Tobıqtı işinde Mamay – üştiñ birinen sanalatın juan ru. Jeti Mamaydıñ işinde qara küşke Qarabas äluetti. Qarabas işinde Ibıray raqımsız qatal, nayzager mıqtı bolğan. Mwnımen qosa ol sapırma wrı, qolına tüsse bitim bermeytin, öz aytqanınan basqağa könbeytin qıñır bolğan. Tuısı juan, qol kömegi mol Ibıraydı tarpa bas saluğa mañaydağı el batpaydı. Onıñ qolında oydan-qırdan qwralğan birneşe siñbe wrılar boladı.

Bir jıldarı el jaylaudan qaytqanda Ibıray özi bastatqan jeti kisi jondağı Jobalay kereyge attanadı. İşinde qanıpezer wrınıñ biri Kärsenniñ Jünisi bar. Sol jondağı Jobalay kereyden qaşıp kelip, Ibıraydıñ qolına siñgen bir wrı tağı bar.

Ay jarıq. Bwlar kele jatqanda Barlı qızıl degen jerde jeti kisi kezdesedi. Olar da wrı, bwlar da wrı. Qarsılasa ketkende jeti kisiniñ jortuıl bastığımen Ibıray betpe-bet kelip qaladı. Erterek qimıldağan Ibıray onı attan nayzamen tüyrep tüsiredi. Qalğan altauı qaşa bastağan soñ, Ibıray olardı quğızbaydı. Attarınan tüsip, qorqırap jatqan adamnıñ qasına barsa, janı şığuğa aynalğan. Sol beti til tartpastan ketedi. Ölgen adamdı bwlardıñ işindegi kerey jigit tanidı.

– Bizdiñ jamağayın jaqınımız, qaytpaytın-aq sabaz edi, «jortuıl bası jolda qaladı» degen osı-au, – dep qattı qınjıladı ol. Mwnı körgen Ibıray pışağın suırıp alıp, sözge kelmesten jañağı qınjılıp otırğan jigitti jayratadı da saladı.

– Oypır-ay, Ibıke, bwl ne qılğanıñız! – degen joldastarına:

– Jap auızdarıñdı! Ölgenine qınjıluğa imenbegen bwl, erteñ «Ibıray öltirdi» deuge imene me, bir kisi öltirip qwn arqalağanşa, eki kisi öltirip dau arqalaymın, – deydi Ibıray.

Ölgen eki adamdı basqa jerge aparıp kömip, attarın da borşalap, jım-jılas qıladı. Kerey jinalıp kelse, ölgen jerinde kisi joq. Däu de bolsa bwl tobıqtınıñ jaulığı dep joramaldap, jıra-jıradan, taptaurın jerlerden iz şaladı. Bir jıradan beri qaray jürgen jeti attınıñ izin köredi. Mwnan qozıköş jerde bir jıradan qaytqan altı attıñ izin köredi. «Kelgende jeteu, qaytqanda altau, bwl qalay? Qaytqanda da, kelgende de bir attıñ izi orasan ülken»  desip, kereyler jañağı ülken attıñ izin ölşep aladı.

Kerey astırtın izdeu salıp, joq izdegen bolıp tobıqtını aralaydı. Kereydiñ Qarabasqa wzatqan bir qızı qanına tartıp, naq sol qarsañda Ibıraydıñ at üstinde bolğanın habarlaydı. Biraq qalay qaray attandı, qanşa kisi, mal äkeldi me, bilmeydi. Bwl äyeldiñ sözin kerey jarıqqa şığara almaydı. Mwnımen qabat ölgen kereydiñ jamağayını – Ibıraydıñ qolında jürgen wrı joq boladı. Kelgende jeteu, qaytqanda altau bolıp köringen iz «bwl kereydi de Ibıray öltirdi» dep twrğanday. Osı sebepterdi qwrastıra kelip, kerey «eki kisimdi de öltirgen qwnıkerim sensiñ» dep Ibırayğa jarmasadı. Moyınday qoyatın Ibıray ma! Kereyge qwn bermeske barlıq mamay bolıp twtas  jwmıladı. Mamay:

– Batır ayğaq, baluan kuäñ joq, tabandap wrıp, tap jıqqanımdı körgen joqsıñ, «sekildi», «sıqıldılarğa» qwnıker bolmaymız, – dese, kerey:

– Bwl iske jandı kuäniñ keregi joq. «Jandı kuä jalpaq, jansız kuä naqpa-naq» degen, jırlaytwğın jırı joq, sırlaytwğın sırı joq, aydan aşıq is, jetsem – alam, jetpegen jerde qalam, – deydi. Osımen dau wzarıp, wlğaya beredi.

Qıs ötip, el jaylauğa şıqqanda kerey Mamaydan jılqı aladı. Mamay kereydiñ bir auılın şabadı. Qwn iesi kerey işinde Şaqantay da – qalıñ ru Kerey, tobıqtı bolıp bas qosıp, kelisim taba almaydı. Bar tapqanı qazaqtıñ eski joramalı boyınşa «barımta qaytıp bolmay, dau aytıp bolmaydı» dep, barımtanı qayta qaytarısadı.

Mamay men Şaqantaydı nayman Serikbayğa törelikke aydaydı. Serikbay eki jaqtıñ dauın tıñday kelip:

– Bwl men bilik aytatın dau emes eken. Meniñ töreligim: Abaydıñ aldında arılıñ-dar, – deydi. Bwğan kerey rizalıq beredi. Mamay Abay aldına baruğa jaltaqtağan soñ, Serikbay:

– Abaydan qaşsañ isiñ aram, qwnıker bolasıñ, – dep kesip aytadı.

Mamay lajsızdan Abay auılına baruğa kün baylasadı. Abay auılına kerey barmay qalsa – dauı ayaqsız qalmaq, mamay barmay qalsa – ol qwnıker bolmaq. Kereydiñ tilegi boyınşa, mamay Ibıraydıñ aqtobıq atın Abaydıñ aldına ala baruğa tiis.

Mamay kisisi qaytıp kele jatqanda Şımırbay:

– YApır-ay, Serikbay qulıq-swmdıqtı bilmeytin birbetkey deuşi edi, osı jolı qulığın ötkizip ketti-au, – deydi. «Osı aqtobıq attı Abaydıñ aldına aparıp keregi ne?» degen swraqqa qarqıldan küledi. Ol:

– Kerey kisisi ölgen jerge jinalıp kelmey me eken, kisisiniñ süyegi tabılmağan soñ mañaydı teksermey me eken. Ötkelden be, jıradan ba, özekten be, äyteuir bir jerden attıñ belgili izin körmey me. Soğan ölşeuiş salıp alıp, Ibıraydıñ aqtobıq atınıñ izi dep joramaldamay ma, – deydi. Iisban (Ibıraydıñ inisi):

– Oy, täñir-ay, sol da söz be eken! Men bara sala aqtobıq attı alıp soğıp twyağın jonıp, ötkir egeumen egep tastamaymın ba, – deydi.

Bwrın mamaydıñ öz adamdarına da naqaqpız dep moyındamay qoyğan Şımırbay endi Iisbaydıñ mına sözinen seziktenip qaladı. Kele sala Kärsenniñ Jünisin astırtın şaqırtıp alıp, istiñ şındığına közi jetedi. Biraq, mwnı tiri janğa tis jarıp aytpaydı.

Abaydıñ aldına baratın kün de jetti. Şımırbay bastatqan mamaydıñ barlıq atqaminerleri tügel. İşinde Tobışaq bar. Jeti mamaydıñ işinde azı da, naşarı da Jolbarıs – Tobışaqtıñ atası. Al Tobışaq – söz tapqış äri tentek. Kerey kisisi bwrın kelip özderine arnalğan üyge ornalasqan eken. Olar kelisimen tağanıñ ölşemin Abaydıñ qolına beredi. Ölşeuiş jiñişke tüzu tobılğımen twyaqtıñ däl ortasınan, mañdayınan artqı twrqına deyin bir ölşengen, twyaqtıñ däl ortasınan köldeneñ bir ölşengen. Osı tört tarmaq ölşeudiñ arasınan tört qısqa tobılğımen tağı ölşegen. Eki wzın, tört qısqa tobılğını qwrağanda döñgelek bolıp şığadı. Abay tobılğını qwrap körip, «Mınau sonşa däripteytin ülken twyaq emes qoy» dep qomsınadı.

Erteñinde säskede auıldan aulaq kögalğa barıp, kerey men mamay jaqtıñ adamdarı eki jarılıp Abaydıñ aldında jüginiske otıradı. Köldeneñ adamdar da köp jinaladı.
Aldımen aqtobıq attıñ twyağı sarapqa tüsedi. Attı alıp kelgen soñ Abay bir jigitke «Äkel» dep ım qağadı. Neni äkel degenin eşkim wqqan joq. Jigit iin äbden qandırıp, qattı ğıp ilegen saz balşıqtı alıp keledi. Bir jigitke attıñ basın wstatıp, endi bir jigit saz balşıqqa attıñ ayağın kötertip, tağanın tüsiredi. Saz balşıqqa attıñ tağanı bederine deyin ayqın tüsedi.

Sarapşığa kereyden Mırzahan, mamaydan Şımırbay şığadı. Mırzahan Abayğa bılay deydi:

– Attıñ twyağı mwqaladı da, ösedi de. Bizdiñ bäygemiz attıñ twyağı emes, işki twrasınıñ ölşeui.

Kereydiñ bwl aytısın Abay da, Şımırbay da sol jerde bir-aq biledi. Attıñ twrası ölşenedi. Tört qısqa, eki wzın tobılğı da aqtobıq attıñ  twrasına däl keledi, tipti, pışaq jüzi artıq-kemi joq. Mırzahan dauısın köterip:

–  Ne aytasıñ, Şımırbay? – deydi. Sonda Şımırbay:

–  Ölşeu – ölşeu ğoy, – deydi.

Bwl jiınğa Ibıray kelmey, inisi Iisbaydı jibergen. Ol attıñ twyağın qanşama jonğızıp, egegenimen, onıñ eş paydası bolmadı. Abay bilik ayttı:

– Ädette talapker bwrın söyleydi, jauapker jauap qaytaradı. Al, men aldımen jauapkerge bir swraq qoyamın. Şımırbay, sen jauap ber. Jandı ayğaqtan dau-dauğa wlasadı, jansız ayğaq tapjıltpay döp basadı. Wrını wrı demey arın kim tögedi, ar men maldıñ arası jer men köktey. Eldiñ eldigin ar saqtaydı, mal saqtamaydı. Şımırbay, sen  bwğan ne deysiñ?

– Eldiñ eldigin bwzam dey almaymın. Aramğa arımdı da salmaymın, – deydi Şımırbay. – Mwnan arğısın Mırzahan aytsın.

– Şımırbay eldiñ eldigin saqtaymın dese, ärekege baspağanı, berekege bastağanı ğoy, – deydi Mırzahan. – Wrı uısında twr, alaqanın jazsın  da, aldıma äkep jaysın…

Endi mäsele anıqtalğanday. Abay Şımırbay men Mırzahanğa:

– Endeşe, ekeuiñ osı daudıñ tındımın jasañdar, – deydi de, ornınan twrıp üyge qaray jürip ketedi.

Şımırbay men Mırzahan ekeui oñaşa söylesuge ketedi. Otırğan el añ-tañ. Kerey jağı: «Erdiñ qwnı eki auız sözben bitedi» deuşi edi, Abay bir emes, eki erdiñ qwnın bir-aq auız sözben bitirdi-au, – desip jattı.

Mırzahan men Şımırbay köp keşikpey topqa qaytıp keldi. Mamay qwnıker ekenin moyındadı Qazaqtıñ erejesinde erdiñ qwnı elu tüye bolsa, wrığa jartı qwn. Sonda kerey jağı birjarım qwn alatın bolıp, dau şeşildi. Kerey jaq Abayğa rizalığın bildirip, mamaymen söz baylasıp, attanıp ketken eken.

Şäkir Äbenov, halıq aqını.

zheruiyq.kz