“Ärkim” turalı
kerey.kz
Qazirde 26-bap turalı ärkim ayta bastaptı jäne «sender tüsinbeysiñder, zañnan sauatsızsıñdar?!» dep söguşiler payda boldı. Bäriniñ pikirine qwrmetpen qaray otırıp, Konstituciyamızdı bir şolıp şığalıq. Eñ äueli menşik jayında, 6-bap:
1. Qazaqstan Respublikasında memlekettik menşik pen jeke menşik tanıladı jäne birdey qorğaladı.
2. Menşik mindet jükteydi, onı paydalanu sonımen qatar qoğam igiligine de qızmet etuge tiis. Menşik sub'ektileri men ob'ektileri, menşik ieleriniñ öz qwqıqtarın jüzege asıru kölemi men şekteri, olardı qorğau kepildikteri zañmen belgilenedi.
3. Jer jäne onıñ qoynauı, su közderi, ösimdikter men januarlar düniesi, basqa da tabiği resurstar memleket menşiginde boladı. Jer, sonday-aq zañda belgilengen negizderde, şarttar men şekterde jeke menşikte de boluı mümkin.
3-tarmaqtı qısqarta aytsaq «Jer jeke menşikte bola aladı» dep twr. Al 26-bap osı menşik kimge beriletinin ayqındaydı:
1. Qazaqstan Respublikasınıñ azamattarı zañdı türde alğan qanday da bolsın mülkin jeke menşiginde wstay aladı.
2. Menşik, onıñ işinde mwragerlik qwqığına zañmen kepildik beriledi.
3. Sottıñ şeşiminsiz eşkimdi de öz mülkinen ayıruğa bolmaydı. Zañmen közdelgen erekşe jağdaylarda memleket mwqtajı üşin mülikten küştep ayıru onıñ qwnı teñ bağamen ötelgen kezde jürgizilui mümkin.
4. Ärkimniñ käsipkerlik qızmet erkindigine, öz mülkin kez kelgen zañdı käsipkerlik qızmet üşin erkin paydalanuğa qwqığı bar. Monopolistik qızmet zañmen retteledi äri şekteledi. Josıqsız bäsekege tıyım salınadı.
Barı osı. Auız köpirtip sağattap tüsindirer tük te joq meniñşe. Konstituciya – memleket irgetası, eñ quattı zañ. Eldegi barlıq zañdar men normativtik aktılar osı Konstituciyanı negizge ala otırıp jazıladı, tüsiniksiz tws bolsa osı ZAÑğa jüginedi. Biluimşe bizdiñ Konstituciyanı Salıq Zimanov bastağan bilikti ğalımdar äzirledi. Olardıñ däl 26-bapqa «Qazaqstan respublikasınıñ azamattarı» degendi nığırlap jazuı beker emes. Mwnday naqtılıq Konstituciyağa mindetti türde kerek. Mäselen 33- bapta :
Respublika azamattarınıñ memlekettik qızmetke kiruge teñ qwqığı bar, delinip twr. Onı “ärkimniñ qwqığı bar” deuge bolmaydı. Al, «ärkim» sözi ortaq twrğıda köp qoldanıladı:
Ärkimniñ qwqıq sub'ektisi retinde tanıluına qwqığı bar jäne öziniñ qwqıqtarı men bostandıqtarın, qajetti qorğanıstı qosa alğanda, zañğa qayşı kelmeytin barlıq täsildermen qorğauğa haqılı. (13-bap. 1)
Ärkim öziniñ jeke basınıñ bostandığına qwqığı bar. (16-bap)
Eñbek qwqığın taldaytın 24-bapta da «ärkim» degen söz barşılıq. Ras, biz zayırlı el retinde ärkimniñ (otandasımız, şeteldik) qwqığın saqtauğa, barşağa teñ bilim aluğa mwrsat beruge, eñbek etuine rwqsat beruge tiispiz. Zañ ayasında. Al, bwl respublikanıñ jer-su, baylığına tek Qazaqstan azamatı ielik ete aladı! Bwl memlekettiñ egesi bolğandıqtan ärkimder sanatına qosılğısı kelmegen azamattardı jazğıruğa bolmas…
Pikir qaldıru