توبىقتى ىشىندە ماماي – ءۇشتىڭ بىرىنەن سانالاتىن جۋان رۋ. جەتى مامايدىڭ ىشىندە قارا كۇشكە قاراباس الۋەتتى. قاراباس ىشىندە ىبىراي راقىمسىز قاتال، نايزاگەر مىقتى بولعان. مۇنىمەن قوسا ول ساپىرما ۇرى، قولىنا تۇسسە ءبىتىم بەرمەيتىن، ءوز ايتقانىنان باسقاعا كونبەيتىن قىڭىر بولعان. تۋىسى جۋان، قول كومەگى مول ىبىرايدى تارپا باس سالۋعا ماڭايداعى ەل باتپايدى. ونىڭ قولىندا ويدان-قىردان قۇرالعان بىرنەشە سىڭبە ۇرىلار بولادى.

ءبىر جىلدارى ەل جايلاۋدان قايتقاندا ىبىراي ءوزى باستاتقان جەتى كىسى جونداعى جوبالاي كەرەيگە اتتانادى. ىشىندە قانىپەزەر ۇرىنىڭ ءبىرى كارسەننىڭ ءجۇنىسى بار. سول جونداعى جوبالاي كەرەيدەن قاشىپ كەلىپ، ىبىرايدىڭ قولىنا سىڭگەن ءبىر ۇرى تاعى بار.

اي جارىق. بۇلار كەلە جاتقاندا بارلى قىزىل دەگەن جەردە جەتى كىسى كەزدەسەدى. ولار دا ۇرى، بۇلار دا ۇرى. قارسىلاسا كەتكەندە جەتى كىسىنىڭ جورتۋىل باستىعىمەن ىبىراي بەتپە-بەت كەلىپ قالادى. ەرتەرەك قيمىلداعان ىبىراي ونى اتتان نايزامەن تۇيرەپ تۇسىرەدى. قالعان التاۋى قاشا باستاعان سوڭ، ىبىراي ولاردى قۋعىزبايدى. اتتارىنان ءتۇسىپ، قورقىراپ جاتقان ادامنىڭ قاسىنا بارسا، جانى شىعۋعا اينالعان. سول بەتى ءتىل تارتپاستان كەتەدى. ولگەن ادامدى بۇلاردىڭ ىشىندەگى كەرەي جىگىت تانيدى.

– ءبىزدىڭ جاماعايىن جاقىنىمىز، قايتپايتىن-اق ساباز ەدى، «جورتۋىل باسى جولدا قالادى» دەگەن وسى-اۋ، – دەپ قاتتى قىنجىلادى ول. مۇنى كورگەن ىبىراي پىشاعىن سۋىرىپ الىپ، سوزگە كەلمەستەن جاڭاعى قىنجىلىپ وتىرعان جىگىتتى جايراتادى دا سالادى.

– ويپىر-اي، ىبىكە، بۇل نە قىلعانىڭىز! – دەگەن جولداستارىنا:

– جاپ اۋىزدارىڭدى! ولگەنىنە قىنجىلۋعا يمەنبەگەن بۇل، ەرتەڭ «ىبىراي ءولتىردى» دەۋگە يمەنە مە، ءبىر كىسى ءولتىرىپ قۇن ارقالاعانشا، ەكى كىسى ءولتىرىپ داۋ ارقالايمىن، – دەيدى ىبىراي.

ولگەن ەكى ادامدى باسقا جەرگە اپارىپ كومىپ، اتتارىن دا بورشالاپ، جىم-جىلاس قىلادى. كەرەي جينالىپ كەلسە، ولگەن جەرىندە كىسى جوق. ءداۋ دە بولسا بۇل توبىقتىنىڭ جاۋلىعى دەپ جورامالداپ، جىرا-جىرادان، تاپتاۋرىن جەرلەردەن ءىز شالادى. ءبىر جىرادان بەرى قاراي جۇرگەن جەتى اتتىنىڭ ءىزىن كورەدى. مۇنان قوزىكوش جەردە ءبىر جىرادان قايتقان التى اتتىڭ ءىزىن كورەدى. «كەلگەندە جەتەۋ، قايتقاندا التاۋ، بۇل قالاي؟ قايتقاندا دا، كەلگەندە دە ءبىر اتتىڭ ءىزى وراسان ۇلكەن»  دەسىپ، كەرەيلەر جاڭاعى ۇلكەن اتتىڭ ءىزىن ولشەپ الادى.

كەرەي استىرتىن ىزدەۋ سالىپ، جوق ىزدەگەن بولىپ توبىقتىنى ارالايدى. كەرەيدىڭ قاراباسقا ۇزاتقان ءبىر قىزى قانىنا تارتىپ، ناق سول قارساڭدا ىبىرايدىڭ ات ۇستىندە بولعانىن حابارلايدى. بىراق قالاي قاراي اتتاندى، قانشا كىسى، مال اكەلدى مە، بىلمەيدى. بۇل ايەلدىڭ ءسوزىن كەرەي جارىققا شىعارا المايدى. مۇنىمەن قابات ولگەن كەرەيدىڭ جاماعايىنى – ىبىرايدىڭ قولىندا جۇرگەن ۇرى جوق بولادى. كەلگەندە جەتەۋ، قايتقاندا التاۋ بولىپ كورىنگەن ءىز «بۇل كەرەيدى دە ىبىراي ءولتىردى» دەپ تۇرعانداي. وسى سەبەپتەردى قۇراستىرا كەلىپ، كەرەي «ەكى كىسىمدى دە ولتىرگەن قۇنىكەرىم سەنسىڭ» دەپ ىبىرايعا جارماسادى. مويىنداي قوياتىن ىبىراي ما! كەرەيگە قۇن بەرمەسكە بارلىق ماماي بولىپ تۇتاس  جۇمىلادى. ماماي:

– باتىر ايعاق، بالۋان كۋاڭ جوق، تابانداپ ۇرىپ، تاپ جىققانىمدى كورگەن جوقسىڭ، «سەكىلدى»، «سىقىلدىلارعا» قۇنىكەر بولمايمىز، – دەسە، كەرەي:

– بۇل ىسكە جاندى كۋانىڭ كەرەگى جوق. «جاندى كۋا جالپاق، جانسىز كۋا ناقپا-ناق» دەگەن، جىرلايتۇعىن جىرى جوق، سىرلايتۇعىن سىرى جوق، ايدان اشىق ءىس، جەتسەم – الام، جەتپەگەن جەردە قالام، – دەيدى. وسىمەن داۋ ۇزارىپ، ۇلعايا بەرەدى.

قىس ءوتىپ، ەل جايلاۋعا شىققاندا كەرەي مامايدان جىلقى الادى. ماماي كەرەيدىڭ ءبىر اۋىلىن شابادى. قۇن يەسى كەرەي ىشىندە شاقانتاي دا – قالىڭ رۋ كەرەي، توبىقتى بولىپ باس قوسىپ، كەلىسىم تابا المايدى. بار تاپقانى قازاقتىڭ ەسكى جورامالى بويىنشا «بارىمتا قايتىپ بولماي، داۋ ايتىپ بولمايدى» دەپ، بارىمتانى قايتا قايتارىسادى.

ماماي مەن شاقانتايدى نايمان سەرىكبايعا تورەلىككە ايدايدى. سەرىكباي ەكى جاقتىڭ داۋىن تىڭداي كەلىپ:

– بۇل مەن بيلىك ايتاتىن داۋ ەمەس ەكەن. مەنىڭ تورەلىگىم: ابايدىڭ الدىندا ارىلىڭ-دار، – دەيدى. بۇعان كەرەي ريزالىق بەرەدى. ماماي اباي الدىنا بارۋعا جالتاقتاعان سوڭ، سەرىكباي:

– ابايدان قاشساڭ ءىسىڭ ارام، قۇنىكەر بولاسىڭ، – دەپ كەسىپ ايتادى.

ماماي لاجسىزدان اباي اۋىلىنا بارۋعا كۇن بايلاسادى. اباي اۋىلىنا كەرەي بارماي قالسا – داۋى اياقسىز قالماق، ماماي بارماي قالسا – ول قۇنىكەر بولماق. كەرەيدىڭ تىلەگى بويىنشا، ماماي ىبىرايدىڭ اقتوبىق اتىن ابايدىڭ الدىنا الا بارۋعا ءتيىس.

ماماي كىسىسى قايتىپ كەلە جاتقاندا شىمىرباي:

– ياپىر-اي، سەرىكباي قۋلىق-سۇمدىقتى بىلمەيتىن بىربەتكەي دەۋشى ەدى، وسى جولى قۋلىعىن وتكىزىپ كەتتى-اۋ، – دەيدى. «وسى اقتوبىق اتتى ابايدىڭ الدىنا اپارىپ كەرەگى نە؟» دەگەن سۇراققا قارقىلدان كۇلەدى. ول:

– كەرەي كىسىسى ولگەن جەرگە جينالىپ كەلمەي مە ەكەن، كىسىسىنىڭ سۇيەگى تابىلماعان سوڭ ماڭايدى تەكسەرمەي مە ەكەن. وتكەلدەن بە، جىرادان با، وزەكتەن بە، ايتەۋىر ءبىر جەردەن اتتىڭ بەلگىلى ءىزىن كورمەي مە. سوعان ولشەۋىش سالىپ الىپ، ىبىرايدىڭ اقتوبىق اتىنىڭ ءىزى دەپ جورامالداماي ما، – دەيدى. ءيىسبان (ىبىرايدىڭ ءىنىسى):

– وي، ءتاڭىر-اي، سول دا ءسوز بە ەكەن! مەن بارا سالا اقتوبىق اتتى الىپ سوعىپ تۇياعىن جونىپ، وتكىر ەگەۋمەن ەگەپ تاستامايمىن با، – دەيدى.

بۇرىن مامايدىڭ ءوز ادامدارىنا دا ناقاقپىز دەپ مويىنداماي قويعان شىمىرباي ەندى ءيىسبايدىڭ مىنا سوزىنەن سەزىكتەنىپ قالادى. كەلە سالا كارسەننىڭ ءجۇنىسىن استىرتىن شاقىرتىپ الىپ، ءىستىڭ شىندىعىنا كوزى جەتەدى. بىراق، مۇنى ءتىرى جانعا ءتىس جارىپ ايتپايدى.

ابايدىڭ الدىنا باراتىن كۇن دە جەتتى. شىمىرباي باستاتقان مامايدىڭ بارلىق اتقامىنەرلەرى تۇگەل. ىشىندە توبىشاق بار. جەتى مامايدىڭ ىشىندە ازى دا، ناشارى دا جولبارىس – توبىشاقتىڭ اتاسى. ال توبىشاق – ءسوز تاپقىش ءارى تەنتەك. كەرەي كىسىسى بۇرىن كەلىپ وزدەرىنە ارنالعان ۇيگە ورنالاسقان ەكەن. ولار كەلىسىمەن تاعانىڭ ولشەمىن ابايدىڭ قولىنا بەرەدى. ولشەۋىش جىڭىشكە ءتۇزۋ توبىلعىمەن تۇياقتىڭ ءدال ورتاسىنان، ماڭدايىنان ارتقى تۇرقىنا دەيىن ءبىر ولشەنگەن، تۇياقتىڭ ءدال ورتاسىنان كولدەنەڭ ءبىر ولشەنگەن. وسى ءتورت تارماق ولشەۋدىڭ اراسىنان ءتورت قىسقا توبىلعىمەن تاعى ولشەگەن. ەكى ۇزىن، ءتورت قىسقا توبىلعىنى قۇراعاندا دوڭگەلەك بولىپ شىعادى. اباي توبىلعىنى قۇراپ كورىپ، «مىناۋ سونشا دارىپتەيتىن ۇلكەن تۇياق ەمەس قوي» دەپ قومسىنادى.

ەرتەڭىندە ساسكەدە اۋىلدان اۋلاق كوگالعا بارىپ، كەرەي مەن ماماي جاقتىڭ ادامدارى ەكى جارىلىپ ابايدىڭ الدىندا جۇگىنىسكە وتىرادى. كولدەنەڭ ادامدار دا كوپ جينالادى.
الدىمەن اقتوبىق اتتىڭ تۇياعى ساراپقا تۇسەدى. اتتى الىپ كەلگەن سوڭ اباي ءبىر جىگىتكە «اكەل» دەپ ىم قاعادى. نەنى اكەل دەگەنىن ەشكىم ۇققان جوق. جىگىت ءيىن ابدەن قاندىرىپ، قاتتى عىپ يلەگەن ساز بالشىقتى الىپ كەلەدى. ءبىر جىگىتكە اتتىڭ باسىن ۇستاتىپ، ەندى ءبىر جىگىت ساز بالشىققا اتتىڭ اياعىن كوتەرتىپ، تاعانىن تۇسىرەدى. ساز بالشىققا اتتىڭ تاعانى بەدەرىنە دەيىن ايقىن تۇسەدى.

ساراپشىعا كەرەيدەن مىرزاحان، مامايدان شىمىرباي شىعادى. مىرزاحان ابايعا بىلاي دەيدى:

– اتتىڭ تۇياعى مۇقالادى دا، وسەدى دە. ءبىزدىڭ بايگەمىز اتتىڭ تۇياعى ەمەس، ىشكى تۇراسىنىڭ ولشەۋى.

كەرەيدىڭ بۇل ايتىسىن اباي دا، شىمىرباي دا سول جەردە ءبىر-اق بىلەدى. اتتىڭ تۇراسى ولشەنەدى. ءتورت قىسقا، ەكى ۇزىن توبىلعى دا اقتوبىق اتتىڭ  تۇراسىنا ءدال كەلەدى، ءتىپتى، پىشاق ءجۇزى ارتىق-كەمى جوق. مىرزاحان داۋىسىن كوتەرىپ:

–  نە ايتاسىڭ، شىمىرباي؟ – دەيدى. سوندا شىمىرباي:

–  ولشەۋ – ولشەۋ عوي، – دەيدى.

بۇل جيىنعا ىبىراي كەلمەي، ءىنىسى ءيىسبايدى جىبەرگەن. ول اتتىڭ تۇياعىن قانشاما جونعىزىپ، ەگەگەنىمەن، ونىڭ ەش پايداسى بولمادى. اباي بيلىك ايتتى:

– ادەتتە تالاپكەر بۇرىن سويلەيدى، جاۋاپكەر جاۋاپ قايتارادى. ال، مەن الدىمەن جاۋاپكەرگە ءبىر سۇراق قويامىن. شىمىرباي، سەن جاۋاپ بەر. جاندى ايعاقتان داۋ-داۋعا ۇلاسادى، جانسىز ايعاق تاپجىلتپاي ءدوپ باسادى. ۇرىنى ۇرى دەمەي ارىن كىم توگەدى، ار مەن مالدىڭ اراسى جەر مەن كوكتەي. ەلدىڭ ەلدىگىن ار ساقتايدى، مال ساقتامايدى. شىمىرباي، سەن  بۇعان نە دەيسىڭ؟

– ەلدىڭ ەلدىگىن بۇزام دەي المايمىن. ارامعا ارىمدى دا سالمايمىن، – دەيدى شىمىرباي. – مۇنان ارعىسىن مىرزاحان ايتسىن.

– شىمىرباي ەلدىڭ ەلدىگىن ساقتايمىن دەسە، ارەكەگە باسپاعانى، بەرەكەگە باستاعانى عوي، – دەيدى مىرزاحان. – ۇرى ۋىسىندا تۇر، الاقانىن جازسىن  دا، الدىما اكەپ جايسىن…

ەندى ماسەلە انىقتالعانداي. اباي شىمىرباي مەن مىرزاحانعا:

– ەندەشە، ەكەۋىڭ وسى داۋدىڭ تىندىمىن جاساڭدار، – دەيدى دە، ورنىنان تۇرىپ ۇيگە قاراي ءجۇرىپ كەتەدى.

شىمىرباي مەن مىرزاحان ەكەۋى وڭاشا سويلەسۋگە كەتەدى. وتىرعان ەل اڭ-تاڭ. كەرەي جاعى: «ەردىڭ قۇنى ەكى اۋىز سوزبەن بىتەدى» دەۋشى ەدى، اباي ءبىر ەمەس، ەكى ەردىڭ قۇنىن ءبىر-اق اۋىز سوزبەن ءبىتىردى-اۋ، – دەسىپ جاتتى.

مىرزاحان مەن شىمىرباي كوپ كەشىكپەي توپقا قايتىپ كەلدى. ماماي قۇنىكەر ەكەنىن مويىندادى قازاقتىڭ ەرەجەسىندە ەردىڭ قۇنى ەلۋ تۇيە بولسا، ۇرىعا جارتى قۇن. سوندا كەرەي جاعى ءبىرجارىم قۇن الاتىن بولىپ، داۋ شەشىلدى. كەرەي جاق ابايعا ريزالىعىن ءبىلدىرىپ، مامايمەن ءسوز بايلاسىپ، اتتانىپ كەتكەن ەكەن.

شاكىر ابەنوۆ، حالىق اقىنى.

zheruiyq.kz