Özbekstannıñ tağdırı sınalatın kün jetti

Bwl kündi özbek diasporası men oppoziciya ökilderi wzaq kütti. Sarapşılar köp jıldan beri osı künniñ qalay bolatının boljap keldi. Sebebi tomağa-twyıq avtoritarlıq rejim ornağan bwl elde Karimov dünieden ozğanda ğana sayasi özgeriske jol aşılatını anıq edi.

Özbek dostarımmen tildesken sayın äñgimemiz «Karimov ölgen soñ…» degen sözben ayaqtalatın. Olar öz jaqındarın köruge, elden tısqarı aymaqqa şığuğa, biznes bastauğa, şetelde oquğa sol kezde ğana mümkindik boladı dep ümittenetin. Özbekstan birtindep sırtqı dünieden oqşaulanğan, ekonomikası men qoğamı qatañ baqılaudağı elge aynalğandıqtan, köp jwrt üşin mwnday qarapayım jayttardıñ özi mümkin bolmay qalğan.

Özbekstan prezidenti Islam Karimov (sol jaqta) bilep, eldiñ prem'er-ministri Şavkat Mirziyaev (oñ jaqta) qoşemet körsetip twr. Taşkent, 31 tamız 2007 jıl.

Osıdan birneşe apta bwrın ğana Qırğızstannıñ oñtüstiginde etnikalıq özbekpen birge kölikte ketip bara jatıp Özbekstan şekarasındağı istik sımtemirli biik dualdıñ ar jağında qaru kezengen özbek soldattarın kördik. Ekeumiz de kezinde Taşkentte birneşe jıl twrğanbız, sondıqtan onda qayta baruğa ıqılastı ekenimizdi aytqanbız. Basın şayqağan serigim «Karimov ölgen soñ…» dep jımiğan.

Bügin kütpegen jerde jaña däuir bastalıp ketti. Biraq ne özgermek? Bwl sätti boljau üşin qanşama jiın ötkizilip, boljam jasalğanına, «78 jastağı Karimov qaytıs bolğan soñ onıñ ornına kim otıradı?», «Mazasız aymaqtağı halqı eñ köp eldiñ endigi bolaşağı qanday?» degen saualdarğa jauap izdep qanşama maqala jazılğanına qaramastan, biz köp jayttan habarsızbız – onı moyındauımız kerek.

Talay sarapşı qauip etken üreyli scenariy orındaldı: Karimov «taq mwragerin» tañdamastan, biliktiñ auısuın qamtamasız etetin joldı körsetpesten baqiğa attanıp ketti. Qwrılğan jüyege emes, Karimovtıñ jeke basına köp nazar audarğan sarapşılar mwnday qazanıñ asa auır saldarı boluı mümkin ekenin eskertken.

Qazaqstan men Qırğızstan jäne Özbekstannıñ prezidentteri Nwrswltan Nazarbaev pen Asqar Aqaev jäne Islam Karimov. (Arhiv sureti)

Karimovtiñ qatañ baqılauınıñ arqasında tınış bolıp kelgen dini radikaldar ünemi «buırqanıp» jatatın Ferğana jazığınan bas köterip şığa kelui ıqtimal. Özi jetim ösip, sovet memleketinde er jetken, basqa otbasılarmen sayasi baylanısı joq Karimov «klandar» arasındağı tepe-teñdikti saqtap kelgen, endi ol ketken soñ özara dürdaraz klandar arasında aşıq soğıs bastaluı da ğajap emes.

Bwl sözderdiñ janı bar, biraq osınday äñgimelerdiñ jii aytıluı «Özbekstan halqınıñ Karimovsiz küni qarañ» degen oydı negizdep, halıqtıñ sanasına siñire berdi. Bwl «mifter» Özbekstanda qalıptasqan erekşe sayasi jüyeni aqtau üşin oylap tabılğan, sayasattanuşılar bwl jüyege «sistema» dep at qoyğan.

Putin basqarğan Reseyde de jalğız adamnıñ mümkindigi de, onıñ ğwmırı da jetpeytin bir adamğa negizdelgen avtoritarlıq sayasi jüye qalıptastı. Karimov ketti, biraq är auditoriyada onıñ portreti ilinip twrğan kezeñde irgesi bekigen policiyalıq memleket, qatañ sayasi ekonomika äli de qala bermek, sebebi olardı qalıptastırğan mifter äli «ölgen» joq.

Ortalıq Aziyanı zertteytin ğalımdar Larri Markoviç pen Skott Radniç aytqanday, Özbekstanda qalıptasqan sayasi ekonomika aymaqtağı basqa elderdikinen özgeşe, sebebi mwnda jalpı ekonomika ortalıqtandırılğan ükimetke bağınuğa negizdelgen, al onıñ özin qauipsizdik apparatı qorğaydı, olar ortalıqqa bağınbağandardı tärtipke salıp, jazalap otıradı. «Mäjbürleuşi äri renta jinauşı» memleket ıqpalınan bölek äreket etuge eşkimniñ mümkindigi joq. Demek, Karimov bolsa da, bolmasa da, qazirgi elita özderi payda körip otırğan bwl jüyeden ayırılğısı kelmeydi. Onıñ üstine, qwrığı wzın qauipsizdik qızmeti bwl jüyeni özgertuge talpınğandardı tırp etkizbeydi.

Jıl basındağı bir oqiğa osı «sistemanıñ» ayasındağı ömir men elde üstemdik qwrıp twrğan «miftiñ» mäjbürleuşi küşin tağı bir märte paş etti.

Islam Karimovtıñ erterekte otbasımen birge tüsken sureti.

Aramais Avakyan esimdi käsipker Özbekstannıñ şöleytti aymağı – Jizaq oblısında özine tiesili şağın kölşikterde balıq fermasın aşadı. Birneşe jwmısşı alıp, azdap tabıs taba bastağanda onıñ biznesine jergilikti hokimniñ (äkimniñ) közi tüsedi. «Mäjbürleuşi äri renta jinauşı» biliktiñ ökili retinde ol Avakyannıñ biznesin tartıp almaq boladı. Fermer qarsılıq tanıtadı. Biraz uaqıttan soñ onı «Islam memleketi» (IM) terroristik wyımın qoldadı degen jeleumen policiya twtqınğa aladı. Jaqındarı men zañgerlerdiñ aytuınşa, türmede policeyler onı azaptağan. Aqır soñında Avakyan da, onıñ qaramağındağı jwmısşılar da «IM»-niñ qwpiya tobın aşıp, ükimetti qwlatuğa niettengenderin «moyındaydı». Mwndağı bir qızıq jayt – armyan wltınan şıqqan Aramais Avakyan – mwsılman emes, hristian dininiñ ökili. Alayda Özbekstanda ornıqqan jüye üşin bwl eşqanday da kedergi bola alğan joq, Avakyan «islamşıl terrorist» retinde birneşe jılğa bas bostandığınan ayırıldı.

Bwl jüye sol qalpında qaladı, Karimovtıñ özi ketse de, onıñ özgere qoyuı ekitalay. Sayasattanuşı Erik Mak Glinçi bwl turalı: «Özbek bileuşi tabı… qarjılay baylıqtıñ tolassız közine aynalğan avtokratiyalıq rejimdi saqtap qaluğa öte-möte qwlıqtı» degen.

Bwl rejimdi ıqpalı jöninen Karimovtıñ özinen asıp ketken qauipsizdik küşteri qorğaydı. Bir jağınan bwl apparat bolmasa, dini radikaldar eldi tügelimen jaulap, bükil aymaqqa şabuıldarın üdeter me edi. Aldağı aptalarda Karimovtıñ ketkeninen köp ümit kütip kelgen özbekter kündelikti ömirde eşqanday özgeris bolmağanın körip, Jizaqtağı naqaq jala jabılıp, qamalğan fermerdiñ oqiğasın, «Islam memleketiniñ» bilep-tösteu mümkindigin aytıp qorqıtatın sarapşılardı eske alıp, qabırğadağı portretterdi qaz-qalpında qaldırudı wyğaruı ğajap emes.

Bwdan basqa jol bar şığar, biraq 25 jıl işinde özbekterdiñ balama joldardı izdeuge eşqanday mümkindigi bolmadı.

Kommentariy avtorı Noh Taker – Registan.net saytınıñ basqaruşı redaktorı, Djordj Vaşington universitetine qarastı Eliot Halıqaralıq qatınas mektebiniñ Ortalıq Aziya bağdarlamasınıñ sarapşısı.