جاڭالىقتار كوز قاراس الەۋمەت

ەتنوس وكىلدەرى اراسىندا جانجال تۋىنداسا، وعان تەك ارانداتۋ تۇرتكى بولۋى مۇمكىن

kerey.kz

 |  Sep 5, 2016

ەگەر ەتنوس وكىلدەرى اراسىندا جانجال تۋىنداسا، وعان تەك ارانداتۋ تۇرتكى بولۋى مۇمكىن دەيدى قازاقستاندىقتاردىڭ جارتىسىنان كوبى

الايدا، رەسپوندەنتتەردىڭ بەستەن ءبىر بولىگى اتا زاڭىمىزدا كورسەتىلگەن باپقا قاراماستان، كەيبىر ەتنوستاردىڭ قۇقىقتارى تەڭ ەمەس  دەگەن پىكىردە

الماتى، 2016

ەلىمىزدەگى ەتنوسارالىق جانە دىنارالىق قارىم-قاتىناستى قازاقستاندىقتار جالپى دۇرىس دەپ باعالايدى. تەك، زەرتتەۋ بارىسىندا انىقتالعان كەيبىر فاكتىلەرگە تيىسىنشە نازار اۋدارىلۋى  كەرەك.  بۇل تۋرالى اقپارات Demoscope بيۋروسى جاريالاعان زەرتتەۋ قورىتىندىسىندا جاريالاندى.

قازاقستاندىقتاردىڭ جارتىسىنان كوبى  (61%) ەلىمىزدە  ەتنوس وكىلدەرى تاتتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇرىپ جاتىر دەيدى. ال، قالعاندارى ەتنوسارالىق قارىم-قاتىناستا تۋىنداعان بىرقاتارماسەلەلەردى اتاپ ءوتتى.   رەسپوندەنتتەردىڭ  23%-ى «كەز-كەلگەن وتباسىدا بولاتىن ۇرىس-كەرىس سەكىلدى ارا-اراسىندا كەلىسپەيتىن جاعدايلار  بولىپ تۇرادى» دەيدى. 4% قاتىسۋشىلار «كۇردەلى بولعانىمەن، بىرقالىپتى ءارى قاۋىپسىز» دەگەن جاۋاپتى تاڭدادى.  ال، «ۋشىعىپ تۇر. ۋاقىت وتە كەلە ناشارلاپ بارادى، بۇل ءتۇرلى قاقتىعىستارعا ۇلاسۋى مۇمكىن» دەپ الاڭداپ وتىرعان ساۋالناما قاتىسۋشىلارى – 12%.

ەگەر ەلىمىزدە ەتنوس وكىلدەرى اراسىندا جانجال تۋىنداعان جاعدايدا، ول قولدان جاسالۋى مۇمكىن نەمەسە ارانداتۋ، ءۇشىنشى تاراپتىڭ ورتاعا تۇسۋىنەن بولۋى ىقتيمال دەيدى قازاقستاندىقتاردىڭ جارتىسىنان كوبى (62%).  بۇل جاۋاپ نۇسقاسىن تاڭداعان قاتىسۋشىلاردىڭ باسىم بولىگى – جاستار ەكەن. ناقتى ايتساق،  66%-ى 18-29 جاس ارالىعىنداعى قاتىسۋشىلار.

ساۋالناماعا قاتىسقان قازاقستاندىقتاردىڭ 17%-ى ەتنوسارالىق قاقتىعىستارعا ەكونوميكالىق ماسەلەلەر سەبەپ بولۋى مۇمكىن دەيدى. ولاردىڭ ويىنشا،  ادامدار داعدارىس كەزىندە كىنالى تاراپتى ىزدەي باستايدى. بۇل جاۋاپتى تاڭداعان رەسپوندەنتتەردىڭ باسىم بولىگى –  باتىس قازاقستان (23%)  جانە اقتوبە (21%) وبلىستارىنىڭ تۇرعىندارى.

ءتىل ماسەلەسىنە وراي تۋىنداعان قايشىلىقتار ەتنوسارالىق جانجالدارعا ۇلاسۋ مۇمكىن دەگەن جاۋاپتى رەسپوندەنتتەردىڭ نەبارى 5%-ى تاڭدادى. ال، قالعان 16% قاتىسۋشىلار اتالعان بارلىق سەبەپتەردىڭ جيىنتىعىنان ورىن الۋى مۇمكىن دەيدى.

ساۋالناما قورىتىندىسى بويىنشا، رەسپوندەنتتەردىڭ 59%-ى  «ەڭ الدىمەن، مەن – قازاقستاندىقپىن. مەن ءۇشىن تولقۇجاتتا جازىلعان ۇلت اتاۋى مەن قاي ەتنيكالىق توپقا جاتاتىنىم  ازاماتتىعىمنان  ماڭىزدىراق» دەپ جاۋاپ بەردى. ال، بۇل جاۋاپقا قارسى پىكىر بىلدىرگەندەر – 4%. ولار «ءوز ەتنوسىم مەن ۇلتىمنىڭ وكىلىمىن. مەن ءۇشىن ازاماتتىق – ەكىنشى ورىندا» دەيدى. 26% قاتىسۋشىلار ازاماتتىق تا، ۇلت دا مەن ءۇشىن بىردەي ماڭىزدى دەسە،  ولار ەكى بولەك دۇنيە دەگەن جاۋاپتى تاڭداعاندار – 11%.

رەسپوندەنتتەردىڭ 81%-ى اتا زاڭىمىزدا كورسەتىلگەندەي، بارلىق ۇلتتار زاڭ الدىندا تەڭ، ولاردىڭ بارلىعى – قازاقستاندىقتار دەيدى. الايدا، 19% -ى تەڭ ەمەس، كەيبىر ەتنوستاردىڭ قۇقىقتارى كوبىرەك نەمەسە ازىراق دەگەن نۇسقانى تاڭدادى. بۇل جاۋاپتى تاڭداعان قاتىسۋشىلاردىڭ 23%-ى اتىراۋ، 24%-ى الماتى وبلىسىندا ءومىر سۇرەدى.  اتىراۋ وبلىسى ءار ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرى از شوعىرلانعان ايماق بولىپ ەسەپتەلسە، الماتى  وبلىسى بىرنەشە ۇلت وكىلدەرىنىڭ باسىن قوسقان وبلىستاردىڭ ءبىرى.

رەسپوندەنتتەردىڭ 84%-ى ەلىمىزدە ەتنيكالىق جانە ءدىني سەبەپتەرگە بايلانىستى ەشقاشان قىسىمعا ۇشىراعان ەمەس، قيىندىققا دا تاپ بولمادى. ال، 13%-ى ءۇشىن «كەيدە قىسىم كورسەتىلدى، قاۋىپ تە بولدى». بىراق، بۇل جاعدايلار ولاردى  قاتتى الاڭداتا قويماعان ەكەن. قىسىم مەن قاۋىپ-قاتەرگە ءاردايىم ۇشىرايمىن، اسىرەسە سوڭعى ۋاقىتتا جيىلەپ كەتتى دەگەن قاتىسۋشىلار – نەبارى 3%.

ساۋالناماعا قاتىسقان قازاقستاندىقتاردىڭ پىكىرىنشە، قازاقستاندا ەڭ تاتۋ تۇرىپ جاتقان ورتا – ءدىن وكىلدەرى اراسىندا. «قازاقستاندا ءدىني توپتار اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى قالاي باعالايسىز؟» دەگەن ساۋالعا 66%-ى «دوستىق قارىم-قاتىناس. ەشقانداي قيىن ماسەلە جوق» دەپ جاۋاپ بەردى. كەز-كەلگەن وتباسىدا بولاتىن ۇرىس-كەرىس سەكىلدى ارا-اراسىندا كەلىسپەيتىن جاعدايلار  بولىپ تۇرادى دەگەن نۇسقانى تاڭداعان قاتىسۋشىلار 18%-عا تەڭ. ال، 12%-ى كۇننەن كۇنگە ناشارلاپ بارادى، بۇل قاقتىعىستارعا ۇلاسۋى مۇمكىن دەيدى.

جوبا جايلى:

DEMOSCOPE وزەكتى ماسەلەلەر بويىنشا قازاقستان ازاماتتارىنىڭ وي-پىكىرىن جەدەل انىقتاۋعا باعىتتالعان. ساۋالنامالار تۇراقتى 7-15 كۇن ارالىعىندا، تەلەفون ارقىلى (قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ حالقى كوپ شوعىرلانعان ايماقتارىندا) جانە ينتەرنەتتە جۇرگىزىلەدى.

ساۋالناما تاقىرىپتارى  باق پەن الەۋمەتتىك جەلىلەرگە جاسالاتىن مونيتورينگ قورىتىندىسى نەگىزىندە تاڭدالادى. سونداي-اق، demos.kz  سايتىندا كەز-كەلگەن ينتەرنەت قولدانۋشى ساۋالناما تاقىرىبىن ۇسىنا الادى.

DEMOSCOPE حالىقتىڭ وي-پىكىرىن انىقتاۋعا ارنالعان قۇرال عانا ەمەس، قازاقستاندىقتاردىڭ وزەكتى ماسەلەلەر بويىنشا كوزقاراسىن بىلدىرۋىنە مۇمكىندىك بەرەتىن پىكىر الاڭى.

جوبا كونراد ادەناۋەر اتىنداعى قوردىڭ دەمەۋشىلىگىمەن جۇزەگە اسىرىلادى.

ساۋالناما قورىتىندىسى كونراد ادەناۋەر اتىنداعى قوردىڭ جانە «MediaNet» حالىقارالىق جۋرناليستيكا ورتالىعىنىڭ جەكە پىكىرىن بىلدىرمەيدى. ولار تەك قانا ساۋالناماعا قاتىسقان بارلىق قازاقستان ازاماتتارىنىڭ كوزقاراسىن جاريالايدى.