КЕЙКІ БАТЫРДЫҢ БАССҮЙЕГІ (ФОТО)

كەيكى باتىردىڭ باسسۇيەگى (فوتو)

| Oct 13, 2016

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ورتالىق مەملەكەتتىك مۋزەيى قىزمەتكەرلەرى كەيكى باتىردىڭ باس سۇيەگى قالاي ساقتاۋلى تۇرعانىن كورسەتتى. بۇل تۋرالى Tengrinews.kz حابارلادى. مۋزەي ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى بەيبىتقالي قاقاباەۆتىڭ ايتۋىنشا، مۋزەيدەگىلەر كەيكى باتىر جەتكىزىلگەن ارنايى كونتەينەردى اشپاعان.

سونىمەن قاتار، مۋزەيدە كەيكى باتىردىڭ باسسۇيەگىن قوياتىن ارنايى بولمەنىڭ بولىنگەنى بەلگىلى بولدى. دوڭگەلەگى بار كونتەينەر بولمەنىڭ ورتاسىندا ورنالاسقان. كونتەينەر قىزىل ماتامەن ورالىپ، مايشام قوسىلعان.

“كونتەينەردىڭ ءىشىن ءبىز ەشكىمگە كورسەتكەن جوقپىز. ول بارلىعىنا كورسەتۋگە بولاتىن قانداي دا ءبىر زات ەمەس، ول – ادامنىڭ باسسۇيەگى. سوندىقتان ءبىز ونى اشپاۋعا تىرىسامىز. جۋىردا، ياعني 1-2 كۇننىڭ ىشىندە ءبىز كەيكى باتىردىڭ باسسۇيەگىن ۆەنگرياعا ساراپتاماعا جىبەرەمىز. قازىر قاجەتتى قۇجاتتار راسىمدەلىپ جاتىر”، – دەدى بەيبىتقالي قاقاباەۆ.

“ۆەنگريادا ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – عىلىمي جانە گەنەتيكالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ. كەيىن ەلەكتروندىق تەحنولوگيالارمەن سۇيەكتەردى قايتا قالپىنا كەلتىرىپ، كەيكى باتىردىڭ ءپىشىنىن كورۋگە بولەدى. ۆەنگريادا عالىمدار مۇنداي زەرتتەۋلەرمەن جاقسى اينالىسادى. ولارعا بۇل زەرتتەۋ قىزىق بولادى، سەبەبى ولار وزدەرىن قىپشاق سانايدى”، – دەدى قاقاباەۆ. سونداي-اق، ول زەرتتەۋلەردىڭ بەس ايعا سوزىلۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتتى. ال كەيىنىرەك كەيكى باتىردىڭ باسسۇيەگى قايتارىلىپ، قوستاناي وبلىسىندا جەرلەنەتىن بولادى.

سونىمەن قاتار، انتروپولوگيا جانە ەتنوگرافيا مۋزەيىنىڭ قىزمەتكەرلەرى تۇسىرگەن جادىگەرلەردىڭ سۋرەتتەرى پايدا بولدى. ول سۋرەتتەر كۋنستكامەراداعى مۇراعاتتا 90 جىلدان اسا ۋاقىت ساقتالعان ەكەن.

سونداي-اق، مەملەكەتتىك مۋزەي قىزمەتكەرلەرى كۋنستكامەراداعى جادىگەرلەردى قالاي العاندارىن ايتىپ بەردى.

“باستاپقىدا رەسەيدەگى مۋزەيدىڭ مۇراعاتىندا ساقتاۋلى تۇرعان باسسۇيەكتى تاريحي-مادەني قۇندىلىعى جوق دۇنيە دەپ سانالدى. سول ۋاقىتتان بەرى ول جادىگەر رەتىندە ەمەس، ادامنىڭ باسسۇيەگى ەسەبىندە ساقتاۋلى تۇرعان. كەيىننەن ساقتاۋلى تۇرعان باسسۇيەك بىزگە جەتكىزىلدى”، – دەدى قر ورتالىق مەملەكەتتىك مۋزەيدىڭ قىزمەتكەرلەرى.

مۇنىڭ الدىندا ورتالىق مەملەكەتتىك مۋزەيدىڭ ديرەكتورى نۇرسان ءالىمباي 12 قازان كۇنى كەيكى باتىردىڭ باس سۇيەگى انتروپولوگيالىق ساراپتاما ءۇشىن ۆەنگرياعا جەتكىزىلەتىنىن مالىمدەگەن بولاتىن.

اباي-اقپارات

اتتىعا جول، اۋىزدىعا ءسوز بەرمەگەن تۇرىم باتىر

kerey.kz

ءار داۋىردە حالىقتىڭ پانا تۇتار، قورمال سانار قۇرمەتتى ازاماتتارى بولادى، سولاردىڭ ءبىرى زامانى اتتىعا جول، اۋىزدىعا ءسوز بەرمەيتىن، باتىرلىعىمەن حالقى جاقتا تۇرىپ، مىناۋ ورتاسى مەن مەكەنىن قورعاۋ جولىندا سىرت جاۋعا سەس بولىپ كەلگەن تۇرىم باتىردى تۋعان حالقى ماڭگى ۇماتپايدى. تۇرىم بالا كۇنىنەن بالۋاندىعىمەن، قامشىگەرلىگىمەن اتى شىققان، ەسەيىپ ات جالىن تارتىپ مىنە كوز الارتقان جاۋلارىنىڭ بەتىن قايتارىپ كوزگە تۇسكەندىكتەن «بۇل وڭىردە تۇرىم بار» دەپ سىرت جاۋلار اتتاپ باسپايتىن بولعان. تۇرىم ءومىرىنىڭ سوڭىندا زيراتىن قازىپ، قابىرىن تۇرعىزىپ قويىپ قاجىلىق ساپارعا اتتانىپ، قايتارىندا بۇگىنگى سەمەي ءوڭىرى ماڭىنا كەلگەندە تۇيىقسىز دۇنيە سالىپ، جول جولداستارى سۇيەكتە بۇزباي سارتەرەكتەگى ءوزى ازىرلەپ كەتكەن قابىرعا جەتكىزىپ، ەل، جۇرتىنا تابىس ەتىدى. يتەلى رۋىنىڭ ءبىر مۇنشا اتاسى اجى گۇڭ بولىپ
«سەن ەسىركە، تىنىش ۇيىقتات، باق سوزىمە!» /اباي/

kerey.kz

ءبىزدىڭ قازاقتا «مالعا دوستىڭ مالدان باسقا مۇڭى جوق» – «مالدان بوعى عانا بوتەن» تالاي جارىمەس ابايدىڭ اتىنا نەشە ءتۇرلى ءسوز ايتقان. ونىڭ ىشىندە ساۋداگەر عانا ەمەس، ءوزىن ء“سوز ۇستاعان”، “ەل ۇستاعان” سانايتىندار دا بولدى. بۇلارعا ابايدىڭ ءوزى جاۋاپ بەرىپ كەتكەن: «تىنىش ۇيىقتات، سەن ەسىركە، باق سوزىمە!». ال، اناۋ جىگىت «مالدىڭ بۋىمەن» نەگىزگى ويىن دۇرىس جەتكىزە الماعان سياقتى. ول، «قۇنەكەڭ مالىن شىعىنداپ، ابايدى وقىتىپ، جاعداي جاساماعاندا قالاي بولار ەدى… ءبىز دە سول قۇنەكەڭ سياقتىمىز…» دەگەندى ايتپاقشى بولدى – اۋ دەيمىن… قۇنەكەڭ قايدا، سەن قايدا… «قۋاتى كۇشتى نۇرلى ءسوز، قۋاتىن بىلگەن ابايلار…» – دەيدى اباي. ءسوزدىڭ قۋاتىن بىلمەگەن وتە قيىن، كۇيىپ قالۋىڭ مۇمكىن… وسى ارادا بريتانيانىڭ پرەمەر – ءمينيسترى بولعان بەندجامين ديزراەليدىڭ
تيبەت اسقان كوش نە سەبەپتى باستالدى؟

kerey.kz

1883-جىلى التايدان جامىسباي باستاعان قازاقتار العاش رەت باركول جەرىنە كوشىپ باردى، 1887-1891-1895 جىلدارى تاعىدا كوشىپ كەلگەندەر بولدى. ونان كەيىندە كوشىپ كەلگەندەر بولدى، مىسالى 1912-1913 جىلدارى، 1920 جىلدارى، 1924-1929 جىلى كەلگەنلەر بولدى، ولاردىڭ دەنى التايدان بولاتىن. 1912 جىلدان كەيىن مانجۋ بيلىگى قۇلاپ قىتاي بيلىگى ورنادى، 1928 جىلى بيلىككە كەلگەن جين شۋرىن التاي تورەسى قاسىمقان ۇلى شارىپقاندى، تارباعاتاي تورەسىنىڭ ۇلى قىزىردى، باركول قازاق ۇكىردايى ءالىپتىڭ ۇلى ەلىسقاندى ۇرىمجىدە وقىتتى، ەلىسقان زاماناۋي اسكەري ءبىلىم الدى، قىتاي ءتىلىن ۇيرەندى. ونى 200 ادامدىق قارۋلى قازاققا باسشى ەتىپ ونى «شىعىس شىڭجاڭ شەگارا قورعانىس وتريادى» دەپ اتادى. 1931 جىلى قۇمىل ۇيعىرلارى قوجانيازدىڭ باستاۋىندا كوتەرىلىس جاسادى. وقيعا ءبىر قىتاي اسكەر باسىنىڭ ءبىر ۇيعىر قىزدى زورلىقپەن ايەل ەتىپ الماق
عالىم بوقاش مەرەيلى 50 جاستا

kerey.kz

Altyn Magauina بۇگىن اتامىزدىڭ ەڭ جاقىن شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى، ءبىزدىڭ باۋىرىمىز، قازاقتىڭ ماقتان تۇتاتىن جاستارىنىڭ ءبىرى عالىم بوقاش مەرەيلى 50 جاسقا تولىپ وتىر. ءبىز ءۇشىن بۇل كۇن – جاي عانا عالىمنىڭ تۋعان كۇن ەمەس، بۇل – ونىڭ جارتى عاسىرلىق ونەگەلى ءومىر جولىنىڭ، ادال ەڭبەگىنىڭ، بيىك پاراسات پەن ادامگەرشىلىگىنىڭ مەرەكەسى. ءبىز عالىمدى تەك تەرەڭ ءبىلىمى ءۇشىن ەمەس، ۇلكەن جۇرەگى ءۇشىن قادىرلەيمىز. عالىمنىڭ الەمنىڭ ەڭ بەدەلدى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىرى – وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتىندە ءبىلىم الىپ، “ازاتتىق راديوسىندا جەمىستى ەڭبەك ەتىپ، بۇگىندە امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتىندە ابىرويلى جۇمىس اتقارىپ جۇرگەنى ونىڭ تاباندىلىعىنىڭ، بىلىمگە قۇشتارلىعىنىڭ جانە ەڭبەكقورلىعىنىڭ ايقىن كورىنىسى. الايدا ادامنىڭ شىنايى باعاسى ونىڭ قىزمەتىمەن نەمەسە جەتكەن جەتىستىكتەرىمەن عانا ولشەنبەسە كەرەك. ادامنىڭ قادىرى ونىڭ جۇرەگىندە،
كوكباي اتا شىعارمالارى – قازاقتىڭ وركەنيەتتىك ورەسىنىڭ ايعاعى

kerey.kz

ادامنىڭ ءبارى بىردەي ەمەس. اقىل-ويى ەركىن، ءماندى، قۇندى دۇنيەلەر تۋعىزا الاتىن، جاسامپازدىق قۋاتى زور ادامدار بولادى. سول سياقتى وركەنيەتتىك الەۋەتى (پوتەنتسيالى) زور حالىقتار بولادى. ونداي قاسيەت وزىندىك قۇندىلىقتار جۇيەتىن جاساي الاتىن، ەشكىمگە ۇقسامايتىن، تەرەڭ تامىرلى رۋحانياتى بار حالىقتاردا بولادى. قازاقتىڭ بۇكىل تاريحى مەن مادەنيەتى ءبىزدىڭ سونداي حالىقتار ساناتىنا جاتاتىنىمىزدىڭ ايعاعى. سونداي ايعاق ابايدىڭ اقىندىق مەكتەبىنىڭ كورنەكتى وكىلى كوكباي جاناتايۇلى شىعارماشىلىعىندا مولىنان تابىلادى… كەشە سەمەي قالاسىنداعى ابايدىڭ قورىق- مۋزەيىندە كوكباي جاناتايۇلىنىڭ 165 جىلدىعىنا ارنالعان “ابايدان ساباق الدىم بالا جاستان” اتتى ادەبي كەش ءوتتى. زال بەلگىلى ابايتانۋشى، پروفەسسور جاندوس اۋباكىردىڭ تاعىلىمى مول، اسەرلى بايانداماسىن ەرەكشە ىنتامەن تىڭدادى. سپيكەردى تىڭداپ وتىرىپ: ء“بىز كوكبايدى ءتىپتى بىلمەيمىز دەۋگە بولعانداي ەكەن عوي… كەيدە ءتىپتى جەڭىل، ءۇستىرت