وزبەكستاننىڭ تاعدىرى سىنالاتىن كۇن جەتتى

بۇل كۇندى وزبەك دياسپوراسى مەن وپپوزيتسيا وكىلدەرى ۇزاق كۇتتى. ساراپشىلار كوپ جىلدان بەرى وسى كۇننىڭ قالاي بولاتىنىن بولجاپ كەلدى. سەبەبى توماعا-تۇيىق اۆتوريتارلىق رەجيم ورناعان بۇل ەلدە كاريموۆ دۇنيەدەن وزعاندا عانا ساياسي وزگەرىسكە جول اشىلاتىنى انىق ەدى.

وزبەك دوستارىممەن تىلدەسكەن سايىن اڭگىمەمىز «كاريموۆ ولگەن سوڭ…» دەگەن سوزبەن اياقتالاتىن. ولار ءوز جاقىندارىن كورۋگە، ەلدەن تىسقارى ايماققا شىعۋعا، بيزنەس باستاۋعا، شەتەلدە وقۋعا سول كەزدە عانا مۇمكىندىك بولادى دەپ ۇمىتتەنەتىن. وزبەكستان بىرتىندەپ سىرتقى دۇنيەدەن وقشاۋلانعان، ەكونوميكاسى مەن قوعامى قاتاڭ باقىلاۋداعى ەلگە اينالعاندىقتان، كوپ جۇرت ءۇشىن مۇنداي قاراپايىم جايتتاردىڭ ءوزى مۇمكىن بولماي قالعان.

وزبەكستان پرەزيدەنتى يسلام كاريموۆ (سول جاقتا) بيلەپ، ەلدىڭ پرەمەر-ءمينيسترى شاۆكات ميرزياەۆ (وڭ جاقتا) قوشەمەت كورسەتىپ تۇر. تاشكەنت، 31 تامىز 2007 جىل.

وسىدان بىرنەشە اپتا بۇرىن عانا قىرعىزستاننىڭ وڭتۇستىگىندە ەتنيكالىق وزبەكپەن بىرگە كولىكتە كەتىپ بارا جاتىپ وزبەكستان شەكاراسىنداعى ىستىك سىمتەمىرلى بيىك دۋالدىڭ ار جاعىندا قارۋ كەزەنگەن وزبەك سولداتتارىن كوردىك. ەكەۋمىز دە كەزىندە تاشكەنتتە بىرنەشە جىل تۇرعانبىز، سوندىقتان وندا قايتا بارۋعا ىقىلاستى ەكەنىمىزدى ايتقانبىز. باسىن شايقاعان سەرىگىم «كاريموۆ ولگەن سوڭ…» دەپ جىميعان.

بۇگىن كۇتپەگەن جەردە جاڭا ءداۋىر باستالىپ كەتتى. بىراق نە وزگەرمەك؟ بۇل ءساتتى بولجاۋ ءۇشىن قانشاما جيىن وتكىزىلىپ، بولجام جاسالعانىنا، «78 جاستاعى كاريموۆ قايتىس بولعان سوڭ ونىڭ ورنىنا كىم وتىرادى؟»، «مازاسىز ايماقتاعى حالقى ەڭ كوپ ەلدىڭ ەندىگى بولاشاعى قانداي؟» دەگەن ساۋالدارعا جاۋاپ ىزدەپ قانشاما ماقالا جازىلعانىنا قاراماستان، ءبىز كوپ جايتتان حابارسىزبىز – ونى مويىنداۋىمىز كەرەك.

تالاي ساراپشى قاۋىپ ەتكەن ۇرەيلى ستسەناري ورىندالدى: كاريموۆ «تاق مۇراگەرىن» تاڭداماستان، بيلىكتىڭ اۋىسۋىن قامتاماسىز ەتەتىن جولدى كورسەتپەستەن باقيعا اتتانىپ كەتتى. قۇرىلعان جۇيەگە ەمەس، كاريموۆتىڭ جەكە باسىنا كوپ نازار اۋدارعان ساراپشىلار مۇنداي قازانىڭ اسا اۋىر سالدارى بولۋى مۇمكىن ەكەنىن ەسكەرتكەن.

قازاقستان مەن قىرعىزستان جانە وزبەكستاننىڭ پرەزيدەنتتەرى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن اسقار اقاەۆ جانە يسلام كاريموۆ. (ارحيۆ سۋرەتى)

كاريموۆتىڭ قاتاڭ باقىلاۋىنىڭ ارقاسىندا تىنىش بولىپ كەلگەن ءدىني راديكالدار ۇنەمى «بۋىرقانىپ» جاتاتىن فەرعانا جازىعىنان باس كوتەرىپ شىعا كەلۋى ىقتيمال. ءوزى جەتىم ءوسىپ، سوۆەت مەملەكەتىندە ەر جەتكەن، باسقا وتباسىلارمەن ساياسي بايلانىسى جوق كاريموۆ «كلاندار» اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى ساقتاپ كەلگەن، ەندى ول كەتكەن سوڭ ءوزارا ءدۇرداراز كلاندار اراسىندا اشىق سوعىس باستالۋى دا عاجاپ ەمەس.

بۇل سوزدەردىڭ جانى بار، بىراق وسىنداي اڭگىمەلەردىڭ ءجيى ايتىلۋى «وزبەكستان حالقىنىڭ كاريموۆسىز كۇنى قاراڭ» دەگەن ويدى نەگىزدەپ، حالىقتىڭ ساناسىنا سىڭىرە بەردى. بۇل «ميفتەر» وزبەكستاندا قالىپتاسقان ەرەكشە ساياسي جۇيەنى اقتاۋ ءۇشىن ويلاپ تابىلعان، ساياساتتانۋشىلار بۇل جۇيەگە «سيستەما» دەپ ات قويعان.

پۋتين باسقارعان رەسەيدە دە جالعىز ادامنىڭ مۇمكىندىگى دە، ونىڭ عۇمىرى دا جەتپەيتىن ءبىر ادامعا نەگىزدەلگەن اۆتوريتارلىق ساياسي جۇيە قالىپتاستى. كاريموۆ كەتتى، بىراق ءار اۋديتوريادا ونىڭ پورترەتى ءىلىنىپ تۇرعان كەزەڭدە ىرگەسى بەكىگەن پوليتسيالىق مەملەكەت، قاتاڭ ساياسي ەكونوميكا ءالى دە قالا بەرمەك، سەبەبى ولاردى قالىپتاستىرعان ميفتەر ءالى «ولگەن» جوق.

ورتالىق ازيانى زەرتتەيتىن عالىمدار لارري ماركوۆيچ پەن سكوتت رادنيچ ايتقانداي، وزبەكستاندا قالىپتاسقان ساياسي ەكونوميكا ايماقتاعى باسقا ەلدەردىكىنەن وزگەشە، سەبەبى مۇندا جالپى ەكونوميكا ورتالىقتاندىرىلعان ۇكىمەتكە باعىنۋعا نەگىزدەلگەن، ال ونىڭ ءوزىن قاۋىپسىزدىك اپپاراتى قورعايدى، ولار ورتالىققا باعىنباعانداردى تارتىپكە سالىپ، جازالاپ وتىرادى. «ماجبۇرلەۋشى ءارى رەنتا جيناۋشى» مەملەكەت ىقپالىنان بولەك ارەكەت ەتۋگە ەشكىمنىڭ مۇمكىندىگى جوق. دەمەك، كاريموۆ بولسا دا، بولماسا دا، قازىرگى ەليتا وزدەرى پايدا كورىپ وتىرعان بۇل جۇيەدەن ايىرىلعىسى كەلمەيدى. ونىڭ ۇستىنە، قۇرىعى ۇزىن قاۋىپسىزدىك قىزمەتى بۇل جۇيەنى وزگەرتۋگە تالپىنعانداردى تىرپ ەتكىزبەيدى.

جىل باسىنداعى ءبىر وقيعا وسى «سيستەمانىڭ» اياسىنداعى ءومىر مەن ەلدە ۇستەمدىك قۇرىپ تۇرعان «ءميفتىڭ» ماجبۇرلەۋشى كۇشىن تاعى ءبىر مارتە پاش ەتتى.

يسلام كاريموۆتىڭ ەرتەرەكتە وتباسىمەن بىرگە تۇسكەن سۋرەتى.

ارامايس اۆاكيان ەسىمدى كاسىپكەر وزبەكستاننىڭ شولەيتتى ايماعى – جيزاق وبلىسىندا وزىنە تيەسىلى شاعىن كولشىكتەردە بالىق فەرماسىن اشادى. بىرنەشە جۇمىسشى الىپ، ازداپ تابىس تابا باستاعاندا ونىڭ بيزنەسىنە جەرگىلىكتى حوكيمنىڭ (اكىمنىڭ) كوزى تۇسەدى. «ماجبۇرلەۋشى ءارى رەنتا جيناۋشى» بيلىكتىڭ وكىلى رەتىندە ول اۆاكياننىڭ بيزنەسىن تارتىپ الماق بولادى. فەرمەر قارسىلىق تانىتادى. ءبىراز ۋاقىتتان سوڭ ونى «يسلام مەملەكەتى» (يم) تەرروريستىك ۇيىمىن قولدادى دەگەن جەلەۋمەن پوليتسيا تۇتقىنعا الادى. جاقىندارى مەن زاڭگەرلەردىڭ ايتۋىنشا، تۇرمەدە پوليتسەيلەر ونى ازاپتاعان. اقىر سوڭىندا اۆاكيان دا، ونىڭ قاراماعىنداعى جۇمىسشىلار دا «يم»-ءنىڭ قۇپيا توبىن اشىپ، ۇكىمەتتى قۇلاتۋعا نيەتتەنگەندەرىن «مويىندايدى». مۇنداعى ءبىر قىزىق جايت – ارميان ۇلتىنان شىققان ارامايس اۆاكيان – مۇسىلمان ەمەس، حريستيان ءدىنىنىڭ وكىلى. الايدا وزبەكستاندا ورنىققان جۇيە ءۇشىن بۇل ەشقانداي دا كەدەرگى بولا العان جوق، اۆاكيان «يسلامشىل تەرروريست» رەتىندە بىرنەشە جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلدى.

بۇل جۇيە سول قالپىندا قالادى، كاريموۆتىڭ ءوزى كەتسە دە، ونىڭ وزگەرە قويۋى ەكىتالاي. ساياساتتانۋشى ەريك ماك گلينچي بۇل تۋرالى: «وزبەك بيلەۋشى تابى… قارجىلاي بايلىقتىڭ تولاسسىز كوزىنە اينالعان اۆتوكراتيالىق رەجيمدى ساقتاپ قالۋعا وتە-موتە قۇلىقتى» دەگەن.

بۇل رەجيمدى ىقپالى جونىنەن كاريموۆتىڭ وزىنەن اسىپ كەتكەن قاۋىپسىزدىك كۇشتەرى قورعايدى. ءبىر جاعىنان بۇل اپپارات بولماسا، ءدىني راديكالدار ەلدى تۇگەلىمەن جاۋلاپ، بۇكىل ايماققا شابۋىلدارىن ۇدەتەر مە ەدى. الداعى اپتالاردا كاريموۆتىڭ كەتكەنىنەن كوپ ءۇمىت كۇتىپ كەلگەن وزبەكتەر كۇندەلىكتى ومىردە ەشقانداي وزگەرىس بولماعانىن كورىپ، جيزاقتاعى ناقاق جالا جابىلىپ، قامالعان فەرمەردىڭ وقيعاسىن، «يسلام مەملەكەتىنىڭ» بيلەپ-توستەۋ مۇمكىندىگىن ايتىپ قورقىتاتىن ساراپشىلاردى ەسكە الىپ، قابىرعاداعى پورترەتتەردى قاز-قالپىندا قالدىرۋدى ۇيعارۋى عاجاپ ەمەس.

بۇدان باسقا جول بار شىعار، بىراق 25 جىل ىشىندە وزبەكتەردىڭ بالاما جولداردى ىزدەۋگە ەشقانداي مۇمكىندىگى بولمادى.

كوممەنتاري اۆتورى نوح تاكەر – Registan.net سايتىنىڭ باسقارۋشى رەداكتورى، دجوردج ۆاشينگتون ۋنيۆەرسيتەتىنە قاراستى ەليوت حالىقارالىق قاتىناس مەكتەبىنىڭ ورتالىق ازيا باعدارلاماسىنىڭ ساراپشىسى.