Еліміздің гербін ауыстыру туралы Президенттің ұсынысы (о баста ұсыныс суретші-дизайнер мамандардан шыққан сияқты) тұтас қоғамда болмағанмен, әлеуметтік желілерде әжептәуір қарсылық тудырды. Бірақ, байыптап қарасақ, бұл қарсылықтың қазіргі гербтің қазақ үшін ерекше қастерлі немесе эстетикалық тұрғыдан мінсіз болуына еш қатысы жоқтығын аңғарасыз.

Соңғы уақыттары, ауыр індетпен қатар келген қаңтар трагедиясынан бастап, халық айтарлықтай күйзеліске ұшырады. Қазақстанның еркінен тыс, соғысқа, басқа да себептерге байланысты болып жатқан экономикалық қиындық салдарынан халықтың әл-ауқаты төмендеді. Осының бәрі қазір қоғамда байқалып қалған «терістеу синдромына» түрткі болды. «Терістеу синдромы» – дұрысты да бұрысқа шығаратын, қандай бастамаға болсын қарсы реакция шақыратын құбылыс. Әлеуметтік психологияны зерттеушілердің пайымдауынша, осы құбылысты барынша күшейтіп тұрған фактор – әлеуметтік желілер. Яғни, алдағы уақытта қандай да бір қоғамдық маңызы бар инициативаны ортаға салар кезде осы фактор ескерілмесе болмайтын шығар.

Сонымен герб. Немесе біздегі баламасы – елтаңба. Біріншіден, мен геральдика маманы емеспін және гербті міндетті түрде ауыстыру керек деген аңсаған арманым, алға қойған мақсатым жоқ. Өзімнің жеке пікірім, бізде осы герб деген термин орынсыз қолданылып жүргендей көрінеді. Жер бетіндегі біраз мемлекеттерде ресми бекітілген герб жоқ. Мәселен, ағайындас түрік жұртында. Жапония мен Францияның да ресми герб жоқтығынан қайғырып жатқан түрі көрінбейді. Әлбетте әртүрлі таңбалар, эмблемалар қолданылады. Мысалы, АҚШ-тың да гербі жоқ, мемлекеттің басты мөрі деген таңбасы бар. Мұны айтып отырғаным, қазір көптеген ағайын дуылдатып жүрген “Киелі Елтаңба”, “Қасиетті Елтаңба”, “Құндылығым – Елтаңбам!” сияқты ұрандардың қандай да бір сакралдық, басқаша айтқанда, киелі дейтіндей негізі жоқ екендігін ескерту ғана.

Қазақ қазақ болғалы басты таңба саналған, қаншама даңқты жеңістер мен қан жұтқан жеңілістерде қазақтың туынан түспеген бәйтерек архетипі, қазақша айтқанда «төре таңба» мүлде ескерілмеген кезде де жоқтаған ешкім болған жоқ. Оны айтасыз, 2006 жылы гимн өзгергенде де «бұл қалай?» деген жан болмады.

Мәтіні қиын, әуенінен совет заманындағы талапқа сәйкес «Марсельеза» сарыны аңдалатын гимнді мұқым қазақ баласы кез келген уақытта, далада да, үйде де қосыла шырқайтын «Менің Қазақстаным» алмастырды. Тың игеру деген күмәнді науқан басталып, қазақ ата қонысында жатқа айналып, азшылық болып қалғанда қос саңлақ Шәмші мен Жұмекен елдің езілген көңілін жебеп тудырған рухты әннің сөзін аяқ асты өзгертіп тастағанда, Шалкиіз айтпақшы, «Тебінгінің астынан ала балта суырысып, тепсінісіп келгенде, Тең атаның ұлы едің, Дәрежеңді артық етсе Тәңірі етті!» – деп тепсінбек түгілі, ашық қынжылыс білдірген ешкім болмады. Мен сол кезде «Қазақстан» ұлттық арнасында жұмыстанып жүргем, мәтінді өзгертпеу туралы пікір айтуды сұрап талай мықтыға қолқа салдық. Бәрі ат-тонын ала қашты. Бір депутат «айтайын, дәйекті сөз жазып беріңдер» деп сұрап алды да, артынша «менен бұрынғы мәтінді жақтап сөйле деп сұрағандар болды, бірақ, меніңше, жаңа мәтін керемет» – деп айнып, сұхбат берді. Сол депутат – қазір де депутат. Мүмкін, Құдай оңдап, аруақ разы боп, Жұмекеннің мәтіні өзінің таза қалпында оралып жатса, жаңағы депутатымыз баяғы біз жазып берген сөзді айтып та қалар.

Енді тікелей герб туралы. Әуелде бірден байқалған ерекшелігі – жалпы композициясынан бұрынғы советтік гербтердің ықпалы сезіліп тұрды. Одағайлау көрінген сурет – мүйізді, қанатты ат бейнесі болды. Мүйіз – Берел обасынан табылған басына алтын жалатқан мүйіз кейпіндегі қаптама кигізілген атты еске салады. Яғни, біздің бағзыдан-бағзы өнеріміздің белгісі деп түсіндірді сол кездегі тәпсіршілер. Қанат та солай екен. Тек қанат қауырсындары масаққа ұқсатылыпты, бұл да өзгеше көркемдік шешім деп дәлелденді. Бірақ сол кездің өзінде дәл осы шешімнің «наив-арт» аталатын әуесқой көркемсурет бағытының стилін еске салатыны туралы пікірлер жекелеген суретшілердің күңкілі боп қала берді.

Ең қызығы, авторлар да, комиссия да фунералдық, яғни қабірстандық артефактылардың өз семантикасы, біз түсінгеннен басқа мағынасы болатындығын ескермегенге ұқсайды. Бұл туралы скиф-сақ қабірлерінен табылған әшекейлерді зерттеген, олардың көне мифтер мен демонологияға қатысы туралы пікір түйген мамандардан кеңес сұраған да ешкім болмаған сияқты. Әлбетте, бұл ежелгі обалардан табылған, байырғы жерлеу ғұрпының ғана емес, наным-сенімнің де куәсі саналатын ғажайып бұйымдарды эмблема, таңба ретінде қолданбау керек деген сөз емес. Бірақ осы ретте мамандардан тыңғылықты кеңес алғанның еш артығы жоқ.

Осы орайда жалпы Алтайлық мәдениет аталатын мәдениет типтерінің бәріне ортақ, соның ішінде қазақ халқының қиялында барынша жетілген, неше ықылымнан бері қазақпен бірге жасап келе жатқан ою мен өрнек семантикасына шындап назар аудармай жүргеніміз өкінішті. Оюдың тілі дейтін графикалық тіл болған, оны түсінген адам көп жағдайды сөзсіз-ақ ұғына берген дейді мамандардың бірсыпырасы. Мүмкін, алдағы уақытта осы ою-өрнекке көңіл бұрармыз.

Гербке байланысты аз-кем ой осы. Қашан ауыстырылса да, мемлекеттік таңба, эмблема түбі бір ауыстырылатын шығар. Ауыспауы да мүмкін. Бірақ, дәл осы мәселе төңірегінде соншама дау сабайтындай себеп көріп тұрған жоқпын. Ауысып жатса, сол рәміз, таңба көрген адамның есінде бірден жатталып қалатындай жүрекке жылы, айқын және бір қарағанда оп-оңай көрінетіндей қарапайым болса, кәнеки. Көркемөнердің атасы Леонардо Да Винчи: «Қарапайымдылық – кереметтіліктің ең биік шыңы» /«Простата – наивысшая форма утонченности»/ – деген екен.

Бір күндері түбі ту да өзгеретін болар. Мүмкін, Қазақстан деген атаудан Қазақ Республикасы немесе Қазақ Елі деген атауға да ауысатын уақыт келетін шығар. Және совет кезеңінен қалған қаншама сарқындыдан арылуға тиіспіз. Бұл, әрине, тек символдарға ғана емес, ел басқару ісіне де, қоғам өмірінің басқа да кілтипанды тұстарына да қатысты мәселе.

Қазақ халқы тек аңыз бен советтік стереотиптердің шырмауында өмір сүруге тиіс емес!