1916 жылғы қазақтардың ұлт-азаттық көтерілісі

1916 jılğı qazaqtardıñ wlt-azattıq köterilisi

| Jun 17, 2016

Resey imperiyasınıñ otarşıldıq sayasatına qarsı qazaq halqınıñ wlt-azattıq köterilisi bastalğanına biıl 100 jıl toladı. Köteriliske 1916 jılı 25 mausımda Türkistan ölkesi men işinara Sibir aymağınıñ 19 ben 43 jas aralığındağı er azamattarın birinşi düniejüzilik soğıs maydanına «qara jwmısqa» alu turalı patşa ökimeti şığarğan jarlıq türtki bolğan. Negizinen Jetisu, Torğay öñirlerinde ötken köterilisti basıp-janşu üşin patşa ökimeti jazalauşı otryadtar jibergen. Wlt-azattıq köterilisi 1917 jılı İİ Nikolay patşa taqtan qwlağanğa deyin jalğasqan. Azattıq Qazaqstan ortalıq memlekettik kinofotoqwjattar men dıbıs jazbaları mwrağatınan alınğan tarihi suretterdi wsınadı.

Tügelin oqıñız

Torğay özeni mañındağı Amangeldi men Äbdiğapar bastağan köterilisşiler ştabı ornalasqan Dükenbay üyi. Ürpek qonısı, Qaratorğay bolısı.

1916 jılğı wlt-azattıq köterilisiniñ kösemi, halıq batırı Amangeldi Imanov. Äbilhan Qasteev salğan suret.

Qazaqtardıñ 1916 jılğı wlt-azattıq köterilisiniñ kartası.

Amangeldi Imanov jasağınıñ ştabı ornalasqan Dükenbay auılı.

Jazalauşı otryadqa tosqauıl bolğan Torğay özeni, Toñabay auılınıñ twsı.

Amangeldi Imanov wstahanasınıñ qwral-saymandarı

1916 jılğı Torğay köterilisşileriniñ qaru-jaraqtarı.

Amangeldi Imanovtıñ jeke hatşısı Älmağambet Janbekov (oñ jaqta) pen eskadron komandiri Jappasbaev (sol jaqta).

1916 jılğı köterilis kezindegi Amangeldi Imanov jasağınıñ baylanısşıları.

Torğay oblısındağı 1916 jılğı Amangeldi Imanov basqarğan köteriliske jäne keyin azamat soğısına qatısqan aqın Äbjan Qwndızbaev.

Qayrañbay Malşawlı – 1916 jılğı köteriliske qatısuşı, Amangeldi jüzdiginiñ jetekşisi.

Amangeldi Imanov jasağı jazalauşı otryadqa qarsı atısqan Ötebay üyi.

Amangeldi jasağınıñ wstası Sızdıq Qızırov.

Merki köterilisşileriniñ jetekşisi.

Jetisudağı köterilisti jazalauşı otryadtıñ basıp-janşuı kezinde qirağan auıldıñ jwrtı.

Amangeldi Imanov pen köterilisşiler. Suretşi Äbilhan Qasteev kartinasınıñ köşirmesi.

Müsinşi A.A.Lebedevtiñ «1916 jılğı köterilisşiler» tuındısınıñ köşirmesi.

Amangeldi Imanov jasağınıñ jazalauşı otryadpen şayqasın beyneleytin kartina.

Kazaktardıñ köterilisşilerdi jazalauı. Suretşi kartinasınan köşirme.

Azattıq radiosı

Ğalım Boqaş mereyli 50 jasta

kerey.kz

Altyn Magauina Bügin Atamızdıñ eñ jaqın şäkirtteriniñ biri, bizdiñ bauırımız, qazaqtıñ maqtan twtatın jastarınıñ biri Ğalım Boqaş mereyli 50 jasqa tolıp otır. Biz üşin bwl kün – jay ğana Ğalımnıñ tuğan kün emes, bwl – onıñ jartı ğasırlıq önegeli ömir jolınıñ, adal eñbeginiñ, biik parasat pen adamgerşiliginiñ merekesi. Biz Ğalımdı tek tereñ bilimi üşin emes, ülken jüregi üşin qadirleymiz. Ğalımnıñ älemniñ eñ bedeldi oqu orındarınıñ biri – Oksford universitetinde bilim alıp, “Azattıq radiosında jemisti eñbek etip, büginde Amerika Qwrama Ştattarınıñ memlekettik qızmetinde abıroylı jwmıs atqarıp jürgeni onıñ tabandılığınıñ, bilimge qwştarlığınıñ jäne eñbekqorlığınıñ ayqın körinisi. Alayda adamnıñ şınayı bağası onıñ qızmetimen nemese jetken jetistikterimen ğana ölşenbese kerek. Adamnıñ qadiri onıñ jüreginde,
Qazaq etnogeneziniñ dağdarısı ham jaña koncepciya

kerey.kz

Arma ağayın! Şağın saraptama Birinşi, qazaq etnogeneziniñ dağdarısı kele jatır. Dağdarısqa qarsı qazaq etnogeneziniñ jaña koncepciyasınıñ jasalmauı alañdatadı. Biz qazir 18 ğasırlardağı qazaq han-swltandarı qabıldağan etnogenezdik koncepciyasımen äli ömir sürip kele jatırmız. Odan keyingi üş ğasırda kolonizaciyalıq kiriptarlıq etnogenezdik jaña koncepciyanı qabıldauğa häm transformaciyalauğa mwrsat bermedi. Qoldanıstağı qazaq şejiresin aşıp qarañız, rular şejiresiniñ koncepciyası 18 ğasırlarda qabıldanğan mizamğa säykes keledi. Tipti şejiredegi atalıq rular sol ğasırdağı qandayda bir tarihi twlğadan (batırdan) bastau aladı nemese şejiredegi atı atalatın rular 18- ğasırğa barıp toqtaydı, arı qaray üzik-üzik. Bwl 18- ğasırdağı jaugerşilik zamannıñ talabına say swrıptalğan qazaq etnogeneziniñ körinisi edi. YAğni qazaq şejiresiniñ koncepciyası qazaq etnogeneziniñ modelin qalıptadı. Ekinşi, sayasi jäne mädeni şeşimderdiñ
Sayasi quğın-sürginge wşırağan arğı bettiñ körneki twlğaları men ziyalı qauım ökilderi

kerey.kz

Arma äleumet! 31 mamır sayasi quğın-sürgin jäne aşarşılıq qwrbandarın eske alu küni. Osığan baylanıstı irgeles elderde sonıñ işinde Şığıs Türkistan öñirinde ömir sürip jatqan Şıñjañ qazaqtarınıñ sayasi, äleumettik häm mädeni tarihın tanıp bilip jürgenimiz artıq bolmas. Aldımen suretterge tüsinikteme: Birinşi suret: Şıñjañ ölkesinde 1934-44 jıldarı ölke gubernatorı bolğan Şen Şicaydıñ (盛世才) beynesi. Ekinşi suret: Tayvan' Taypeydegi Şen Şicaydıñ mazarı. 2024 jılı arnayı izdep tauıp basına barğandağı estelik. Ol turalı estelikti keyin oqisızdar. Üşinşi suret: Şıñjañ ölkesi Qwmıl aymağınıñ aymaq gubernatorı bolğan Jolbarıs Beg-tiñ mazarı. Tayvan' Taypey qalasındağı mwsılmandar ziratında jerlengen. 2024 jılı arnayı izdep tauıp basına barıp qayttım. Törtinşi suret: 1944 jılı wlt-azattıq köterilisşileri Qwlja qalasın azat qılğan soñ qala
El qorğanı – Almat Sardar

kerey.kz

Sardar Almat Tobabergenwlı – öz däuirinde el basqarğan, bedeldi twlğalardıñ biri bolğan. Ol Irğızda bolıs qızmetin atqarıp, halıq arasında sıylı adam retinde tanılğan. Almat Tobabergenwlınıñ erlik pen eldik toğısqan dara jolın keyin balaları Samırat pen Töremwratta jalğıstırdı. Al onıñ şöberesi Ğalımjan Äbdisalamov Europa men Orta Aziyağa tanımal qazaqtan şıqqan twñğış skripkaşı bolğan. HİH ğasırdıñ basında düniege kelip, sol ğasırdıñ soñğı on jıldığında ömirden ötken almat Tobabergenwlı basındağı biligi men bedelin eliniñ igiligine, jwrtınıñ twrmıs-tirşiligine arnalğan öz zamanınıñ aytulı twlğalarınıñ biri edi. «Arjağı da ataqtı er…» Tağı bir jüz jıl äri jıljıp, HVİİİ ğasır tarihın paraqtasaq, ol kezeñde el basınan ötken qayğılı oqiğalar köp bolğanın köremiz, «aqtaban şwbırındı, alqaköl swlama» halqımızdı
Naurız merekesi qwrmetine Panfilov köşesindegi Sahnada «Än qanatındağı Naurız» attı dästürli önerde jürgen jas orındauşılardıñ än keşi ötti.

kerey.kz

Bügin Almatı qalası äkimdigi Mädeniet basqarmasınıñ wyımdastıruımen Panfilov köşesi boyındağı sahnada Naurız merekesine arnalğan «Än qanatındağı Naurız» attı jas orındauşılardıñ dästürli än keşi joğarı deñgeyde ötti. Almatı qalası HH ğasırdıñ 30-jıldarınan bastap wlt mädenietiniñ wyıtqısı, ordası qızmetin atqarıp keledi. Dästürli önerdiñ iri ökilderi, zertteuşileri osı qalada twrıp, eñbek etti. Qazir de professionaldıq tiptegi dästürli muzıkanıñ eñ iri oşağı – Almatı. Mwnda etnomuzıkanıñ belgili qayratkerleri, dästürli dombıraşı, qobızşı, sıbızğışı, änşi-termeşiler äzirleytin arnaulı orta jäne joğarı oqu orındarı, öner wjımdarı şoğırlanğan. Qazaq köne muzıka aspaptarınıñ jer betindegi jalğız muzeyi men elimizdegi jalğız dästürli öner teatrı da osında. Soñğı uaqıttarı Almatı qalasında dästürli önerdi nasihattap jürgen jas önerpazdardıñ arnayı än keşi ötpep edi.