تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلى ىشىندە سىرتتاعى كوپتەگەن قانداستارىمىز ەلگە كەلىپ قوسىلىپ، مەرەيىمىزدى ءوسىرىپ، ايبىنىمىزدى اسقاقتاتا ءتۇستى. اتاجۇرتقا ات باسىن بۇرعان اعايىننىڭ كوش-كەرۋەنى الداعى ۋاقىتتا دا جالعاسا بەرمەكشى.

وسى ورايدا، ءبىز دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەت­­تىك دامۋ مينيسترلىگى ەڭبەك، الەۋ­مەتتىك قورعاۋ جانە كوشى-قون كوميتەتىنىڭ توراعاسى ءاحمادي سارباسوۆقا بىرنەشە ساۋال قويعان

ەدىك.

– قازىرگى تاڭدا تاۋەلسىزدىگىمىزدى العالى بەرى وزگە ەلدەردەگى 1 ميل­­ليون­عا جۋىق قانداسىمىز اتا­جۇر­تى­نا ورالدى دەگەن مالىمەت ءجيى ايتى­­لا­دى. وسى كورسەتكىشتى ناق­تى­لاپ بەرسەڭىز.

– ناقتىلاي ايتقاندا، 1991 جىلدان باستاپ 2016 جىلعى 1 قازانعا دەيىن 981 743 قانداسىمىز ەلىمىزگە كەلىپ، ورالمان مارتەبەسىن الدى. بۇل جالپى حالقىمىزدىڭ 5,5 پايىزىن قۇرايدى. وسى ارادا سۇراق كورسەتكىشتەردىڭ ناقتىلىعىنا بايلانىستى بولعان­دىق­تان ايتا كەتەيىن، ولاردىڭ 61,5 پايىزى وزبەكستاننان، 11,6 پايىزى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنان، 12,0 پا­يىزى موڭعوليادان، 7,3 پايىزى تۇرىك­مەنستاننان، 3,9 پايىزى رەسەي­دەن، 3,7 پايىزى وزگە ەلدەردەن كەلگەندەر.

– وتكەن جىلدىڭ قاراشا ايىندا ەلباسى «قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ زاڭنامالىق اكتىلەرىنە حالىقتىڭ كوشى-قونى جانە جۇمىسپەن قامتىلۋى ماسە­لەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىق­تىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭعا قول قويعان بولاتىن. وسى زاڭ­نىڭ ەڭ ماڭىزدى تۇستارىنا توق­تالا كەتسەڭىز. بۇرىنعى زاڭدار­دان ايىرماشىلىعى قانداي؟

– زاڭدا ەتنوستىق قازاقتارعا قاتىستى اتاپ ايتارلىقتاي وڭتايلى نورمالار قاراستىرىلعان. ولاردىڭ نەگىز­گىلەرىنە توقتالار بولساق، ەتنوس­تىق قازاقتارعا قونىستانعان وڭىرىنە قارا­ماستان، ورالمان مارتەبەسى بەرى­لەدى. بۇرىن ورالمان مارتەبەسى تەك ۇكىمەت ايقىنداعان وڭىرلەرگە قو­نىس­تانعان ەتنوستىق قازاقتارعا بەرى­لەتىن. بۇدان بولەك، سوڭعى زاڭدا ورال­مان­داردىڭ تۇراقتى تۇرۋعا رۇقسات العان­نان كەيىن بىردەن ازاماتتىق الۋ­عا ءوتىنىش ءبىلدىرۋ قۇقىعى ەنگ­ىزىل­دى. بۇعان دەيىن ورالماندار ازامات­تىق الۋعا ءوتىنىش ءبىلدىرۋ قۇقى­عىنا قازاق­ستاندا 4 جىل تۇراقتى تۇرعان­نان كە­يىن عانا يە بولاتىن. بۇل رەت­تە قازىر ورالماندار قازاقستان رەس­پۋب­لي­كا­سىنىڭ ازاماتتىعىن جەڭىل­دەتىل­گەن تىركەۋ تارتىبىندە، ياعني ءوتىنىش جاسا­عان كۇنىنەن باستاپ 3 اي ىشىندە الادى.

سونىمەن بىرگە، ۇكىمەت ايقىن­داعان وڭىرلەردە ورالمانداردى قونىس­تان­دىرۋدىڭ وڭىرلىك كۆوتاسى بەلگىلەنەدى جانە كۆوتاعا ەنگەن ورالماندار قازاق­­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىق­تى جۇ­مىسپەن قامتۋ تۋرالى زاڭنا­ما­­سى­­نا سايكەس، جۇمىسپەن قامتۋعا ءجار­دەم­­دەسۋدىڭ بەلسەندى شارالارىنا قاتىسۋ­شىلارعا كوزدەلگەن مەملەكەت­تىك قول­داۋ شارالارىمەن قامتاماسىز ەتىلەدى. بۇرىن مۇنداي قولداۋ كورسەتىلمەيتىن.

تاعى ءبىر ايتا كەتەر جايت، ۇكىمەت بەل­گىلەگەن وڭىردەن بەس جىل ىشىندە ەرىك­ت­ى تۇردە ءوز بەتىنشە كەتكەن (كوش­كەن), نەمەسە قازاقستان رەسپۋب­لي­­كا­سىنىڭ ازا­مات­­تىعىن الۋدان باس تارت­قان جاع­داي­دا ورالماندارعا بەرىل­گەن مەم­لە­­كەتتىك قولداۋدى قايتارۋ ءجو­نىن­­دە جاۋاپ­كەرشىلىك بەلگىلەنگەن. بۇعا­ن دەيىنگى زاڭداردا بۇل ماسەلە قارال­ماعان ەدى.

بۇلارعا قوسىمشا ايتارىم، قىز­مەت­تىك پاتەرى نەمەسە جەكەمەن­شىك باس­پا­ناسى بولماسا ورال­مان­دار بەيىم­دەۋ جانە كىرىكتىرۋ ورتالىق­تارىندا، ۋاقىت­شا ورنالاستىرۋ ورتا­لىق­تارىن­دا ءبىر جىلعا دەيىنگى مەرزىم­گە ءتىر­كەلە الادى. بۇل دا بۇرىنعى زاڭ­­­دار­دا كوزدەلمەگەن-ءدى. تاعى ءبىر ماسە­لە، قا­زىر ەتنوستىق قازاقتار ۆي­زا­­لار­دىڭ سانا­تىنا قاراماستان كوشى-قون پولي­تسيا­سىنا جۇگىنىپ، تۇراقتى تۇ­رۋعا رۇق­سات الا الادى. ال بۇرىن تۇ­راق­تى تۇرۋعا رۇقسات الۋ ءۇشىن ەتنوس­تىق قازاق­تاردىڭ تۇراقتى تۇرۋ­عا كوشىپ بارا­دى دەگەن ۆيزاسى بولۋ كەرەك بولا­تىن نەمەسە شىققان ەلى­نىڭ لاۋا­زىم­­دى ورگانىنىڭ باسقا ەل­دە تۇراقت­ى تۇرۋى­نا قارسىلىعى جوقتىعى تۋرا­لى انىق­تاماسى بولۋ كەرەك-تۇعىن. مىنە، وسى ماسەلەلەر قازىرگى زاڭنىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتەدى.

– بۇرىن سىرت ەلدەردەن كەلگەن قان­داستارىمىز الەۋمەتتىك كومەك­كە قول جەتكىزۋ ءۇشىن كوپ قۇجات جيناپ سابىلاتىن. قازىر وسى ماسە­لەگە قاتىستى نەندەي جەڭىل­دىكتەر كوزدەلگەن؟

– الەۋمەتتىك كومەكتەر ورالمان­دارعا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارىمەن بىردەي كورسەتىلەدى. سوندىقتان الەۋمەتتىك كومەك الۋ ءۇشىن جينالاتىن قۇجاتتاردىڭ ايىرماشىلىعى جوق.

– سوڭعى ەكى-ءۇش جىلدا قانداس­تارى­مىزدىڭ ەلگە ورالۋ كورسەت­كىشى تومەندەپ كەتتى دەگەن ءسوز بار. شىنىندا سولاي بولسا، بۇل ءتۇيت­كىلگە نە سەبەپ؟

– 2013 جىلعى 10 جەلتوقساندا قابىلدانعان زاڭعا سايكەس ورالمان مارتەبەسىن تەك ۇكىمەت ايقىنداعان وڭىرلەرگە كەلگەن ەتنوستىق قازاقتار الا العاندىعىنا جانە ورالمانداردىڭ ازاماتتىق الۋ قۇقىعى تەك تۇراق­تى تۇرعانىنا 4 جىلدان اسقان سوڭ پاي­دا بولاتىنىنا بايلانىستى كوشۋ ءۇردىسىنىڭ سايابىرلانعانى راس. مى­سالى 2013 جىلى 33 952 ادام قونىس اۋدارعان بولسا، 2014 جىلى 8 247 ادام، 2015 جىلى 4882 ەتنوستىق قازاق تاريحي وتانىنا ورالدى. ال 2015 جىلعى زاڭ قابىلدانعان سوڭ كورسەتكىش ءوسىپ، 2016 جىلعى 9 ايدا ەلىمىزگە 23 971 ەتنوستىق قازاق (11 488 وتباسى) قونىس اۋداردى. ياعني، سىرتتاعى قانداستارىمىزدىڭ ەلگە ورالۋى قايتادان جانداندى.

– مەملەكەتىمىزدىڭ ىشكى كوشى-قون ساياساتىندا قانداي شەشىمىن كۇتكەن ماسەلەلەر بار؟ وڭتۇستىك ءوڭىر­لەر تۇرعىندارىنىڭ سول­تۇس­تىككە كوشۋ ۇدەرىسىندە قان­داي جاعىمدى كورسەتكىشتەر بايقالادى؟ بۇل ماسەلەدە سىزدەردىڭ كوميتەتتەرىڭىزدىڭ ءرولى قانداي؟

– ەلىمىزدە ىشكى كوشى-قون سايا­ساتىن وڭتايلى جۇرگىزۋ باعىتى «جۇمىس­پەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسىنىڭ ءۇشىنشى باعىتى «اۋماقتىق ۇتقىرلىقتى ارتتىرۋ» شەڭبەرىندە ىسكە اسىرىلۋدا. اتالعان باعىتتى ىسكە اسىرۋعا 2016 جىلى 4,1 ميلليارد تەڭگە ءبولىنىپ، قازىرگى كەزدە 1,8 ميلليارد تەڭگە (43,9%) يگەرىلدى.

بۇل رەتتە ىشكى كوشى-قون ۇدەرىسى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2016 جىلعى 18 اقپانداعى № 82 قاۋ­لىسىمەن بەكىتىلگەن قونىس اۋدارۋ­شى­لاردىڭ وڭىرلىك كۆوتاسى شەڭ­بەرىندە ىسكە اسىرىلۋدا. دالىرەگى، 2016 جىلعا كۆوتا شىعىس قازاقستان وبلىسىنا 40 وتباسىنا، قوستاناي وبلىسىنا 22 وتباسىنا، پاۆلودار وبلىسىنا 200 وتباسىنا، سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا 201 وتباسىنا بەلگىلەنگەن. قازىرگى كەزدە 119 وتباسى اتالعان وڭىرلەرگە قونىس اۋدارىپ «جۇمىس­پەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى-2020» باع­دارلاماسىندا قاراستىرىلعان كومەك­تەردى الدى.

– بيىل قانشا قانداسىمىزدى قابىلداۋعا قارجى ءبولىنىپ وتىر؟

– ۇكىمەتتىڭ وسى جىلعى 18 اقپان­داعى № 82 قاۋلىسىمەن 2016 جىلعا 1259 وتباسىنا ورالمانداردىڭ ءوڭىر­لىك كۆوتاسى بەكىتىلگەن. ۇكىمەت اي­قىن­داعان وڭىرلەرگە كەلگەن جانە ورال­ماندار مەن قونىس اۋدارۋشىلاردى قابىل­داۋدىڭ وڭىرلىك كۆوتاسىنا ەن­گىزىلگەن ورالماندار مەن قونىس اۋدارۋ­شى­لارعا كوشۋگە سۋبسيديا جانە سوعان بايلانىستى شىعىستارعا وتەم­اقىلار وتاعاسىنا ەلۋ ايلىق ەسەپ­تىك كورسەتكىش، وتباسىنىڭ ءاربىر مۇشە­سىنە 35 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش ءمول­شەرىندە بەرىلەدى. اتالعان وتبا­سى­لارىن قابىلداپ الۋعا قاجەتتى قار­جى كوزى «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە قاراستىرىلعان.

اڭگىمەلەسكەن

جولدىباي بازار،

«ەگەمەن قازاقستان»