Täuelsizdiktiñ 25 jılı işinde sırttağı köptegen qandastarımız elge kelip qosılıp, mereyimizdi ösirip, aybınımızdı asqaqtata tüsti. Atajwrtqa at basın bwrğan ağayınnıñ köş-kerueni aldağı uaqıtta da jalğasa bermekşi.

Osı orayda, biz Densaulıq saqtau jäne äleumet­­tik damu ministrligi Eñbek, äleu­mettik qorğau jäne köşi-qon komitetiniñ törağası Ahmädi SARBASOVQA birneşe saual qoyğan

edik.

– Qazirgi tañda täuelsizdigimizdi alğalı beri özge elderdegi 1 mil­­lion­ğa juıq qandasımız ata­jwr­tı­na oraldı degen mälimet jii aytı­­la­dı. Osı körsetkişti naq­tı­lap berseñiz.

– Naqtılay aytqanda, 1991 jıldan bastap 2016 jılğı 1 qazanğa deyin 981 743 qandasımız elimizge kelip, oralman märtebesin aldı. Bwl jalpı halqımızdıñ 5,5 payızın qwraydı. Osı arada swraq körsetkişterdiñ naqtılığına baylanıstı bolğan­dıq­tan ayta keteyin, olardıñ 61,5 payızı Özbekstannan, 11,6 payızı Qıtay Halıq Respublikasınan, 12,0 pa­yızı Moñğoliyadan, 7,3 payızı Türik­menstannan, 3,9 payızı Resey­den, 3,7 payızı özge elderden kelgender.

– Ötken jıldıñ qaraşa ayında Elbası «Qazaqstan Res­pub­likasınıñ zañnamalıq aktilerine halıqtıñ köşi-qonı jäne jwmıspen qamtıluı mäse­leleri boyınşa özgerister men tolıq­tırular engizu turalı» Zañğa qol qoyğan bolatın. Osı Zañ­nıñ eñ mañızdı twstarına toq­tala ketseñiz. Bwrınğı zañdar­dan ayırmaşılığı qanday?

– Zañda etnostıq qazaqtarğa qatıstı atap aytarlıqtay oñtaylı normalar qarastırılğan. Olardıñ negiz­gilerine toqtalar bolsaq, etnos­tıq qazaqtarğa qonıstanğan öñirine qara­mastan, oralman märtebesi beri­ledi. Bwrın oralman märtebesi tek Ükimet ayqındağan öñirlerge qo­nıs­tanğan etnostıq qazaqtarğa beri­letin. Bwdan bölek, soñğı zañda oral­man­dardıñ twraqtı twruğa rwqsat alğan­nan keyin birden azamattıq alu­ğa ötiniş bildiru qwqığı eng­izil­di. Bwğan deyin oralmandar azamat­tıq aluğa ötiniş bildiru qwqı­ğına Qazaq­standa 4 jıl twraqtı twrğan­nan ke­yin ğana ie bolatın. Bwl ret­te qazir oralmandar Qazaqstan Res­pub­li­ka­sınıñ azamattığın jeñil­detil­gen tirkeu tärtibinde, yağni ötiniş jasa­ğan küninen bastap 3 ay işinde aladı.

Sonımen birge, Ükimet ayqın­dağan öñirlerde oralmandardı qonıs­tan­dırudıñ öñirlik kvotası belgilenedi jäne kvotağa engen oralmandar Qazaq­­stan Respublikasınıñ halıq­tı jw­mıspen qamtu turalı zañna­ma­­sı­­na säykes, jwmıspen qamtuğa jär­dem­­desudiñ belsendi şaralarına qatısu­şılarğa közdelgen memleket­tik qol­dau şaralarımen qamtamasız etiledi. Bwrın mwnday qoldau körsetilmeytin.

Tağı bir ayta keter jayt, Ükimet bel­gilegen öñirden bes jıl işinde erik­t­i türde öz betinşe ketken (köş­ken), nemese Qazaqstan Respub­li­­ka­sınıñ aza­mat­­tığın aludan bas tart­qan jağ­day­da oralmandarğa beril­gen mem­le­­kettik qoldaudı qaytaru jö­nin­­de jauap­kerşilik belgilengen. Bwğa­n deyingi zañdarda bwl mäsele qaral­mağan edi.

Bwlarğa qosımşa aytarım, qız­met­tik päteri nemese jekemen­şik bas­pa­nası bolmasa oral­man­dar beyim­deu jäne kiriktiru ortalıq­tarında, uaqıt­şa ornalastıru orta­lıq­tarın­da bir jılğa deyingi merzim­ge tir­kele aladı. Bwl da bwrınğı zañ­­­dar­da közdelmegen-di. Tağı bir mäse­le, qa­zir etnostıq qazaqtar vi­za­­lar­dıñ sana­tına qaramastan köşi-qon poli­ciya­sına jüginip, twraqtı tw­ruğa rwq­sat ala aladı. Al bwrın tw­raq­tı twruğa rwqsat alu üşin etnos­tıq qazaq­tardıñ twraqtı twru­ğa köşip bara­dı degen vizası bolu kerek bola­tın nemese şıqqan eli­niñ laua­zım­­dı organınıñ basqa el­de twraqt­ı twruı­na qarsılığı joqtığı tura­lı anıq­taması bolu kerek-twğın. Mine, osı mäseleler qazirgi zañnıñ tiimdiligin körsetedi.

– Bwrın sırt elderden kelgen qan­dastarımız äleumettik kömek­ke qol jetkizu üşin köp qwjat jinap sabılatın. Qazir osı mäse­lege qatıstı nendey jeñil­dikter közdelgen?

– Äleumettik kömekter oralman­darğa Qazaqstan Respublikasınıñ azamattarımen birdey körsetiledi. Sondıqtan äleumettik kömek alu üşin jinalatın qwjattardıñ ayırmaşılığı joq.

– Soñğı eki-üş jılda qandas­tarı­mızdıñ elge oralu körset­kişi tömendep ketti degen söz bar. Şınında solay bolsa, bwl tüyt­kilge ne sebep?

– 2013 jılğı 10 jeltoqsanda qabıldanğan zañğa säykes oralman märtebesin tek Ükimet ayqındağan öñirlerge kelgen etnostıq qazaqtar ala alğandığına jäne oralmandardıñ azamattıq alu qwqığı tek twraq­tı twrğanına 4 jıldan asqan soñ pay­da bolatınına baylanıstı köşu ürdisiniñ sayabırlanğanı ras. Mı­salı 2013 jılı 33 952 adam qonıs audarğan bolsa, 2014 jılı 8 247 adam, 2015 jılı 4882 etnostıq qazaq tarihi Otanına oraldı. Al 2015 jılğı zañ qabıldanğan soñ körsetkiş ösip, 2016 jılğı 9 ayda elimizge 23 971 etnostıq qazaq (11 488 otbası) qonıs audardı. YAğni, sırttağı qandastarımızdıñ elge oraluı qaytadan jandandı.

– Memleketimizdiñ işki köşi-qon sayasatında qanday şeşimin kütken mäseleler bar? Oñtüstik öñir­ler twrğındarınıñ sol­tüs­tikke köşu üderisinde qan­day jağımdı körsetkişter bayqaladı? Bwl mäselede sizderdiñ komitetteriñizdiñ röli qanday?

– Elimizde işki köşi-qon saya­satın oñtaylı jürgizu bağıtı «Jwmıs­pen qamtudıñ jol kartası-2020» bağdarlamasınıñ üşinşi bağıtı «Aumaqtıq wtqırlıqtı arttıru» şeñberinde iske asırıluda. Atalğan bağıttı iske asıruğa 2016 jılı 4,1 milliard teñge bölinip, qazirgi kezde 1,8 milliard teñge (43,9%) igerildi.

Bwl rette işki köşi-qon üderisi Qazaqstan Respublikası Ükimetiniñ 2016 jılğı 18 aqpandağı № 82 qau­lısımen bekitilgen qonıs audaru­şı­lardıñ öñirlik kvotası şeñ­berinde iske asırıluda. Däliregi, 2016 jılğa kvota Şığıs Qazaqstan oblısına 40 otbasına, Qostanay oblısına 22 otbasına, Pavlodar oblısına 200 otbasına, Soltüstik Qazaqstan oblısına 201 otbasına belgilengen. Qazirgi kezde 119 otbası atalğan öñirlerge qonıs audarıp «Jwmıs­pen qamtudıñ jol kartası-2020» bağ­darlamasında qarastırılğan kömek­terdi aldı.

– Biıl qanşa qandasımızdı qabıldauğa qarjı bölinip otır?

– Ükimettiñ osı jılğı 18 aqpan­dağı № 82 qaulısımen 2016 jılğa 1259 otbasına oralmandardıñ öñir­lik kvotası bekitilgen. Ükimet ay­qın­dağan öñirlerge kelgen jäne oral­mandar men qonıs audaruşılardı qabıl­daudıñ öñirlik kvotasına en­gizilgen oralmandar men qonıs audaru­şı­larğa köşuge subsidiya jäne soğan baylanıstı şığıstarğa ötem­aqılar otağasına elu aylıq esep­tik körsetkiş, otbasınıñ ärbir müşe­sine 35 aylıq eseptik körsetkiş möl­şerinde beriledi. Atalğan otba­sı­ların qabıldap aluğa qajetti qar­jı közi «Jwmıspen qamtudıñ jol kartası-2020» bağdarlaması şeñberinde qarastırılğan.

Äñgimelesken

Joldıbay BAZAR,

«Egemen Qazaqstan»