1916 жылғы қазақтардың ұлт-азаттық көтерілісі

1916 جىلعى قازاقتاردىڭ ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى

| Jun 17, 2016

رەسەي يمپەرياسىنىڭ وتارشىلدىق ساياساتىنا قارسى قازاق حالقىنىڭ ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى باستالعانىنا بيىل 100 جىل تولادى. كوتەرىلىسكە 1916 جىلى 25 ماۋسىمدا تۇركىستان ولكەسى مەن ءىشىنارا ءسىبىر ايماعىنىڭ 19 بەن 43 جاس ارالىعىنداعى ەر ازاماتتارىن ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس مايدانىنا «قارا جۇمىسقا» الۋ تۋرالى پاتشا وكىمەتى شىعارعان جارلىق تۇرتكى بولعان. نەگىزىنەن جەتىسۋ، تورعاي وڭىرلەرىندە وتكەن كوتەرىلىستى باسىپ-جانشۋ ءۇشىن پاتشا وكىمەتى جازالاۋشى وتريادتار جىبەرگەن. ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى 1917 جىلى ءىى نيكولاي پاتشا تاقتان قۇلاعانعا دەيىن جالعاسقان. ازاتتىق قازاقستان ورتالىق مەملەكەتتىك كينوفوتوقۇجاتتار مەن دىبىس جازبالارى مۇراعاتىنان الىنعان تاريحي سۋرەتتەردى ۇسىنادى.

تۇگەلىن وقىڭىز

تورعاي وزەنى ماڭىنداعى امانگەلدى مەن ابدىعاپار باستاعان كوتەرىلىسشىلەر شتابى ورنالاسقان دۇكەنباي ءۇيى. ۇرپەك قونىسى، قاراتورعاي بولىسى.

1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنىڭ كوسەمى، حالىق باتىرى امانگەلدى يمانوۆ. ءابىلحان قاستەەۆ سالعان سۋرەت.

قازاقتاردىڭ 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنىڭ كارتاسى.

امانگەلدى يمانوۆ جاساعىنىڭ شتابى ورنالاسقان دۇكەنباي اۋىلى.

جازالاۋشى وتريادقا توسقاۋىل بولعان تورعاي وزەنى، توڭاباي اۋىلىنىڭ تۇسى.

امانگەلدى يمانوۆ ۇستاحاناسىنىڭ قۇرال-سايماندارى

1916 جىلعى تورعاي كوتەرىلىسشىلەرىنىڭ قارۋ-جاراقتارى.

امانگەلدى يمانوۆتىڭ جەكە حاتشىسى الماعامبەت جانبەكوۆ (وڭ جاقتا) پەن ەسكادرون كومانديرى جاپپاسباەۆ (سول جاقتا).

1916 جىلعى كوتەرىلىس كەزىندەگى امانگەلدى يمانوۆ جاساعىنىڭ بايلانىسشىلارى.

تورعاي وبلىسىنداعى 1916 جىلعى امانگەلدى يمانوۆ باسقارعان كوتەرىلىسكە جانە كەيىن ازامات سوعىسىنا قاتىسقان اقىن ءابجان قۇندىزباەۆ.

قايراڭباي مالشاۇلى – 1916 جىلعى كوتەرىلىسكە قاتىسۋشى، امانگەلدى جۇزدىگىنىڭ جەتەكشىسى.

امانگەلدى يمانوۆ جاساعى جازالاۋشى وتريادقا قارسى اتىسقان وتەباي ءۇيى.

امانگەلدى جاساعىنىڭ ۇستاسى سىزدىق قىزىروۆ.

مەركى كوتەرىلىسشىلەرىنىڭ جەتەكشىسى.

جەتىسۋداعى كوتەرىلىستى جازالاۋشى وتريادتىڭ باسىپ-جانشۋى كەزىندە قيراعان اۋىلدىڭ جۇرتى.

امانگەلدى يمانوۆ پەن كوتەرىلىسشىلەر. سۋرەتشى ءابىلحان قاستەەۆ كارتيناسىنىڭ كوشىرمەسى.

ءمۇسىنشى ا.ا.لەبەدەۆتىڭ «1916 جىلعى كوتەرىلىسشىلەر» تۋىندىسىنىڭ كوشىرمەسى.

امانگەلدى يمانوۆ جاساعىنىڭ جازالاۋشى وتريادپەن شايقاسىن بەينەلەيتىن كارتينا.

كازاكتاردىڭ كوتەرىلىسشىلەردى جازالاۋى. سۋرەتشى كارتيناسىنان كوشىرمە.

ازاتتىق راديوسى

عالىم بوقاش مەرەيلى 50 جاستا

kerey.kz

Altyn Magauina بۇگىن اتامىزدىڭ ەڭ جاقىن شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى، ءبىزدىڭ باۋىرىمىز، قازاقتىڭ ماقتان تۇتاتىن جاستارىنىڭ ءبىرى عالىم بوقاش مەرەيلى 50 جاسقا تولىپ وتىر. ءبىز ءۇشىن بۇل كۇن – جاي عانا عالىمنىڭ تۋعان كۇن ەمەس، بۇل – ونىڭ جارتى عاسىرلىق ونەگەلى ءومىر جولىنىڭ، ادال ەڭبەگىنىڭ، بيىك پاراسات پەن ادامگەرشىلىگىنىڭ مەرەكەسى. ءبىز عالىمدى تەك تەرەڭ ءبىلىمى ءۇشىن ەمەس، ۇلكەن جۇرەگى ءۇشىن قادىرلەيمىز. عالىمنىڭ الەمنىڭ ەڭ بەدەلدى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىرى – وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتىندە ءبىلىم الىپ، “ازاتتىق راديوسىندا جەمىستى ەڭبەك ەتىپ، بۇگىندە امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتىندە ابىرويلى جۇمىس اتقارىپ جۇرگەنى ونىڭ تاباندىلىعىنىڭ، بىلىمگە قۇشتارلىعىنىڭ جانە ەڭبەكقورلىعىنىڭ ايقىن كورىنىسى. الايدا ادامنىڭ شىنايى باعاسى ونىڭ قىزمەتىمەن نەمەسە جەتكەن جەتىستىكتەرىمەن عانا ولشەنبەسە كەرەك. ادامنىڭ قادىرى ونىڭ جۇرەگىندە،
قازاق ەتنوگەنەزىنىڭ داعدارىسى ھام جاڭا كونتسەپتسيا

kerey.kz

ارما اعايىن! شاعىن ساراپتاما ءبىرىنشى، قازاق ەتنوگەنەزىنىڭ داعدارىسى كەلە جاتىر. داعدارىسقا قارسى قازاق ەتنوگەنەزىنىڭ جاڭا كونتسەپتسياسىنىڭ جاسالماۋى الاڭداتادى. ءبىز قازىر 18 عاسىرلارداعى قازاق حان-سۇلتاندارى قابىلداعان ەتنوگەنەزدىك كونتسەپتسياسىمەن ءالى ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتىرمىز. ودان كەيىنگى ءۇش عاسىردا كولونيزاتسيالىق كىرىپتارلىق ەتنوگەنەزدىك جاڭا كونتسەپتسيانى قابىلداۋعا ءھام ترانسفورماتسيالاۋعا مۇرسات بەرمەدى. قولدانىستاعى قازاق شەجىرەسىن اشىپ قاراڭىز، رۋلار شەجىرەسىنىڭ كونتسەپتسياسى 18 عاسىرلاردا قابىلدانعان ميزامعا سايكەس كەلەدى. ءتىپتى شەجىرەدەگى اتالىق رۋلار سول عاسىرداعى قاندايدا ءبىر تاريحي تۇلعادان (باتىردان) باستاۋ الادى نەمەسە شەجىرەدەگى اتى اتالاتىن رۋلار 18- عاسىرعا بارىپ توقتايدى، ارى قاراي ۇزىك-ۇزىك. بۇل 18- عاسىرداعى جاۋگەرشىلىك زاماننىڭ تالابىنا ساي سۇرىپتالعان قازاق ەتنوگەنەزىنىڭ كورىنىسى ەدى. ياعني قازاق شەجىرەسىنىڭ كونتسەپتسياسى قازاق ەتنوگەنەزىنىڭ مودەلىن قالىپتادى. ەكىنشى، ساياسي جانە مادەني شەشىمدەردىڭ
ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان ارعى بەتتىڭ كورنەكى تۇلعالارى مەن زيالى قاۋىم وكىلدەرى

kerey.kz

ارما الەۋمەت! 31 مامىر ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى. وسىعان بايلانىستى ىرگەلەس ەلدەردە سونىڭ ىشىندە شىعىس تۇركىستان وڭىرىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان شىڭجاڭ قازاقتارىنىڭ ساياسي، الەۋمەتتىك ءھام مادەني تاريحىن تانىپ ءبىلىپ جۇرگەنىمىز ارتىق بولماس. الدىمەن سۋرەتتەرگە تۇسىنىكتەمە: ءبىرىنشى سۋرەت: شىڭجاڭ ولكەسىندە 1934-44 جىلدارى ولكە گۋبەرناتورى بولعان شەن شيتسايدىڭ (盛世才) بەينەسى. ەكىنشى سۋرەت: تايۆان تايپەيدەگى شەن شيتسايدىڭ مازارى. 2024 جىلى ارنايى ىزدەپ تاۋىپ باسىنا بارعانداعى ەستەلىك. ول تۋرالى ەستەلىكتى كەيىن وقيسىزدار. ءۇشىنشى سۋرەت: شىڭجاڭ ولكەسى قۇمىل ايماعىنىڭ ايماق گۋبەرناتورى بولعان جولبارىس بەگ-ءتىڭ مازارى. تايۆان تايپەي قالاسىنداعى مۇسىلماندار زيراتىندا جەرلەنگەن. 2024 جىلى ارنايى ىزدەپ تاۋىپ باسىنا بارىپ قايتتىم. ءتورتىنشى سۋرەت: 1944 جىلى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسشىلەرى قۇلجا قالاسىن ازات قىلعان سوڭ قالا
ەل قورعانى – المات ساردار

kerey.kz

ساردار المات توبابەرگەنۇلى – ءوز داۋىرىندە ەل باسقارعان، بەدەلدى تۇلعالاردىڭ ءبىرى بولعان. ول ىرعىزدا بولىس قىزمەتىن اتقارىپ، حالىق اراسىندا سىيلى ادام رەتىندە تانىلعان. المات توبابەرگەنۇلىنىڭ ەرلىك پەن ەلدىك توعىسقان دارا جولىن كەيىن بالالارى سامىرات پەن تورەمۇراتتا جالعىستىردى. ال ونىڭ شوبەرەسى عالىمجان ءابدىسالاموۆ ەۋروپا مەن ورتا ازياعا تانىمال قازاقتان شىققان تۇڭعىش سكريپكاشى بولعان. ءحىح عاسىردىڭ باسىندا دۇنيەگە كەلىپ، سول عاسىردىڭ سوڭعى ون جىلدىعىندا ومىردەن وتكەن المات توبابەرگەنۇلى باسىنداعى بيلىگى مەن بەدەلىن ەلىنىڭ يگىلىگىنە، جۇرتىنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنە ارنالعان ءوز زامانىنىڭ ايتۋلى تۇلعالارىنىڭ ءبىرى ەدى. «ارجاعى دا اتاقتى ەر…» تاعى ءبىر ءجۇز جىل ءارى جىلجىپ، ءحVىىى عاسىر تاريحىن پاراقتاساق، ول كەزەڭدە ەل باسىنان وتكەن قايعىلى وقيعالار كوپ بولعانىن كورەمىز، «اقتابان شۇبىرىندى، القاكول سۇلاما» حالقىمىزدى
ناۋرىز مەرەكەسى قۇرمەتىنە پانفيلوۆ كوشەسىندەگى ساحنادا «ءان قاناتىنداعى ناۋرىز» اتتى ءداستۇرلى ونەردە جۇرگەن جاس ورىنداۋشىلاردىڭ ءان كەشى ءوتتى.

kerey.kz

بۇگىن الماتى قالاسى اكىمدىگى مادەنيەت باسقارماسىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن پانفيلوۆ كوشەسى بويىنداعى ساحنادا ناۋرىز مەرەكەسىنە ارنالعان «ءان قاناتىنداعى ناۋرىز» اتتى جاس ورىنداۋشىلاردىڭ ءداستۇرلى ءان كەشى جوعارى دەڭگەيدە ءوتتى. الماتى قالاسى حح عاسىردىڭ 30-جىلدارىنان باستاپ ۇلت مادەنيەتىنىڭ ۇيىتقىسى، ورداسى قىزمەتىن اتقارىپ كەلەدى. ءداستۇرلى ونەردىڭ ءىرى وكىلدەرى، زەرتتەۋشىلەرى وسى قالادا تۇرىپ، ەڭبەك ەتتى. قازىر دە پروفەسسيونالدىق تيپتەگى ءداستۇرلى مۋزىكانىڭ ەڭ ءىرى وشاعى – الماتى. مۇندا ەتنومۋزىكانىڭ بەلگىلى قايراتكەرلەرى، ءداستۇرلى دومبىراشى، قوبىزشى، سىبىزعىشى، ءانشى-تەرمەشىلەر ازىرلەيتىن ارناۋلى ورتا جانە جوعارى وقۋ ورىندارى، ونەر ۇجىمدارى شوعىرلانعان. قازاق كونە مۋزىكا اسپاپتارىنىڭ جەر بەتىندەگى جالعىز مۋزەيى مەن ەلىمىزدەگى جالعىز ءداستۇرلى ونەر تەاترى دا وسىندا. سوڭعى ۋاقىتتارى الماتى قالاسىندا ءداستۇرلى ونەردى ناسيحاتتاپ جۇرگەن جاس ونەرپازداردىڭ ارنايى ءان كەشى وتپەپ ەدى.