– دەنساۋلىعىڭىز جاقسى ما شەر اتا؟ ءبىزدىڭ وتپەلى كەزەڭ دەپ جۇرگەنىمىز قاشان تاۋسىلادى؟
– دەنساۋلىعىم ەپتەپ جاقسى. اينالايىن. وتپەلى كەزەڭ ءبىزدى وكىندىرگەلى قاشان. شىعىستاعى كورشىمىز قىتايدىڭ ءبىر ماقالى ويىما ورالىپ وتىر. قىتاي قارعىسىنىڭ ەڭ جامانى – «اۋىسپالى كەزەڭدە تۋعىر». ياعني، يمپەراتورلار، ديناستيالار اۋلەتى اۋىسىپ، جاڭا ءداۋىر باستالار الاساپىران شاق. ءبىزدىڭ وتپەلى كەزەڭ وسىنداي ءدۇدامال حالدە بولدى.
– شەرحان اتا، بۇگىنگى اتقارۋشى بيلىككە قانداي باعا بەرەسىز؟ اتقامىنەرلەردىڭ ۇستانعان باعىت-باعدارىن ءسىزدىڭ كوكەيىڭىزدەگى باعاممەن ولشەپ كورسەك…
– تاۋەلسىزدىك العانعا دەيىن: «شىركىن-اي، قازاقستاننىڭ بايلىعى ءوز قولىمىزعا تيسە عوي! سوندا ما، سوندا…»، – دەپ ارمانداپ ەدىك. ەندى نە بولدى؟ بايلىق ءوز قولىمىزدا. بىراق، ءبۇيىرىمىز نەگە تومپايمايدى؟ قارنىمىز قابىرعامىزعا نەگە قابىسىپ قالدى؟ وسىلاي دەي باستاساڭ باسشىلار اشۋلانادى. ويتكەنى، ولاردىڭ ەل ارالاپ  جۇرىپ وتكەن جەرىنىڭ ءبارى جايناپ تۇر. ەل توق، كيىم كوپ، جۇرت تىنىش، كۇندە دۋمان، كۇندە توي. مۇنىڭ اتىن «پوتەمكين دەرەۆنياسى» دەيدى. كەزىندە پاتشا-قاتىن ەكاتەرينا رەسەيدىڭ وڭتۇستىگىن ارالاپ كەلە جاتسا، ەرتەگىدەگىدەي ءاپ-ادەمى اسەم ۇيلەر كوزدىڭ جاۋىن الىپ جارقىراپ تۇراتىن كورىنەدى. سويتسە، پاتشانىڭ پوتەمكين دەيتىن ءمينيسترى جول بويىنا جۇقا تاقتايدان ۇيلەردىڭ كوركەم سۋرەتىن سالدىرتىپ قويادى ەكەن. ءبىزدىڭ اكىمدەرىمىزدىڭ ارەكەتى، كوبىنەسە، وسى پوتەمكين اتانىڭ قۋلىعىنا ۇقساپ كەتەدى. ولار شالعايداعى تورعايدىڭ، ىرعىزدىڭ تۇكپىرىندەگى اۋىلدارعا، شەتكە، ابدالىعا، شۋدىڭ قۇردىمىنا، زايساننىڭ، تارباعاتايدىڭ پۇشپاقتارىنا بارىپ، قاراپايىم حالىقتىڭ حال-جايىن ءبىلىپتى دەگەندى وقىعان دا، ەستىگەن دە ەمەسپىن.
«قازاقستاننىڭ كوك ءتاڭىرى سىيلاعان باي قازىناسى قانداي؟» دەگەن سۇراق كوكەيدەن كەتپەيدى-اق. سول قازىنا حالىقتىڭ مۇقتاجىنا جەتپەي جاتقاندىقتان حالىق جوعارى جاققا جاۋتاڭكوز.
قۇدايعا شۇكىر، ءدال قازىر مەملەكەتىمىزگە زەڭبىرەكپەن ءتونىپ تۇرعان قاۋىپ جوق. بىراق، زارىعىپ جەتكەن تاۋەلسىزدىگىمىزگە ءتونىپ تۇرعان وراسان قاۋىپ – جەمقورلىق، پاراقورلىق، ۇرلىق-قارلىق! مەملەكەت قازىناسىن، قالىڭ حالىقتىڭ نەسىبەسىن سولقىلداتا سورىپ جاتقان وسىلار. ال، دۇنيەجۇزىلىك بانكتەن ميللياردتاعان قارىز الامىز. «نەگە؟» دەسەڭىز، «بيۋدجەتتە اقشا جوق» دەگەن جاۋاپ الاسىز. جىلدا 7-8 ميلليارد تەڭگە يگەرىلمەي قالادى. سول اقشا قايتادان بيۋدجەتكە قايتارىلماي ما، قالاي ءوزى؟! ايتەۋىر ادام ءتۇسىنىپ بولمايدى. وسى ورايدا، شەكسپيردىڭ دانالىعى ەسكە تۇسەدى. قىلمىستى التىنمەن كومكەرىپ قويساڭ، زاڭنىڭ نايزاسى مايىسىپ قالادى. كوك سوققاندا ءبىزدىڭ نايزالارىمىز، اسىرەسە، مايىسقاق كەلە مە دەپ سەسكەنەمىن. نەلىكتەن؟ زاڭنىڭ نايزاسى مايىسقاق مەملەكەتتىڭ ىرگەتاسى بەكەم بولا قويار ما ەكەن؟ ورمەكشىنىڭ تورىنا تۇسسە، شىبىن-شىركەي عانا تۇسەدى. ال ارا، سونا دەگەندەر سول  توردى ەلەڭ قىلماي بۇزىپ كەتە بەرەدى. سور بولعاندا ءبىزدىڭ زاڭنىڭ تورىنان ۇلكەن شىبىندار دا شىعىپ كەتە بەرەدى.
– شەرحان اتا، جەڭ ۇشىنان جالعاسقان جەمقورلىق قاي سالانى بولماسىن جايلاپ العان. اسا ءىرى كولەمىن كولەڭكەلى بيزنەستەن ىزدەيمىز بە؟ الدە…
– جەمقورلىق پەن پاراقورلىق باتپان قۇيرىعى – شەتەلدەردەن الىنىپ جاتقان نەسيە جانە ۇكىمەتتەن نەسيەنى ميلليونداپ الىپ، ءبىر تەڭگە دە قايتارماي وتىرعان الپاۋىتتار. ەكەۋى دە ۇكىمەتتىڭ تىكەلەي قاتىسى بار. ۇكىمەت الگى الپاۋىتتارعا نەسيەنى وڭدى-سولدى اياماي بەرگەندە – اتىمتاي جومارت. ال، قارىزدى قايتار دەپ ايتۋعا كەلگەندە دارمەنسىز. نەگە؟ سەن قالاي ويلايسىڭ؟ نەگە؟ قارىزدى قايتار دەپ ايتۋعا كەلگەندە، قاجىگەلديندەر نەگە كۇمىلجي بەرەدى؟ قاعازعا قول قويعان سول عوي. مىنە، باتپان قۇيرىقتىڭ جاتقان جەرى. التىن ساۋىتقا ورانعان قىلمىستى زاڭ نايزاسى ءدال جۇرەكتەن تۇيرەيتىن شاق وسى. بۇل جەردە مايىسقاق نايزانى لاقتىرىپ تاستاعان ءجون. مايىسقاق نايزا بولماسا، شۋموۆ پەن مالاحوۆ، سماعۇلوۆ قايدا؟ زاڭ قورعاۋشىلار دارمەنسىز دەگەنگە كىم سەنەدى. بىراق، وسىلارمەن پارمەندى كۇرەس جوق.
– ماڭدايىنىڭ سورى بەس ەلى قازاق ءتىلىنىڭ كوسەگەسى  قاشان كوگەرەدى؟ دەپۋتات كەزىڭىزدە ەمەس پە ەدى، «جىلاننىڭ عانا ەكى ءتىلى بار» دەگەنىڭىز؟ 
– ءيا، ءدال سول زاماندا. وي، اينالايىن-اي، قازىر مەنەن نە قال سۇرايسىڭ؟ قىزمەتتە وتىرعاندا وزىمىزگە بەرىلگەن مىندەتتى تولىعىمەن ورىنداۋعا تىرىستىم. قازىر مەن «ەگەمەنبىز، تاۋەلسىزبىز» دەگەن شىرىن سوزدەرگە بۇرىنعىداي ماساتتانبايتىن بولىپ بارامىن. ول – ول ما، ازاتتىق العانىمىزعا دە سەنىم ازايدى. الماتىدا جۇرسەم دە شەت ەلدە جۇرگەن سياقتىمىن. قالا تولى جارناما. بۇرىن ورىسشاسى كوپ تە – ەپتەپ ءتۇسىنۋشى ەدىم، ەندى نە جازۋ ەكەنىن مۇلدە تۇسىنبەيمىن. ويتكەنى، قاپتاعان اعىلشىنشا مەن قىتايشا، ال سوعان ەندى ءتۇسىنىپ كور. كوشەدە ادامدار ءبىر-بىرىمەن كوپشىلىگى ورىسشا سويلەسەدى، ودان قالا بەردى اعىلشىنشا، قىتايشا بىردەڭە دەيدى. قاي ەلدە جۇرگەنىڭە شاتاسىپ قالاسىڭ. ازاتتىق العانىمىز وسى ما؟
– شەرحان اتا، ءسىز استانانىڭ بولاشاعىنا سەندىڭىز بە؟
– مەن استاناعا تسەلينوگراد بولعان تۇسىندا دا، اقمولا بولعانىندا دا تالاي مارتە بارعانمىن. ول كەزدە باتپاق بەلۋاردان كەلىپ، اياق الىپ جۇرە المايتىنبىز. امالسىز كادىمگى كەرزى ەتىك كيىپ الاتىنبىز. قارلى بوران، جاۋىنعا قاراماي سارىارقانىڭ توسىندەگى وسى قالانى تالاي كەزگەنمىن. قازىر استانا ادام تانىماستاي وزگەردى. وتە كوپ كۇش، قانشاما قاجىر مەن قايرات جۇمسالۋدا. ءبىر بايقاعانىم، ءبىز وتە اسىرەشىل، داۋرىقپا بولىپ كەتىپپىز. «دۇنيەجۇزىندە مۇنداي كەرەمەت قالا جوق» دەپ، داۋسىمىز جەتكەنشە ايقايلاپ جاتىرمىز. ال اقىن-جازۋشىلار استانانىڭ كەرەمەتىنە تامسانىپ، تالاي تۋىندىلار تۋدىرىپ تا تاستادى. ءوز باسىم، الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە، مۇحيتتىڭ ارعى جانە بەرگى بەتىندە دە بولدىم.  قانشاما ەلدىڭ استاناسىن، سۇلۋ قالالارىن كوردىم. ال ەندى «وسى قالالاردىڭ بارلىعىنان باسىپ وزدىق» دەگەنىمىز استامشىلدىق بولادى. ۋاقىت وتەر، استانا تۇرلەنىپ، زامان تالابىنا ساي بوي تۇزەر. قۇر بورىكتى اسپانعا اتا بەرۋگە بولمايدى، اقيقاتىن، شىندىعىن ايتۋىمىز كەرەك، شىراعىم.
– اڭگىمەڭىزگە راقمەت، شەر اتا!

سۇحباتتاسقان: جۇمامۇرات ءشامشى

qazaq1913.kz