Elimizdiñ gerbin auıstıru turalı Prezidenttiñ wsınısı (o basta wsınıs suretşi-dizayner mamandardan şıqqan siyaqtı) twtas qoğamda bolmağanmen, äleumettik jelilerde äjeptäuir qarsılıq tudırdı. Biraq, bayıptap qarasaq, bwl qarsılıqtıñ qazirgi gerbtiñ qazaq üşin erekşe qasterli nemese estetikalıq twrğıdan minsiz boluına eş qatısı joqtığın añğarasız.

Soñğı uaqıttarı, auır indetpen qatar kelgen qañtar tragediyasınan bastap, halıq aytarlıqtay küyzeliske wşıradı. Qazaqstannıñ erkinen tıs, soğısqa, basqa da sebepterge baylanıstı bolıp jatqan ekonomikalıq qiındıq saldarınan halıqtıñ äl-auqatı tömendedi. Osınıñ bäri qazir qoğamda bayqalıp qalğan «teristeu sindromına» türtki boldı. «Teristeu sindromı» – dwrıstı da bwrısqa şığaratın, qanday bastamağa bolsın qarsı reakciya şaqıratın qwbılıs. Äleumettik psihologiyanı zertteuşilerdiñ payımdauınşa, osı qwbılıstı barınşa küşeytip twrğan faktor – äleumettik jeliler. YAğni, aldağı uaqıtta qanday da bir qoğamdıq mañızı bar iniciativanı ortağa salar kezde osı faktor eskerilmese bolmaytın şığar.

Sonımen gerb. Nemese bizdegi balaması – eltañba. Birinşiden, men geral'dika mamanı emespin jäne gerbti mindetti türde auıstıru kerek degen añsağan armanım, alğa qoyğan maqsatım joq. Özimniñ jeke pikirim, bizde osı gerb degen termin orınsız qoldanılıp jürgendey körinedi. Jer betindegi biraz memleketterde resmi bekitilgen gerb joq. Mäselen, ağayındas türik jwrtında. Japoniya men Franciyanıñ da resmi gerb joqtığınan qayğırıp jatqan türi körinbeydi. Älbette ärtürli tañbalar, emblemalar qoldanıladı. Mısalı, AQŞ-tıñ da gerbi joq, memlekettiñ bastı möri degen tañbası bar. Mwnı aytıp otırğanım, qazir köptegen ağayın duıldatıp jürgen “Kieli Eltañba”, “Qasietti Eltañba”, “Qwndılığım – Eltañbam!” siyaqtı wrandardıñ qanday da bir sakraldıq, basqaşa aytqanda, kieli deytindey negizi joq ekendigin eskertu ğana.

Qazaq qazaq bolğalı bastı tañba sanalğan, qanşama dañqtı jeñister men qan jwtqan jeñilisterde qazaqtıñ tuınan tüspegen bäyterek arhetipi, qazaqşa aytqanda «töre tañba» mülde eskerilmegen kezde de joqtağan eşkim bolğan joq. Onı aytasız, 2006 jılı gimn özgergende de «bwl qalay?» degen jan bolmadı.

Mätini qiın, äueninen sovet zamanındağı talapqa säykes «Marsel'eza» sarını añdalatın gimndi mwqım qazaq balası kez kelgen uaqıtta, dalada da, üyde de qosıla şırqaytın «Meniñ Qazaqstanım» almastırdı. Tıñ igeru degen kümändi nauqan bastalıp, qazaq ata qonısında jatqa aynalıp, azşılıq bolıp qalğanda qos sañlaq Şämşi men Jwmeken eldiñ ezilgen köñilin jebep tudırğan ruhtı änniñ sözin ayaq astı özgertip tastağanda, Şalkiiz aytpaqşı, «Tebinginiñ astınan ala balta suırısıp, tepsinisip kelgende, Teñ atanıñ wlı ediñ, Därejeñdi artıq etse Täñiri etti!» – dep tepsinbek tügili, aşıq qınjılıs bildirgen eşkim bolmadı. Men sol kezde «Qazaqstan» wlttıq arnasında jwmıstanıp jürgem, mätindi özgertpeu turalı pikir aytudı swrap talay mıqtığa qolqa saldıq. Bäri at-tonın ala qaştı. Bir deputat «aytayın, däyekti söz jazıp beriñder» dep swrap aldı da, artınşa «menen bwrınğı mätindi jaqtap söyle dep swrağandar boldı, biraq, meniñşe, jaña mätin keremet» – dep aynıp, swhbat berdi. Sol deputat – qazir de deputat. Mümkin, Qwday oñdap, aruaq razı bop, Jwmekenniñ mätini öziniñ taza qalpında oralıp jatsa, jañağı deputatımız bayağı biz jazıp bergen sözdi aytıp ta qalar.

Endi tikeley gerb turalı. Äuelde birden bayqalğan erekşeligi – jalpı kompoziciyasınan bwrınğı sovettik gerbterdiñ ıqpalı sezilip twrdı. Odağaylau köringen suret – müyizdi, qanattı at beynesi boldı. Müyiz – Berel obasınan tabılğan basına altın jalatqan müyiz keypindegi qaptama kigizilgen attı eske saladı. YAğni, bizdiñ bağzıdan-bağzı önerimizdiñ belgisi dep tüsindirdi sol kezdegi täpsirşiler. Qanat ta solay eken. Tek qanat qauırsındarı masaqqa wqsatılıptı, bwl da özgeşe körkemdik şeşim dep däleldendi. Biraq sol kezdiñ özinde däl osı şeşimniñ «naiv-art» atalatın äuesqoy körkemsuret bağıtınıñ stilin eske salatını turalı pikirler jekelegen suretşilerdiñ küñkili bop qala berdi.

Eñ qızığı, avtorlar da, komissiya da funeraldıq, yağni qabirstandıq artefaktılardıñ öz semantikası, biz tüsingennen basqa mağınası bolatındığın eskermegenge wqsaydı. Bwl turalı skif-saq qabirlerinen tabılğan äşekeylerdi zerttegen, olardıñ köne mifter men demonologiyağa qatısı turalı pikir tüygen mamandardan keñes swrağan da eşkim bolmağan siyaqtı. Älbette, bwl ejelgi obalardan tabılğan, bayırğı jerleu ğwrpınıñ ğana emes, nanım-senimniñ de kuäsi sanalatın ğajayıp bwyımdardı emblema, tañba retinde qoldanbau kerek degen söz emes. Biraq osı rette mamandardan tıñğılıqtı keñes alğannıñ eş artığı joq.

Osı orayda jalpı Altaylıq mädeniet atalatın mädeniet tipteriniñ bärine ortaq, sonıñ işinde qazaq halqınıñ qiyalında barınşa jetilgen, neşe ıqılımnan beri qazaqpen birge jasap kele jatqan oyu men örnek semantikasına şındap nazar audarmay jürgenimiz ökinişti. Oyudıñ tili deytin grafikalıq til bolğan, onı tüsingen adam köp jağdaydı sözsiz-aq wğına bergen deydi mamandardıñ birsıpırası. Mümkin, aldağı uaqıtta osı oyu-örnekke köñil bwrarmız.

Gerbke baylanıstı az-kem oy osı. Qaşan auıstırılsa da, memlekettik tañba, emblema tübi bir auıstırılatın şığar. Auıspauı da mümkin. Biraq, däl osı mäsele töñireginde sonşama dau sabaytınday sebep körip twrğan joqpın. Auısıp jatsa, sol rämiz, tañba körgen adamnıñ esinde birden jattalıp qalatınday jürekke jılı, ayqın jäne bir qarağanda op-oñay körinetindey qarapayım bolsa, käneki. Körkemönerdiñ atası Leonardo Da Vinçi: «Qarapayımdılıq – keremettiliktiñ eñ biik şıñı» /«Prostata – naivısşaya forma utonçennosti»/ – degen eken.

Bir künderi tübi tu da özgeretin bolar. Mümkin, Qazaqstan degen ataudan Qazaq Respublikası nemese Qazaq Eli degen atauğa da auısatın uaqıt keletin şığar. Jäne sovet kezeñinen qalğan qanşama sarqındıdan arıluğa tiispiz. Bwl, ärine, tek simvoldarğa ğana emes, el basqaru isine de, qoğam ömiriniñ basqa da kiltipandı twstarına da qatıstı mäsele.

Qazaq halqı tek añız ben sovettik stereotipterdiñ şırmauında ömir süruge tiis emes!