1916 жылғы қазақтардың ұлт-азаттық көтерілісі

1916 jılğı qazaqtardıñ wlt-azattıq köterilisi

| Jun 17, 2016

Resey imperiyasınıñ otarşıldıq sayasatına qarsı qazaq halqınıñ wlt-azattıq köterilisi bastalğanına biıl 100 jıl toladı. Köteriliske 1916 jılı 25 mausımda Türkistan ölkesi men işinara Sibir aymağınıñ 19 ben 43 jas aralığındağı er azamattarın birinşi düniejüzilik soğıs maydanına «qara jwmısqa» alu turalı patşa ökimeti şığarğan jarlıq türtki bolğan. Negizinen Jetisu, Torğay öñirlerinde ötken köterilisti basıp-janşu üşin patşa ökimeti jazalauşı otryadtar jibergen. Wlt-azattıq köterilisi 1917 jılı İİ Nikolay patşa taqtan qwlağanğa deyin jalğasqan. Azattıq Qazaqstan ortalıq memlekettik kinofotoqwjattar men dıbıs jazbaları mwrağatınan alınğan tarihi suretterdi wsınadı.

Tügelin oqıñız

Torğay özeni mañındağı Amangeldi men Äbdiğapar bastağan köterilisşiler ştabı ornalasqan Dükenbay üyi. Ürpek qonısı, Qaratorğay bolısı.

1916 jılğı wlt-azattıq köterilisiniñ kösemi, halıq batırı Amangeldi Imanov. Äbilhan Qasteev salğan suret.

Qazaqtardıñ 1916 jılğı wlt-azattıq köterilisiniñ kartası.

Amangeldi Imanov jasağınıñ ştabı ornalasqan Dükenbay auılı.

Jazalauşı otryadqa tosqauıl bolğan Torğay özeni, Toñabay auılınıñ twsı.

Amangeldi Imanov wstahanasınıñ qwral-saymandarı

1916 jılğı Torğay köterilisşileriniñ qaru-jaraqtarı.

Amangeldi Imanovtıñ jeke hatşısı Älmağambet Janbekov (oñ jaqta) pen eskadron komandiri Jappasbaev (sol jaqta).

1916 jılğı köterilis kezindegi Amangeldi Imanov jasağınıñ baylanısşıları.

Torğay oblısındağı 1916 jılğı Amangeldi Imanov basqarğan köteriliske jäne keyin azamat soğısına qatısqan aqın Äbjan Qwndızbaev.

Qayrañbay Malşawlı – 1916 jılğı köteriliske qatısuşı, Amangeldi jüzdiginiñ jetekşisi.

Amangeldi Imanov jasağı jazalauşı otryadqa qarsı atısqan Ötebay üyi.

Amangeldi jasağınıñ wstası Sızdıq Qızırov.

Merki köterilisşileriniñ jetekşisi.

Jetisudağı köterilisti jazalauşı otryadtıñ basıp-janşuı kezinde qirağan auıldıñ jwrtı.

Amangeldi Imanov pen köterilisşiler. Suretşi Äbilhan Qasteev kartinasınıñ köşirmesi.

Müsinşi A.A.Lebedevtiñ «1916 jılğı köterilisşiler» tuındısınıñ köşirmesi.

Amangeldi Imanov jasağınıñ jazalauşı otryadpen şayqasın beyneleytin kartina.

Kazaktardıñ köterilisşilerdi jazalauı. Suretşi kartinasınan köşirme.

Azattıq radiosı

Attığa jol, auızdığa söz bermegen Twrım batır

kerey.kz

Är däuirde halıqtıñ pana twtar, qormal sanar qwrmetti azamattarı boladı, solardıñ biri zamanı Attığa jol, auızdığa söz bermeytin, batırlığımen halqı jaqta twrıp, mınau ortası men mekenin qorğau jolında sırt jauğa ses bolıp kelgen Twrım batırdı tuğan halqı mäñgi wmatpaydı. Twrım bala küninen baluandığımen, qamşıgerligimen atı şıqqan, eseyip at jalın tartıp mine köz alartqan jaularınıñ betin qaytarıp közge tüskendikten «bwl öñirde Twrım bar» dep sırt jaular attap baspaytın bolğan. Twrım ömiriniñ soñında ziratın qazıp, qabırın twrğızıp qoyıp qajılıq saparğa attanıp, qaytarında bügingi Semey öñiri mañına kelgende twyıqsız dünie salıp, jol joldastarı süyekte bwzbay Sarterektegi özi äzirlep ketken qabırğa jetkizip, el, jwrtına tabıs etidi. Iteli ruınıñ bir mwnşa atası Ajı güñ bolıp
«Sen esirke, tınış wyıqtat, baq sözime!» /ABAY/

kerey.kz

Bizdiñ qazaqta «malğa dostıñ maldan basqa mwñı joq» – «maldan boğı ğana böten» talay jarımes Abaydıñ atına neşe türli söz aytqan. Onıñ işinde saudager ğana emes, özin “söz wstağan”, “el wstağan” sanaytındar da boldı. Bwlarğa Abaydıñ özi jauap berip ketken: «Tınış wyıqtat, sen esirke, baq sözime!». Al, anau jigit «maldıñ buımen» negizgi oyın dwrıs jetkize almağan siyaqtı. Ol, «Qwnekeñ malın şığındap, Abaydı oqıtıp, jağday jasamağanda qalay bolar edi… Biz de sol Qwnekeñ siyaqtımız…» degendi aytpaqşı boldı – au deymin… Qwnekeñ qayda, sen qayda… «Quatı küşti nwrlı söz, Quatın bilgen abaylar…» – deydi Abay. Sözdiñ quatın bilmegen öte qiın, küyip qaluıñ mümkin… Osı arada Britaniyanıñ Prem'er – ministri bolğan Bendjamin Dizraelidiñ
Tibet asqan köş ne sebepti bastaldı?

kerey.kz

1883-jılı Altaydan Jamısbay bastağan qazaqtar alğaş ret Barköl jerine köşip bardı, 1887-1891-1895 jıldarı tağıda köşip kelgender boldı. onan keyinde köşip kelgender boldı, mısalı 1912-1913 jıldarı, 1920 jıldarı, 1924-1929 jılı kelgenler boldı, olardıñ deni Altaydan bolatın. 1912 jıldan keyin manju biligi qwlap qıtay biligi ornadı, 1928 jılı bilikke kelgen Jin Şurın Altay töresi Qasımqan wlı Şäripqandı, Tarbağatay töresiniñ wlı Qızırdı, Barköl qazaq ükirdayı Äliptiñ wlı Elisqandı Ürimjide oqıttı, Elisqan zamanauy Äskeri bilim aldı, qıtay tilin üyrendi. Onı 200 adamdıq qarulı qazaqqa basşı etip onı «Şığıs Şıñjañ şegara qorğanıs otriyadı» dep atadı. 1931 jılı Qwmıl wyğırları Qojaniyazdıñ bastauında köterilis jasadı. Oqiğa Bir qıtay äsker basınıñ bir wyğır qızdı zorlıqpen äyel etip almaq
Mırjaqıp Dulatov türmede jatqanda jazğan öleñi

kerey.kz

Jeke arhivimnen tabılğan qwndı mwrağat «Mırjaqıp Dulatov türmede jatqanda jazğan öleñi) Bwl öleñdi 1980 – jılı Ör Altaydıñ Köktoğay audanına qarastı Düre auılında 61 jastağı Qauan Orınbasarwlı degen aqsaqal aytqanınan jeke arhivimde saqtalıp qalğanınan tauıp oqırmanmen bölisip otırmın. Ay, qwday – au, aqqa jaq, Öziñi ayan men naqaq. Aqiqat degen jolıñnın, Abıroyıñdı aşpa haq. Ayatbenen qadısqa, Alla niet aq iske. Jan almasam joq edi-au, Jaza tartsın degen baq. Meni sottap baylatıp, Zığırdandı qaynatıp. Masayrasın mäz bolıp, Qinağandı öziñ tap Jaqın jerden jau şığıp, Maqül isten dau şığıp. Dwşpan üstap qolımnan, Itter tistep tonımnan. Jaman tosu bolğan şaq, Tütqın bolıp tarığıp, Jalğız jatıp zarığıp, Aşu qısıp oydı alıp, Dert jäyilip boydı
Ğalım Boqaş mereyli 50 jasta

kerey.kz

Altyn Magauina Bügin Atamızdıñ eñ jaqın şäkirtteriniñ biri, bizdiñ bauırımız, qazaqtıñ maqtan twtatın jastarınıñ biri Ğalım Boqaş mereyli 50 jasqa tolıp otır. Biz üşin bwl kün – jay ğana Ğalımnıñ tuğan kün emes, bwl – onıñ jartı ğasırlıq önegeli ömir jolınıñ, adal eñbeginiñ, biik parasat pen adamgerşiliginiñ merekesi. Biz Ğalımdı tek tereñ bilimi üşin emes, ülken jüregi üşin qadirleymiz. Ğalımnıñ älemniñ eñ bedeldi oqu orındarınıñ biri – Oksford universitetinde bilim alıp, “Azattıq radiosında jemisti eñbek etip, büginde Amerika Qwrama Ştattarınıñ memlekettik qızmetinde abıroylı jwmıs atqarıp jürgeni onıñ tabandılığınıñ, bilimge qwştarlığınıñ jäne eñbekqorlığınıñ ayqın körinisi. Alayda adamnıñ şınayı bağası onıñ qızmetimen nemese jetken jetistikterimen ğana ölşenbese kerek. Adamnıñ qadiri onıñ jüreginde,