Жақында «Егемен Қазақстан» (1 желтоқсан, 2022) газетіне тарих ғылымдарының кандидаты, ақын-жазушы Сұраған Рахметұлының «Моңғолды мойындатқан Тұрар» атты мақаласы жарық көрді. Осы жазбада, Тұрар Коминтрен өкілі ретінде Моңғолияға барып, тағдырдың қалауымен Дугарқызы Дэнсмаа (1906-1985) есімді арумен танысқаны жөнінде айтылады. Дэнсмаа болса Троицкосавск (Хяагта хот) қаласында дүниеге келген екен. Дэнсмааның 12 жасында әкесі ақтар интервенциясы тарапынан атып өлтірілген. Содан Да Күре (қазіргі Ұланбатыр) қаласына көшіп келіп, осында орысша орта білім алған. 1923 жылы 17 жасында Мәскеудегі КУТВ-қа (Коммунистический университет Трудящихся Востока) оқуға аттанады. Осынау жылдары Моңғолияның Ішкі істер министрлігі, Халықтық серуен бағы, Қаржы мектебі қатарлы мекемелерде қызмет атқарған.

– Қолдағы дерекке сүйенсек, -дейді автор. – Моңғол аруы Мәскеуден келе жатып жолай Коминтерн өкілі Тұрар Рысқұловпен танысады. Бұл таныстық махаббатқа да ұласқан көрінеді. Сөйтіп, 1925 жылы Дэнсмаа босанып, Мая есімді қыз табады. Бұл қыз (мамыр) айында туыпты. Әйтпегенде буддалық сенімдегі халық бұндай есімді қоюы екіталай. Жарықтық Мая 2002 жылы дүниеден өткен екен. (Таңданарлық жағдай Тұрар кейін Вера Дергачева атты әйелінен 1929 жылы туған қызына да Мая деп ат қойған екен Б.Қ)

Тұрар Рысқұлов 1925 жылы Моңғолиядағы тапсырмалық мерзімі аяқталып, Мәскеуге оралған тұста, Дэнсмаа Моңғол армиясының екінші орынбасары, корпус командирі Гончигийн Самбуу деген офицермен тұрмыс құрады. Бұл кісі де 36 жасында 1937 жылы нәубетке ұшырап, атылады.

Маяның шынайы өмірін білетіндер аз. Десе де жоқ емес. Соның бірі – 1924 жылы туған қазақ өнерінің майталманы, Моңғолияның Халық әртісі Қайжамал Бақышқызы. Қайжамал апамыз 2020 жылы дүниеден өтті. Көзі тірісінде әз-апаға жолығып Мая туралы ауызша айтқан естелігін Сұраған Рахметұлы жазып алған екен.

– 1966-1975 жылдары аймақтық МДТ-ын басқардым, – деді апамыз. – Әлі есімде, 1968 жылы Ұланбатырдан бір топ өнер майталмандары Бай-Өлкеге келді. Қонақтарды Мая есімді тұлғасы ғажап, сұлу әйел бастап жүрді. Делегация құрамында атақты опера әншісі, кейін Еңбек Ері атанған Цэвэгжавын Пүрэвдорж, жазушы-драматург Чойжилын Чимэд бар еді. Топ басшысы Мая бізге ерекше ықылас танытты. Кәдімгі бағзы туысқандай біз өзара тез іштесіп кеттік. Қазақы дәстүр бойынша қонақтарға қазақтың ұлттық киімдерін сыйға тартып, құрмет көрсеттік. Мая ажарлы еді және қазақтың ұлттық киімін кигенде қатты толқығанын көзім көрді. Біз екеуміз қатарлас, 43-44 жас шамасындамыз. Дәл қоштасарда Мая мені қасына шақырып алып, өзінің туған әкесі, Турар Эрискулов деген қазақ болуы мүмкін екенін сыбырлап айтты және ол кісі туралы білгісі келетінін меңзеп еді. Көп жыл бұрын анасы екеуі сөйлессе керек. Кезінде Мәскеуде Коминтерн қызметкері болған Гульсим Гареевна Ахметзянова деген татар әйелдің әдіресін тауып, оған хат жазып Рысқұлов жайлы сұраған екен. Ол кісіден жартымды дерек, жөнді жауап та болмаған.

Мая Самбууқызы 1957 жылы Ұланбатырда Мұғалімдер жоғары оқу орнын моңғол тілі мен әдебиеті мамандығы бойынша бітіреді. Жастайынан өнерге бейім ол Моңғолия сазгерлер одағына мүшелікке өтіп, осы ұйымда жауапты хатшылық қызметте болған. Біршама патриоттық әндердің авторы. Бір қызығы, Маяның Баян-Өлкеге сапары кезінде қазақ театрының әртістерімен бірге түскен мына фотосы Т.Сарантуяа деген іскер әйелде сақталыпты (Мая дөңгелек ақ сызықпен белгіленді).

Айтпақшы, жоғарыдағы Қайынжамал Бақышқызына Сұраған Рахметұлы барып жолыққанда қасында менде бірге болған едім, – дейді аймақтық Діндарлар одағының бастығы, көп жыл өлке имамы болған Азатхан Мұқанұлы: – Қайынжамал маған аталас апайым болып келеді, Серік деген баласы қайтыс болғанын естіп, Сұраған екеуіміз көңіл айтуға бардық. Құран оқып, дұға бағыштадық. Дастархан үстінде апай, жоғарыдағы әңгімені айтты. Сұраған жазып алды. Бірақ өз басым Ұланбатырда Тұрардың қызы тұратын жайлы бұдан әлдеқайда көп бұрын Даниял Дікейұлы деген ақсақалдан естіген едім. Бұл кісі 1916 жылы туған, жас кезінен ел кезіп, анда-мұнда көп жүрген адам еді жарықтық. Тіпті 1939 жылғы Халқын-гол соғысына қатысқан ардагер. Дәкең өмірінің соңында Алматы қаласына көшіп, келіп 97 жасында қайтыс болды…