1916 жылғы қазақтардың ұлт-азаттық көтерілісі

1916 jılğı qazaqtardıñ wlt-azattıq köterilisi

| Jun 17, 2016

Resey imperiyasınıñ otarşıldıq sayasatına qarsı qazaq halqınıñ wlt-azattıq köterilisi bastalğanına biıl 100 jıl toladı. Köteriliske 1916 jılı 25 mausımda Türkistan ölkesi men işinara Sibir aymağınıñ 19 ben 43 jas aralığındağı er azamattarın birinşi düniejüzilik soğıs maydanına «qara jwmısqa» alu turalı patşa ökimeti şığarğan jarlıq türtki bolğan. Negizinen Jetisu, Torğay öñirlerinde ötken köterilisti basıp-janşu üşin patşa ökimeti jazalauşı otryadtar jibergen. Wlt-azattıq köterilisi 1917 jılı İİ Nikolay patşa taqtan qwlağanğa deyin jalğasqan. Azattıq Qazaqstan ortalıq memlekettik kinofotoqwjattar men dıbıs jazbaları mwrağatınan alınğan tarihi suretterdi wsınadı.

Tügelin oqıñız

Torğay özeni mañındağı Amangeldi men Äbdiğapar bastağan köterilisşiler ştabı ornalasqan Dükenbay üyi. Ürpek qonısı, Qaratorğay bolısı.

1916 jılğı wlt-azattıq köterilisiniñ kösemi, halıq batırı Amangeldi Imanov. Äbilhan Qasteev salğan suret.

Qazaqtardıñ 1916 jılğı wlt-azattıq köterilisiniñ kartası.

Amangeldi Imanov jasağınıñ ştabı ornalasqan Dükenbay auılı.

Jazalauşı otryadqa tosqauıl bolğan Torğay özeni, Toñabay auılınıñ twsı.

Amangeldi Imanov wstahanasınıñ qwral-saymandarı

1916 jılğı Torğay köterilisşileriniñ qaru-jaraqtarı.

Amangeldi Imanovtıñ jeke hatşısı Älmağambet Janbekov (oñ jaqta) pen eskadron komandiri Jappasbaev (sol jaqta).

1916 jılğı köterilis kezindegi Amangeldi Imanov jasağınıñ baylanısşıları.

Torğay oblısındağı 1916 jılğı Amangeldi Imanov basqarğan köteriliske jäne keyin azamat soğısına qatısqan aqın Äbjan Qwndızbaev.

Qayrañbay Malşawlı – 1916 jılğı köteriliske qatısuşı, Amangeldi jüzdiginiñ jetekşisi.

Amangeldi Imanov jasağı jazalauşı otryadqa qarsı atısqan Ötebay üyi.

Amangeldi jasağınıñ wstası Sızdıq Qızırov.

Merki köterilisşileriniñ jetekşisi.

Jetisudağı köterilisti jazalauşı otryadtıñ basıp-janşuı kezinde qirağan auıldıñ jwrtı.

Amangeldi Imanov pen köterilisşiler. Suretşi Äbilhan Qasteev kartinasınıñ köşirmesi.

Müsinşi A.A.Lebedevtiñ «1916 jılğı köterilisşiler» tuındısınıñ köşirmesi.

Amangeldi Imanov jasağınıñ jazalauşı otryadpen şayqasın beyneleytin kartina.

Kazaktardıñ köterilisşilerdi jazalauı. Suretşi kartinasınan köşirme.

Azattıq radiosı

Toqaev mırza til jaylı tağı birdeñe depti

kerey.kz

Zhalgas Yertay Orıs tiliniñ märtebesin eş tömendetpedik, onıñ bäri küñkil söz degen eken. Qazaq tiliniñ de märtebesi tömendedi dep baybalam salmañdar dep wrsıptı. Aldımen jauabı joq swraqtardan bastayıq. Toqaev mırza, eger eşteñe özgermese, onda “teñ” söziniñ “qatarğa” auısuı jay köz aldau äreketi me? Qoğamdağı gradustı basuğa talpınıs qana ma? Qazirgi memlekettik byurokratiyalıq apparattıñ status-kvonı saqtap qaluğa tırısuı dep bağalasa bola ma? Endi Toqaev mırzanıñ är sözine toqtalsaq.“Jaña Konstituciya mätininiñ resmi qwjat retinde qazaq jäne orıs tilderinde jariyalanuı köp närseni añğartpay ma? Bwl jerde tüsinikteme berip, aqtaludıñ özi artıq”Iä, qazirgi qazaq tiliniñ probleması da sol – qazaq tili men orıs tiliniñ qwqıqtıq teñdigi memlekettik tildi kemsitip twr. Öytkeni byurokratiya qwjattardı orısşa äzirlep, keyin
14 naurız – Matematikter küni

kerey.kz

Kafedra professorı Matematikter künine arnalğan «Tañğı Studio» tañğı şouında 15 naurız, 2025 14 naurız – Matematikter künine oray «Tañğı Studio» tañğı şouınıñ qonağı belgili ğalımdar: fizika-matematika ğılımdarınıñ doktorı, professor Qangujin Baltabek Esmatwlı men PhD-doktor Jwmabay Mädibaywlı boldı. Efirde olar matematikanıñ mañızdılığın, merekeniñ tarihın, qazaq matematikteriniñ ğılımnıñ damuına qosqan ülesin talqıladı. Professor Baltabek Esmatwlı matematikanıñ ğılımdardıñ patşayımı sanalatındığına toqtaldı. Ol bir jağınan ğılımi bilimniñ şıñında twrsa, ekinşi jağınan basqa pänderdiñ damuına negiz bolatın kömekşi ğılım ekenin atap körsetti. Ğalım şeksizdik pen matematikalıq esepteulerdiñ däldigin bildiretin π sanınıñ şığu tarihına da toqtaldı. Doktor Jwmabay Mädibaywlı bwl künniñ 1988 jıldan bastap «π sanı küni» (π – irracional san, şamamen 3,14142… teñ) retinde toylana
Si Czin'pinniñ qıtay äskeri basşılığın “tazalauı” neni bildiredi?

kerey.kz

Rid STENDIŞ Resey prezidenti Vladimir Putin (oñ jaqta) elge saparmen kelgen qıtay generalı Çjan YUsyamen qol alısıp twr. 2017 jıl. Ötken aptanıñ ayağında Qıtaydıñ Ortalıq äskeri komissiyası törağasınıñ orınbasarı qızmetinen äri Qıtay kommunistik partiyası sayasi byurosınıñ müşeliginen bosatıldı. Äskeri basşılıqtağı mwnday joğarı şendi twlğanıñ ornınan alınuı Pekinniñ Tayvan'ğa qatıstı josparına, AQŞ-pen bäsekesine jäne aymaqtağı twraqtı oyınşı retindegi röline qatıstı birqatar swraq tuğızıp otır. 24 qañtar küni Pekin qızmetten bosatılğan general Çjan YUsya (Qıtay basşısı Si Czin'pinniñ köp jıldan bergi senimdi serigi bolğan) tergeuge alındı dep habarladı. Tosın şeşimnen keyin Si Czin'pin äskeri basşılıq şıñında jalğız özi qaldı. Qıtaydı zertteuşi sarapşılar mwnıñ bilik sabaqtastığına eleuli saldarı boladı deydi. Al Pekinniñ seriktesteri
Tek tilge baylanıstı…

kerey.kz

Qazaq Respublikasında bir ğana memlekettik til bar. Ol- qazaq tili. Qazaq tilinen basqa eşbir ekinşi tilge memlekettik märtebe berilmeui kerek! Otız jıldan astam uaqıttan beri geosayasi ahualdı sıltauratıp keldik. Endi bizdiñ de minezimizdi häm mısımızdı körsetetin uaqıt keldi. QR-nıñ azamatı häm salıq tapsıruşı qatardağı twrğını retinde talap etemin! Aldağı bes jılda Qazaq Respublikasında eleuli demografiyalıq özgerister boladı. Atap aytqanda 2030 jılınan keyin qazaqtardıñ respublikadağı jalpı ülesi 80-85% ke deyin artadı. Slavyan halıqtarınıñ ösimi azayıp 10%-ğa deyin tüsedi. Esesine eldegi türkitildes özbek, tatar, wyğırlardıñ ösimi eselep ösip tipti 10-15 jılda orıstardıñ ornın basıp ozuı mümkin. Sol kezde Qazaq Respublikasındağı jalpı türkitildes halıqtardıñ üles salmağı 85-90% ke jetedi. Nätijesinde qazaq mektepteriniñ sanı,
“Qazaq tili – memlekettik til” dep jazılıp twr ğoy deydi. Nege onday sözdiñ paydası joq ekenin tüsindireyin.

kerey.kz

“Qazaq tili – memlekettik til” dep jazılıp twr ğoy deydi. Nege onday sözdiñ paydası joq ekenin tüsindireyin. “Jaña konstituciyanıñ” 9-bap 2-tarmağı twrğanda qwjattar eşqaşan qazaqşa jasalmaydı. Tek audarma tili bolıp qaladı. Sebebi memlekettik byurokratiya 9-baptıñ 2-tarmağına süyenip, is-qağazdardı orısşa jasap üyrengen. Sol sebepti is-qağazdıñ bäri aldımen orısşa jasaladı, keyin qazaqşağa qalay bolsa solay audarıladı. Sol sebepti 1-tarmaqtıñ bolğanı qazaq tiliniñ nağız memlekettik til märtebesinde boluına eş kömektese almaydı. Bir ğana jolı bar: konstituciyada memlekettik til de, resmi til de – qazaq tili dep tayğa tañba basqanday jazılıp twruı kerek. Qwjattıñ memlekettik tildegi nwsqasınıñ ğana zañdı küşi boluı tiis. Sol kezde basqa tilderdegi nwsqası jay audarması boladı. Sol kezde ğana qazaq