شىندىعىن ايتۋ كەرەك، و باستا “ميللياردەر ترامپ پرەزيدەنت بولادى” دەپ ەش­كiم ويلاعان جوق. سول بولجاۋدى جوققا شىعارا العان ترامپتىڭ فەنومەنi نەدە جانە ودان بiز، قازاقستان، قانداي قورىتىندى شىعارا الامىز؟ الدە ماسەلە تەك ونىڭ وسى جولعى سايلاۋعا جۇمساعان 500 ميلليون دوللارىندا ما؟

بiرiنشiدەن، بۇگiندە الەم­نiڭ بەت-بەينەسi عانا وزگە­رiپ جاتقان جوق: ادامزات ءومiرiنiڭ بارلىق سالاسىندا كۇتپەگەن، توسىن قۇ­بىلىستار مەن وقيعالار ورىن الىپ جاتىر. داعدارىس تەك ەكونوميكا مەن قارجى سالالارىن شارپىپ وتپەدi. قۇندىلىقتار، سونىڭ iشiندە قوعامدىق-ساياسي جانە گەوساياسي ماز­مۇنى بار ۇستانىمدار مەن داستۇرلەر دە ءوز داعدارىسىن باستان كەشiپ جاتىر. بەينەلەپ ايتار بولساق، ترامپ – سول ۇلكەن داعدا­رىس­تىڭ بiرەگەي كورiنiسi.

ساياسات، سونىڭ iشiندە ونىڭ قالىپتاسىپ-تۇزiلگەن، كوز ۇيرەنگەن زاڭدىلىقتارى دا جاڭاشا سيپاتقا يە بولدى. ارينە، ترامپتىڭ وبرازىن بiز كوبiنەسە ونى ونشا جاقتىرمايتىن شەتەلدiك باق ارقىلى بiلiپ جاتىرمىز. سوندىقتان دا بiزدiڭ ول تۋرالى ويىمىز بiرجاقتى كەتۋi دە مۇمكiن. دەسەك تە، ونىڭ ناقتى مىنانداي يميد­جi قالىپتاسىپ قالدى. اتىشۋلى شاتاققۇمار، داڭعازا. ەرتەڭ نە ايتىپ، نە قوياتىنىن ەشكiم بولجاي المايتىن ەكستسەنتريك. ءومiردiڭ بار قىزىعىنا ەشكiمنiڭ پiكi­رiنە پىسقىرماي-اق تويىپ جۇرگەن قىدىرىمپاز. كەيدە توبەدەن جاي تۇسكەندەي قو­يىپ قالاتىن شەشەن. كلاسسيكالىق ۇلگiدەگi ساياساتكەرگە مۇلدەم ۇقسامايتىن، ەشقاشان مەملەكەتتiك قىزمەت اتقارىپ كورمەگەن بيزنەسمەن. حالىقارالىق ساياساتتا ەل ءۇش ۇيىقتاسا تۇسiنە كiر­مەيتiن باستامالاردىڭ اۆتورى.

ءدال وسىنداي توسىن مi­نەزدەمەسi بار ادام اقش سەكiلدi ۇلكەن دەرجاۆانىڭ پرەزيدەنتi بولىپ شىعا كە­لە­دi دەپ كiم ويلاعان؟ ەشكiم دە ويلاعان جوق! تiپتi ماڭدايى جەتi قارىس، الەم­نiڭ ەڭ ۇزدiك تە بiلگiر دەگەن سايا­ساتتانۋشىلارى دا وسى جولى دۇرىس بولجام جاساي المادى! وعان قوسا، كەزiندە بiر ۇيىمنىڭ “ۋىعىن قاداسىپ، شاڭىراعىن كوتەرiسكەن” پارتيالاستارى ونىڭ وداعايلاۋ، ەكستسەنتريكالىق بول­­مىسىن قابىلداي الماي، دەمارش جاساپ، ودان باس تارتقان جوق پا؟! بiر سوزبەن ايتقاندا، ۇلكەن ساياسات دەپ جۇرگەن قۇبىلىس ەندiگi جەردە باسقاشا قالىپقا قۇيىلدى، تانىمدىق ولشەم وزگەر­دi.

جانە دە ول تەك قانا اقش-قا عانا قاتىستى ەمەس. گەرمانياينىڭ بەدەلدi Bild am Sonntag گازەتiنiڭ تاپسىرىسى بويىنشا Emnid اگەنت­تiگiنiڭ جاساعان سوتسيولوگيالىق زەرتتەۋi بويىنشا، نەمiس­تەردiڭ 44 پايىزى وسى كۇننiڭ وزiندە ترامپ سەكiلدi ساياساتكەردiڭ ءوز ەلدەرiندە بولاشاعى زور بولار ەدi دەپ جاتىر. ياعني، ترامپيزم حالىقارالىق ارەناعا شىقتى! وسى فاكتور باسقا ەلدەردە دە قايتالانىپ، ساياسي الاڭ­عا كۇنi ەرتەڭ ءدال وسىنداي كەيiپكەرلەر ويلاماعان جەردەن شىعا بەرمەي مە؟ جانە دە ولاردىڭ ءداستۇرلi سايا­سات­كەرلەردi جەڭبەسiنە كiم كەپiل؟!

ەكiنشiدەن،ترامپتىڭ ساي­لاۋالدى باعدارلاماسى تالاي جۇرتتى تاڭعالدىرىپ، ال كەي تۇستارى تiپتi شو­­شىندىرىپ جiبەرگەنi بار. ارينە، مەن ترامپتى تا­نىپ- بiلدiم دەۋدەن اۋلاقپىن. ول ءوز ۋادەلەرiنiڭ ءبارiن جۇزەگە اسىرا الا ما؟ الدە، ناقتى ءومiر وعان ءوز تۇزەتۋ­لەرiن ەنگiزە مە؟ ماسەلەن، پرەزيدەنت ورىنتاعى ءۇشiن كۇرەس بارىسىندا ترامپ وبامانىڭ مەديتسيناداعى رەفورماسىنىڭ بىت-شىتىن شىعارىپ سىناپ، “تۇككە جارامسىز” دەپ تانىپ ەدi. ەندi بولسا، “وبامامەن سويلەس­تiم، ونىڭ رەفورماسىنىڭ بiراز وڭ تۇستارى بار ەكەن” دەپ شەگiنشەكتەپ جاتىر. نەمەسە سايلاۋ ناۋقانى كەزiندە “اقش پەن مەكسيكا شەكاراسىندا قورعان تۇرعىزامىن!” دەگەن ۋادەسiن الا­ي­ىق. سولاي-اق بولسىن. بiراق سونشاما قارجىنى ترامپ قايدان تابادى؟ جانە دە قازiرگi زامانعى كولiكتiك تەحنولوگيالار تۇسىندا ول قورعاننان نە پايدا؟ اقش-قا كەلگiسi كەلەتiندەر مەكسيكادان دا باسقا ەل تاپپاي ما؟ ماسەلەن، كانادا نەمەسە مۇ­حيت ارقىلى دا “تەڭ ءمۇم­كiندiكتەر ەلiنە” جەتە الادى عوي.

ۇشiنشiدەن، سايلاۋ الدىندا ترامپ پەن كلينتون ەكi ءتۇرلi اۋديتورياعا ارناپ ءسوز سويلەگەن سىڭايلى. كلين­تون بيلiك باسىنداعىلار مەن ىقپالدى قارجىلىق توپتارعا كوبiرەك ءۇمiت ارتسا، ترامپ ورتاشا تاپقا، ياعني قاتارداعى امەريكاندىقتارعا ارقا سۇيەگەندەي. ونىڭ ساياسي تەمiرقازىعى سولار بولدى. سوندىقتان ەكە­ۋi­نiڭ دە ريتوريكاسى، ءسوز ساپتاۋى مەن كوتەرگەن ماسە­لە­لەرi ەكi ءتۇرلi شىقتى. ونىڭ ۇستiنە كلينتون وبامانىڭ iزباسارى رەتiندە قاراستىرىلدى، ال وبامانىڭ ءسوزسiز جەتiستiكتەرiمەن بiر­گە، بiرشاما كەمشiلiكتەرi دە بار. اسiرەسە، الەمدiك داعدارىستىڭ وتانىنا اينالعان امەريكادا وسى كۇنگە دەيiن ءوز شەشiمiن تاپپاعان ەكونوميكالىق جانە الەۋ­مەتتiك ماسەلەلەر شاش ەتەكتەن ەكەنiن ەسكەرسەك، تارازىنىڭ باسى قاي جاققا اۋعانى ايتپاسا دا تۇسiنiكتi.

تورتiنشiدەن، ترامپتىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىنىڭ وسىنداي، شەكتەن تىس ءارi ەكزوتيكالىق تۇستارىنىڭ قاعاز جۇزiندە قالاتىنىنىڭ تاعى بiر سەبەبi بار. ونىڭ ءتۇبi اقش-تاعى بيلiك تارماقتارى اراسىنداعى تەپە-تەڭدiكتە جاتىر: ول ەلدە پرەزيدەنت بارلىق ماسەلەنi جەكە ءوزi شەشە المايدى، ەڭ ماڭىزدى شارۋالار بو­يىن­شا ول كونگرەستiڭ كەلiسi­مiن الۋى كەرەك. ءيا، قازiر كون­گرەستە ترامپتىڭ پارتيالاستارى باسىم. بiراق، ول ور­گاننىڭ قۇرامى جۇيەلi تۇردە جاڭارىپ وتىرادى. سونىمەن بiرگە ەندi و باستان “ۇزىندا ءوشتi, قىسقادا كەك­تi” دەموكراتيالىق پار­تيا ترامپقا اشىقتان-اشىق وپپوزيتسيا بولادى، ال ول پار­تيانىڭ قاتارىندا ەلگە ءسوزi وتەتiن مىقتى ساياساتكەرلەر بار. ولار سايلاۋداعى جەڭi­لiسiن ۇمىتا قويماس تا، ەسە­سiن قايتارار. ونىڭ ۇستiنە ءتورت جىلدان كەيiن تاعى دا سايلاۋ، دەموكراتتار وسى كۇننiڭ وزiنەن سوعان دايىندالارى حاق! مۇنىڭ ۇستiنە ەلدەگi تاۋەلسiز پروكۋراتۋرا مەن سوت جۇيەسiن، ەركiن باق-تى قوسىڭىز. ءاربiر ءسوزiن اڭ­داپ سويلەۋگە ۇيرەنە قويماعان ترامپتىڭ ءار قادامىن ولار ەندi ەرەكشە ىجداعاتتىلىقپەن اڭدىپ وتىرارى دا شىن. بiر سوزبەن ايتساق، ترامپ ەندi “ۇزىن ارقان، كەڭ تۇساۋ” بولا المايدى. ءازiر­شە ترامپ ەسكi اۋە­نi­نەن جاڭىلا قويعان جوق، بiراق…

ترامپتىڭ iشكi جانە سىرت­قى ساياساتىنىڭ قاي باعىتتا iسكە اسارىن بولجاپ ايتۋدىڭ ءوزi مۇمكiن ەمەس; الەم­دiك ساياساتتانۋ بۇرىن-سوڭدى ترامپتاي قۇبىلىستى كورiپ، بiلمەگەن، ونىڭ قاي سوزiنە سەنەرiن دە بiلمەي جاتىر.

ارينە، حالىقارالىق قا­رىم-قاتىناستا ادامي، جەكە تۇلعالىق تۇرعىدان بەلگiلi بiر وزگەرiستەر بولادى، ول ءسوزسiز. بiراق اقش سەكiلدi تۇپكi مۇددەلەرi عاسىرلار بويىنا تۇزەلiپ، قالىپتاس­قان تۇتاس بiر كونگلومەراتتىڭ سىرتقى ساياساتى بiر كۇننiڭ iشiندە 180 گرادۋسقا وزگەرە قويادى دەگەنگە مەن سەنiڭكiرەمەيمiن. بۇل ماسەلە، اسiرەسە، ناتو مەن سيرياعا، رەسەيگە قاتىستى. الەمدە گەوساياساتتىڭ تاعى بiر مىقتى كiندiگi – G-7, ياعني “ۇلكەن جەتiلiك” بار ەكەنiن ەسكەرسەك، ترامپتىڭ سايلاۋالدى سوزدەرi ورىندالسا، اقش مۇحيتتىڭ ار جاعىندا وقشاۋلانىپ قالۋى ابدەن مۇمكiن، وعان قارسى كۇشتەر امەريكانىڭ وزiندە جەتەر­لiك. ولاردىڭ پiكiرiن ترامپ قالايشا جوققا شىعارادى؟ “جەتiلiكتەن” تىس قالۋى – دۇنيەجۇزiلiك ترەندتەن تىس قالۋىمەن پارا-پار.

ال قازاقستان مەن اقش اراسىنداعى قارىم-قاتى­ناس­قا كەلسەك، اقورداعا ۇناماسا دا، اششى شىندىق سونداي – ول ماسەلە ۆاشينگتون مەن ماسكەۋ اراسىنداعى بايلانىسقا تiكەلەي تاۋەلدi. ويتكەنi بiز ءوزi ۇستارانىڭ جۇزiندە وتىرعان رەسەيدiڭ شىلاۋىندامىز، ونىمەن بiر وداقتامىز، بiر بلوكتامىز. اشىعىن ايتساق، سانكتسيانىڭ استىندا قالىپ، “ۇشار كوگi, قونار كولi تارىلعان” كرە­مل­دiڭ ايتقانىنان شىعا المايمىز.

ال داۋدىڭ باسى بولعان ۋكراينا مەن سيرياعا قاتىس­تى ەكەۋارا تەكەتiرەس تەز ارادا شەشiلەتiن تۇيتكiل ەمەس. كەشە عانا ەۋرووداق: “بiزدiڭ رەسەيگە جانە وعان جاريالاعان سانك­تسيالارى­مىز­عا كوزقاراسىمىز اقش-تىڭ پوزيتسياسىنا بايلانىستى ەمەس، ول ۇجىمدىق پiكiرi­مiز ءوز­گەر­مەيدi!” دەپ كەسiپ ايتتى. ترامپتىڭ ەڭ جاقىن سەرiكتە­سi, ءوزi دە ميللياردەر، نيۋ-يوركتىڭ بۇرىنعى مەرi رۋدولف دجۋلياني بولسا، “اقش رەسەيمەن كۇش تۇرعىسىنان قارىم-قاتىناس جاسايدى” دەپ تاعى ءمالiم­دەدi. بايقاپ وتىرساق، ترامپتىڭ انتيرەسەيلiك ريتوريكاسى وبامانىكiنەن دە قاتقىلداۋ بوپ تۇرعان سەكiل­دi.

اقش-پەن بايلانىس تۋرالى ايتقاندا جۇرت “ادام قۇقى مەن بوستاندىقتارى، دەموكراتيا” سەكiلدi ۇعىمداردى ساباقتاستىرىپ جاتادى. مەنiڭشە، قازاقستاندا وسى سالادا ورىن العان جاعدايعا ترامپ نەمەسە باس­قا پرەزيدەنت بولسىن، ءبارiبiر ءوز تالاپتارىن ايتىپ وتىرادى. ويتكەنi ءوز ەلiنiڭ iشiندە ول جالپىادامزاتتىق تالاپتار مىزعىماستاي بوپ ورنىققان جانە دە بوستاندىعى شەكتەلگەن ەلمەن قارىم-قاتىناسقا ءتۇسۋi, ءسوزسiز، ونىڭ ساياسي وپپو­نەنت­تەرiنiڭ اياۋسىز سىنىنا ۇشىرايدى. سوندىقتان دا، باتىس ەلدەرiنiڭ باسشىلارى دەموكراتيالىق ريتوريكادان ايني قويمايدى. ونىڭ ۇستiنە نازارباەۆتىڭ ورنىن باسار پرەزيدەنت تە لەگي­تيمدi سايلاۋ ارقىلى بيلiك­كە كەلۋi كەرەك، شەتەل ينۆەس­تيتسيالارىنىڭ ساقتالۋىنىڭ بiر كەپiلi سول ەمەس پە؟ باتىس، سونىڭ iشiندە اقش تا، سوعان مۇددەلi بولۋى تيiس.

ءيا، ترامپتىڭ جەڭiسiنە قۋانا قويماعان ادامدار از ەمەس. اقش-تىڭ وزiندە مىڭداعان ادام كوشەگە شىعىپ، نارازىلىق بiلدiرۋدە. تiپتi كەيبiر ساۋەگەيلەر “ترامپقا يمپيچمەنت جاريالانۋى ءمۇم­كiن” دەگەن بولجام ايتۋدا. دەموكراتياسى دامىعان امەريكادا ءبارi دە مۇمكiن. بiراق بiر نارسە انىق: ترامپ بiرەۋگە ۇنار، بiرەۋگە ۇناماس، بiراق ول – اقش-تىڭ كەلەسi پرەزيدەنتi. ول فاكتىنى مويىنداۋ كەرەك. كەشە عانا “باقىتتىڭ دا كوزi سوقىر” دەگەن سىڭايدا ونى كەلەمەجدەپ جۇرگەن بiراز تۇلعالار بۇگiندە ءوز ويلارىنان ايني باستاعانى دا سەزi­لەدi: قىزمەتتiڭ اتى قىزمەت.

سوندىقتان دا ول، ترامپ، اقش-تىڭ 45-شi پرەزيدەنتi رەتiندە، ينستيتۋت جانە تۇلعا رەتiندە، الداعى ءتورت جىلدا تەك قانا اقش-قا ەمەس، بۇكiل دۇنيەجۇزiلiك سايا­ساتقا ءوز اسەرiن تيگiز­بەك.

ول اسەر وڭ بولا ما، تەرiس بولا ما، ونى ۋاقىت كورسەتەدi…

zhasalash.kz