زۋقا باتىر 150 جىل مادەنيەت تاريح قازاق حاندىعىنا 550 جىل

ءتۇبى ءبىر تۇركىمىز! اۋعانستانداعى حازارا تۇركى حالقىنىڭ مادەني جاعدايى

kerey.kz

 |  Dec 12, 2016

ءتۇبى ءبىر تۇركىمىز! اۋعانستانداعى حازارا  تۇركى حالقىنىڭ  مادەني جاعدايى

اۋعانستاندا كوپ حالىق جانە ءتۇرلى-ءتۇرلى ۇلتتار تۇرادى، ولاردىڭ ءبىرى حازارا حالقى.حازارالار تۇركى حالىقتارىنىڭ بىرەۋى جانە تۇركى تامىرى بار ءبىر حالىق. اۋعانستاندا تۇراتىن حازارالار، بۇكىل اۋعانستان حالىق سانىنىڭ شامامەن 25-27 پايزىن، جانە دۇنيە جۇزىندە شامامەن 12-15 ميلليون ادامعا جەتەدى. ولار اۋعانستاندا، يراندا، پاكىستاندا جانە ت.ب. مەملەكەتتەردە تۇرادى، بىراق ولاردىڭ كوبىسى وسى 3 مەملەكەتتە ءومىر سۇرەدى. حازارالار اۋعانستاندا 2000 جىلدان بەرى تۇرىپ كەلەدى جانە ولاردىڭ كوبىسى ءبىر عاسىردان كوپ يراندا جانە پاكىستاندا تۇرادى. 

حازارلار ءوز ىشىندە تايپالارعا بولىنەدى. ولاردىڭ ىشىندە تۇركى تىلدەس اتتارى بار: تاتار، تۇرىكمەن، نايمان، قالاج (م.قاشقاريدىڭ جازباسىندا جەتىسۋدى مەكەندەگەن تايپا رەتىندە كورسەتىلەدى), باتۋر ءجان ت.ب. حازارالار بىرنەشە عاسىر بۇرىن ورتالىق ازيادان اۋعانستانعا كوشكەن، ول قانداي تاريحي جاعدايدان كەيىن جانە نە ءۇشىن ورىن العانىن ءدال ايتۋ قازىر قيىن. بىراق ولار تۇركى حالقى. «حازارالار مەن قازاقتار ەتنيكالىق قۇرامىسى كوپ جاقىن، سول ءۇشىن، وسى ەكى تۇركى حالقىنىڭ ءسالت-ءداستۇرى، مادەنيەتى جانە ءتۇرى ءبىرى-بىرىنە قاتتى ۇقساس.» – حازارالاردىڭ بۇگىنگى تاريحشىسى اببوس ديلدجو دەدى. جانە حازارالاردىڭ مادەنيەتى ورتالىق ازياداعى باسقا تۇركى حالقىنا دا ۇقساس.

وسى ماقالادا اۋعانيستانداعى حازارا حالقىنىڭ مادەني جاعدايى تۋرالى جازىلدى. حازارالاردىڭ مادەني جاعدايى، ءبىلىم تاريحى، حازارالاردىڭ بىلىمگە كوزقاراستارى، حازارا قوعامىنا ءبىلىمنىڭ اسەرى، حازارالاردىڭ ونەرى جانە ءتىلى تۋلارى جانە نەگە باسقا تۇركى حالىقتارى ولار تۋرالى از بىلەدى؟ ماقساتىمەن زەرتتەلدى.

حازارادجاتتا (حازارالار تۇراتىن جەرى، حازاراجات دەپ اتالادى) ءبىلىمىنىڭ تاريحى جانە ونىڭ پروبلەمالارى.جالپى، اۋعانستاندا مەملەكەتتىك ءبىلىمنىڭ تاريحى 1903 جىلى باستالدى، ال حازارادجاتتا 1946 جىلى. حازارا حالقىنا ۇكىمەت جاعىنان سيستەماتيكالىق كەمسىتۋ كورسەتىلىپ جانە ەتنيكالىق، گەوگرافيالىق پروبلەمالارى بولعاندىقتان حازارادجاتتا مەملەكەتتىك ءبىلىم الۋدا ۇلكەن بوگەلىس بولدى. كەمسىتۋشىلىك ۇكىمەتتەر جاعىنان حازارالارعا ءبىلىم بەرمەۋ ءۇشىن ۇيىمداستىرىلعان. 1946 جىلعا دەيىن، حازارلاردىڭ ەشقانداي ءبىلىم الۋ قۇقىعى بولعان جوق، اتاپ ايتقاندا، مەديتسينا، قۇقىق، اسكەري جانە كاسىبي مەكتەپتەردە، ۋنيۆەرسيتەتتەردە مەن مەملەكەتتىك جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الۋعا قۇقىعى جوق بولدى. قىسقا ءبىر مەرزىمدە حازارلار ءبىلىم الا باستادى. حازارادجاتتا مەكتەپتەر دە كەش قۇرىلدى، سول ءۇشىن حازارلاردىڭ ءبىلىم الۋ مەن ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا ۇزاق تاريحى جوق. قازىرگى ۋاقىتتا، حازارلاردا ءبىلىم الۋدىڭ ەلەۋلى ۇلەسى بار، جىل سايىن كوپتەگەن ستۋدەنتتەر مەكتەپتەردەن جوعارى وقۋ ورىندارىنا جوعارى ءبىلىم الۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك ەمتيحان تاپسىرىپ جوعارى وقۋ ورىندارىنا تۇسەدى. 

ءبىلىم، حازارا قوعامداستىعىنا ەلەۋلى اسەر ەتتى. بۇل اسەر، ءتۇرلى اسپەكتىلى ەكونوميكالىق، ساياسي، مادەني جانە الەۋمەتتىك جەرلەردە كورىنىس بەردى. ەكونوميكالىق ۇتقىرلىق حازارا قوعامىنداعى ءبىلىم بەرۋدە ماڭىزدى ناتيجەلەرىنىڭ ءبىرى بولدى، جانە حازارلار ءبىلىم ارقىلى ەڭبەك نارىعىنا شىقتى. جاس وقىتىلعان حازارلار اۋىلدان قالاعا كەلىپ، نەگىزگى ەكونوميكالىق جۇمىس ورىندارىن تاۋىپ جۇمىس ىستەپ جاتىر. سونداي-اق، حازارالار مەكتەپ پەن جوو-دا بۇرىن، ءبىر ساياسي وقشاۋلاۋدا (يزولياتسيادا) بولعان، بىراق قازىر ولاردىڭ ساياسي جاعدايى ءوستى جانە ساياسي جۇمىستارىمەن بەلسەندى اينالىسۋدا. ءبىلىم الۋ ارقىلى، حازارالار اۋعانستاننىڭ پارلامەنتىنە جانە باسقا  ۇلكەن مەملەكەتتىك ساياسي پلان قۇرا الاتىن جاعدايعا  جەتتى. مادەنيەت تۇرعىسىنان العاندا، حازارالار ءبىلىم بەرۋ جانە وقىتۋ ارقىلى، قازىرگى زامانعى ادەبي شىعارمالاردىڭ اۋعانستان سالاسىنداعى بىلىمدەرىندە ماڭىزدى ءرول اتقارادى.  شامامەن اۋعانستاندا باسپا مەن بەينە اقپاراتتار جانە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ جارتىسىن حازارلار ارقىلى باسقارىلادى. سونداي-اق حازارالار اۋعانيستانداعى فيلم شىعاراتىن مەكەمەلەردە ماڭىزدى ءرول اتقارادى. سونىمەن قاتار، اۋعانستان قوعامىنداعى جۋرناليستەر، جازۋشىلار جانە سىنشىلاردىڭ ەڭ كوبى حازارا حالقىنان. الەۋمەتتىك پەرسپەكتيۆا دا، اۋعانستان حازارا قوعامداستىعىنداعى ايەلدەردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋ تۋرالى ايتا الامىز. ايەلدەردىڭ ساياساتقا كىرۋى، ەڭبەك نارىعىنا شىعۋى، جانە باسقا الەۋمەتتىك جۇمىستارىن ىستەۋى، ءبىلىم الۋدىڭ الەۋمەتتىك ناتيجەلەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى.

ال ەگەر اۋعانستانداعى قازىرگى الەۋمەتتىك، ساياسي، ءبىلىم، عىلىم جايى قالاي؟ – دەپ سۇراساق.

جالپى، اۋعانستاندا الەۋمەتتىك جاعداي ورتاشا. ادامدار تۇراتىن مەكەنىنە قاراي كۇن كورەدى. قالالىقتار ارا­­سىندا بەلگىلى فيرمالاردا، زاۋىت­تاردا، ءتىپتى شەتەلدەردە جۇمىس ىستەپ اقشا تاباتىندارى دا بار. ال اۋىلدا تۇراتىن ادامدار كوبىنە اۋىل شارۋاشىلىعىمەن، اتاپ ايتقاندا ەگىنشىلىكپەن، مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسادى. ال ءبىلىم، عىلىم جاعىنا كەلسەك، ارينە، سالىستىرمالى تۇردە بىزدە ونىڭ ءبارى كەنجەلەپ قالعان. مىسالى، اۋعانستاندا تۇراتىنداردىڭ كوبىسى قىز بالالارىن وقىتپايدى، قوعامدىق جۇمىستارمەن اينالىسۋىنا رۇقسات بەرمەيدى. بىراق ءبىر قىزىعى ءبىزدىڭ حازارا حالقى قىز بالالارىنا ونداي مۇمكىندىكتەردى بەرەدى، بۇل دا ءبىزدىڭ قازاققا جانە باسقا تۇركى حالقىنا ءبىر تابان جاقىندىعىمىزدىڭ بەلگىسى بولسا كەرەك. ماسەلەن، اۋعانستانداعى تۇڭعىش ايەل عارىشكەرى، اۋعانستان ۇكىمەتىندەگى ەڭ ءبىرىنشى ايەل مينيستر دوكتور سيما سامار، ءبىرىنشى ايەل اكىم دوكتور حابيبا سارابي، ءبىرىنشى قالاباسى دوكتور وزرا ازيمي،  بىرىنشى پروۆينتسيالىق كەڭەسىنىڭ باسشىسى تايبا حاۆاري حازارا قىزدارى بولىپ تابىلادى. ياعني بۇل اۋعانستانداعى حازارا حالقىنىڭ وزىندىك دەڭگەيىن كورسەتسە كەرەك. باسقا حالىقتارعا قاراعاندا، مىسالى اۋعانستان تاريحىندا ءبىرىنشى رەت وليمپيادا ويىندارىنا قاتىسىپ ورىن العان رۋحيلا نيكپا دەگەن حازارا جىگىتى، سونداي-اق دۇنيەجۇزىلىك بوكس چەمپيونى حاميت راحيمي، اۋعانستانداعى ءبىرىنشى جاس ونەرتاپقىش مۋستافا ريزاي، ءبىرىنشى ەڭ جاس ءمينيسترى ينايات كاسيمي، ەڭ جاقسى وقىتۋشى ازيز رۋيەش تە ءبارى حازارا ۇلتىنان. مۇنىڭ ءبارىن نە ءۇشىن ايتتى دەسەڭىز، بۇل دەگەن اۋعانستاننىڭ قازىرگى كۇيىنە حازارا حالقىنىڭ قوسىپ جاتقان ۇلەسى دەپ بىلەمىز.

ونەر; حازارلاردىڭ ونەرى، تراگيچەسكالىق (قايعىلى) ونەر بولىپ سانىلادى. سەبەبى، حازارلاردا بىرقايعىلى جانە ەزگى تاريحي جاعداي بولدى. ەزگى جانە قايعىلى تاريحى  جاعداي حازارالاردىڭ ونەرىنە دە كورىنىس تاپقان. حازارلاردىڭ ونەرى بىرەگەي كوركەم ستيل بولىپ تابىلادى. دومبىرا حازارلار اراسىندا كەڭ تاراعان اسپاپ. دومبىرا، باسقا تايپالاردا دا بار، بىراق حازارا ءستيلى (حازاراگي) ەرەكشە ءبىر ستيل.

ادەبيەت الەمىندە حازارا حالقى ءبىر باي حالىق. بىراق، محتا جانە دۋبايتي ەڭ كورنەكتى رامىزدەر بولىپ تابىلادى. ماحتا پوەتيكالىق نىسانىنىڭ ءبىر ءتۇرى جانە حازارلار ءۇشىن بىرەگەي،  ونىڭ قايعىلى تاقىرىبى بار جانە بۇل ءاندى ايەلدەر ايتادى. بۇل ءان قايعىلى جاعدايدا،  اسىرەسە ءبىر قاھرامان دۇنيەدەن كەتكەن كەزدە شىرقالادى.

دۋبايتي، حازارالار اراسىندا پوەتيكالىق ۇزدىكسىزدىك نىسانى، ماحاببات سياقتى ەموتسيونالدىق تاقىرىپتارىمەن، جانە دومبىرا پوەماسىمەن بايلانىستى.

ءتىل; حازارالار داري تىلىندە حازارا ديالەكتىمەن سويلەيدى. حازارا ديالەكتى باسقا پارسى-داري ديالەكتتەرگە قاراعاندا ەرەكشە ديالەكت بولىپ تابىلادى. حازارالار ەتنيكالىق جانە گەوگرافيالىق وقشاۋلاۋ بولعاندىقتان، ولاردىڭ ءتىلى باسقاشا بولىپ كەتتى. حازارالار تۇركى حالىقتارىنىڭ ءبىرى سوندىقتاندا حازارا تىلىندە تۇركى سوزدەرى (تۇركى تىلدەر ىشىندە: قازاقشادان، وزبەكشەدەن، تۇرىكشەدەن ت.ب. تىلدەردەن ەنگەن) كوپ. ويتكەنى، حازارالار اۋعانستاندا حازارا ديالەكتىمەن سويلەسكەندە ارقاشان قورلانۋدا بولعان. اۋعانستاندا حازارالاردىڭ ديالەكتى ماسقارا بولعاندىعىن كورسەتەتىن كوپتەگەن مىسالدار بار.

ءبىز باياۋ اۋعانستانعا كەلىپ كۇنىنە اسىعا كۇتەپ، ال ءبىز دە بۇكىل تۇركى حالىقتارىمەن تىعىز قارىم-قاتىنىستا بولايىق دەپ ۇمىتەمىز. تىلدە، ىستە، پىكىردە بىرلىك!

فوتوگرافتاردا;

1. دوكتور سيما سامار، اۋعانستان ۇكىمەتىندەگى ەڭ ءبىرىنشى ايەل مينيستر، اۋعانستانداعى ادام قۇقىقتارى كومەسسياسىنىڭ باستىعى جانە اۋعانستاننان بىرنەشە مارتەپە نوبەل سىيلىعىن العان كىسى.
2. رۋحيلا نيكپا; اۋعانستان تاريحىندا ءبىرىنشى رەت وليمپيادا ويىندارىنا قاتىسىپ ورىن العان جانە اۋعانستانداعى بۇۇ بەيبىتشىلىك ەلشىسى.

جازۋشى: ياسير راشيد