكراتيا 9-باپتىڭ 2-تارماعىنا سۇيەنىپ، ءىس-قاعازداردى ورىسشا جاساپ ۇيرەنگەن. سول سەبەپتى ءىس-قاعازدىڭ ءبارى الدىمەن ورىسشا جاسالادى، كەيىن قازاقشاعا قالاي بولسا سولاي اۋدارىلادى. سول سەبەپتى 1-تارماقتىڭ بولعانى قازاق ءتىلىنىڭ ناعىز مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىندە بولۋىنا ەش كومەكتەسە المايدى. ءبىر عانا جولى بار: كونستيتۋتسيادا مەملەكەتتىك ءتىل دە، رەسمي ءتىل دە – قازاق ءتىلى دەپ تايعا تاڭبا باسقانداي جازىلىپ تۇرۋى كەرەك. قۇجاتتىڭ مەملەكەتتىك تىلدەگى نۇسقاسىنىڭ عانا زاڭدى كۇشى بولۋى ءتيىس. سول كەزدە باسقا تىلدەردەگى نۇسقاسى جاي اۋدارماسى بولادى. سول كەزدە عانا قازاق