ŞIÑĞIS HAN TURALI ŞINDIQ QAYDA?
kerey.kz
Jwmat ÄNESWLI
XIV-ğasırdan beri Şıñğıs han turalı san mıñdağan ğılımi eñbekter, maqalalar men körkem şığarmalar jazılıp keldi. Bir qızığı sonıñ bäri negizi eki eñbektiñ -Raşid ad dinniñ «Jamiğat at Tauarihı» men Äbilğazı hannıñ «Türik şejiresi» attı şığarmalarğa süyengen. Şıñğıs han turalı osı künge deyin jüzdegen mıñ ğılımi zertteuler men maqalalar jazılsa, Raşid ad din men Äbilğazınıñ jazğandarın negizge alğan. Büginge deyin Wlı Han turalı jazılğan qay eñbekti alsañızda sol, biri XIV-ğasırda ekinşisi XVII-ğasırda jazılğan osı eki tarihşınıñ derekterin talğaju etedi.
Jalpı orta ğasırda Orta Aziya memleketteriniñ tarihı turalı jazılğan eñbekter birşama bolğanımen, olardıñ işindegi eñ ataqtı, älemge belgili eñbekter üşeu. Olardıñ eñ alğaşqısı Raşid ad dinniñ «Jamiğat at tauarihı» 1311- jılı jazılğan. Odan keyingi eñ ataqtı tarihi şejire Babırdıñ «Babırnaması» 1530-jılı elge taradı. Al, Äbilğazı hannıñ «Türik şejiresi» men «Jamiğat at tauarihtıñ» arasın 352 jıl bölip twr. Osınıñ işinde Şıñğıshannıñ tarihına arnalğanı «Jamiğat at tauarih» pen «Türik şejiresi».
Wlı Moğol imperiyasınıñ negizin qalağan Babırdıñ «Babırnamasına» keletin bolsaq, bwl tarihi şığarma ğasırdağı Orta Aziya memleketteri men Ündistandağı Wlı Moğol imperiyasınıñ tarihın bayan etedi.
«Tarihtıñ atı tarih» degenimizben, tarih qoğamdıq damu satısınıñ özgeruine baylanıstı, ne memleketti wzaq bilegen patşalardıñ ıqpalımen qayta jazılğan kezeñderi bolğan. Mäselen, XIV-ğasırlarda Irandı bilegen (Hwsnidter memleketi kezinde) Tolı hannıñ wrpağı Gazan han (Hasan han) uäziri Raşid ad dinge «Şıñğıshan men Altın orda tarihın jazudı mindettegen. Raşida ad din «Jamiğat at tauarih» attı eki tomdıq eñbegin 1311-jılı jazğan. Raşid ad din «Jamiğat at tauarihtıñ» üşinşi tomında Europadağı memleketterdiñ de, yağni «Älem tarihın» tarihın jazudı oylastırğan eken, biraq, ol armanın jüzege asıra almay, saray işindegi intrigalardıñ sebebinen qaza bolğan.
Degenmen, Raşid ad dinniñ «Jamiğat at tauarihı» älemdegi eñ alğaşqı ataqtı tarihi şığarma bolıp qaldı. Ekinşi bir tarihi ataulı eñbek Raşid ad dinniñ «Tarihınan» şamamen 252-jıldan keyin jazılğan Äbilğazı hannıñ «Türik şejiresi» attı şığarması. Bwl eñbek 1663-jılı ayaqtalğan.
Äbilğazı osı «Türik şejiresin» jazudı bastağan şaqta, Şıñğıshan turalı «Jamiğat at tauarihtan» basqa on jeti şığarmanıñ bolğanın aytadı.
«Sol Raşid ad dinniñ tarihı qazir men paqırdıñ aldında jatır. Kitaptıñ basında aytqanmın,bwdan basqa da Şıñğıs tarihı jazılğan on jeti kitap äzir twr. Osı kitaptardıñ kerek jerinen köşirip, osı şejireni jazıp otırmın…» deydi Äbilğazı öziniñ «Türk şejiresi» kitabınıñ bastauında. (30-bet). Odan äri Äbilğazı han osı eñbeginde özine deyingi Şıñğıshan turalı jazılğan köptegen şığarmalardı audaruşılardıñ parsı, türik tilderin jaqsı bilmegendikten, köp qatege wrınğandıqtarın atap körsetken.
Ğasırlarğa sozılğan uaqıt işinde tek Şıñğıshannıñ tarihı ğana emes, älemdegi jalpı tarihta eki türli ıqpaldıñ äserinen köptegen özzgeristerge tüsti.
Birinşisi, ğasırlar qoynauınan tabılğan parsı, türik, qıtay tilderindegi qwjattardı, tarihi şığarmalardı, şejirelerdi audaruşılar tüpki sözdiñ mänin, mağınasın tap basıp, tüsinbegendikten, Äbilğazı han aytqanday, erkin audarmağa jol berilgen.
Ekinşisi, «Är patşa öziniñ tarihın jazdıradı» degen tüsinik tarihta erteden qalıptasqan. Mäselen, Irandı bilegen Şıñğıshannıñ wrpağı Hasan han (Gazan han) Raşid ad dinge «Şıñğıshannıñ tarihın jazudı tapsırsa, Reseydi älemdik deñgeydegi derjavağa aynaldırğan imperator I-Petr özinen keyingilerge «Orıs tarihın patriottıq ruhta jazudı» ösiet etken.
I-Elizaveta patşayım Petrdiñ ösietin jüzege asırdı. Patşayım äuelde osı maqsatta orıs tarihın Franciyanıñ ataqtı filosofı Vol'terge jazdırmaq bolğan. Biraq, is jüzinde «Istoriya Gosudarstva Rossiyskogo» attı jäne osığan oraylas tarihi eñbekterdi orıs tarihşıları jazıp şıqtı. Reseydiñ tarihşı ğalımdarı N.Karamzin, S.Solov'ev, V. Klyuçevskiy osı üderisten şıqtı. Karamzinniñ 12 tomdıq «Istoriya Gosudarstva Rossiyskogo», Solov'evtıñ 29- tomdıq «Istoriya Rossii» orıs tarihınıñ negizgi özegi siyaqtı bolsa, , Klyuçevskiiydiñ 9-tomdıq « Kurs istorii Rossii» attı şığarmaları älemdik bedelge ie bolğan. Reseyde osı ataqtı ğalımdardan keyin de tarihşı ğalımdarı köp şıqtı.
XIV-XVII-ğasırlarda Orta Aziya memleketterin tarihın bayan etetin «Jamiğat at tauarih», «Şıñğıshannıñ tarihı», «Türik şejiresi», «Raşid ad din Tauarih», «Babırnama» attı jäne t.b. köptegen tarihnamalıq älemge jayıla bastağan kezde orıs tarihı äli jazıla qoymağan kez edi. Reseydiñ şamamen onınşı ğasırlardan bastalatın tarihı XIX-ğasırdıñ bas kezinen bastap jazıla bastadı. Reseydiñ tarihı turalı eñ jüyeli eñbek N.Karamzinniñ «Istoriya Gosudarstva Rossiyskogo» attı eñbeginiñ alğaşqı tomdarı 1811 jazıla bastadı. Jazuşı, tarihşı N.Karamzin osı eñbekteriniñ on ekişi tomın 1818-jılı ayaqtağan.
Resey tarihı älemdik tarihtarğa qarağanda keşirek damısa da, patşalıq kezeñde, Keñes däuirinde de otarlıqta bolğan elderdiñ, keyin Keñester odağınıñ qwramında bolğan respublikalardıñ tarihınıñ qalıptasuına ideologiyalıq twrğıda keri äserin tigizdi.
Qazaq tarihı Keñes biligi twsında jazıldı da, sol ideologiyanıñ talaptarınan şığa almadı, Tipti, Qazaq tarihı bwrmalanıp jazıldı desek, artıq emes.
200 -jılğa juıq otarlıq qwldıqta, 70-jıl Keñester Odağınıñ ideologiyasınıñ qwrsauında bolğan qazaq eline öziniñ ötken tarihına, talay bwrmalanğan tarihına Şınnıñ jüzimen qarau oñay boldı ma! Ärine, oñay emes. Qazaq tarihın sonau Şıñğıshannıñ kezinen bastap, qayta jazıp şığu qajet aq!
Mäsele, tarihtıñ jüzdegen ğasırlar boyı bwrmalanıp ketuinde. Äbilğazı hannıñ özi osıdan 550 jıl bwrın «Türik şejiresinde» türli tilde jazılğan eñbekterdi audaruşılar tildi bilmegendikten köp qateler jibergendikterin aytqan. Tarihtağı qatelesu, ertedegi qwjattardıñ qate audarılğan BİR AQ SÖZİ (ne transkripciyası) ğasırlardan ğasırlarğa jalğasatın teris twjırımdardıñ qalıptasuına äser etui mümkin.
Mäselen, XIX-ğasırdıñ ortasına deyin «MOĞOL TATAR»dep jazılıp jürgen tirkes, XIX-ğasırdıñ ortasınan bastap, «tatar moñğol» degen twraqtı tirkeske aynalıp ketti.
Parsı tilin biletin Äbenay tärizdi tarihşı zertteuşilerdiñ pikirine süyensek, Raşid ad dinniñ «Jamiğat at tauarih» attı eñbeginde «moñğol» degen tirkes atımen joq körinedi. Olay bolsa, osı «Jamiğat at tauarihtı» öziniñ «Türik şejiresinde» paydalanğan Äbilğazı han Şıñğıshan turalı jazbalarına «moñğol» tirkesti paydalanuı logikağa sıyımdı, mümkin be edi. Ärine, mümkin emes. Biraq, Äbilğazı hannıñ «Türki şejiresin» audarğan Äbilqasımov (1991-jıl) osı audarmasında «moñğol» degen tirkesti erkin paydalanğan. Men mwnı sol kezdegi Keñes ideologiyasınıñ ıqpalınan eriksiz bolğan payım dep bağalaymın. Solay bola twrsada «Türik şejiresi» qazaq oqırmandarına birşama tüsinikti jaqsı audarılğan dep sanaymın.
Sondıqtan, oqırmandarğa bwrınnan tanısıraq, Äbilğazınıñ «Türik şejiresindegi» jazılğan Şıñğıshannıñ tarihına jäne odan basqa derekterge jayttarğa taldau jasap köremiz.
Eñ birinşi, bwl eñbektiñ «TÜRİK ŞEJİRESİ» dep atalğanına nazar audarıñız. Äbilğazı han osı şığarmasındağı äñgimesin Moñğoldıñ ( mümkin MOĞOL. Avtor) arğı atasın taratudı Nwh payğambardan bastap, eñ ülken atasın TÜRİK ( osı kitaptıñ 12-beti) ekenin atap körsetedi.Sodan Moñğoldan Qara handı tuğızadı da, onıñ Esil, Tobıl boyın mekendeginin aytadı. Osı şejirede Qara hannan Oğızdı tuğızıp, odan Jwldız hannıñ, odan Meñli hannıñ, odan Teñiz hannıñ, odan El hannıñ tuğanın ayta kelip, El hannan Qiyandı tuğızadı. Qiyan- Esugey bahadürdiñ ruı. Sol, Esugey Şıñğıs hannıñ äkesi. Sonda Şıñğıs han qalay MOÑĞOL bolıp şığadı?.
Şıñğıs hannıñ balarınıñ esimderi de türik tektes Joşı, Şağatay, Ügedey, Tolı.
Sosın mına bir qızıq derekke nazar audarıñız, 1311-jılı jazılğan Raşid ad dinniñ «Jamiğat at tauarihtan» bastap 1818-jılı jazılıp bitken N.Karamzinniñ «Istoriya Gosudarstva Rossiyskogo» attı tarihi eñbegine deyingi 500-jıldan astam uaqıt işinde Şıñğıs han, onıñ bar äuleti, Altın Ordanı bileuşiler men onıñ el jwrtı nege «MOĞOL», ne «MOĞOL TATAR» dep atalıp kelgen!
Al, N.Karamzinniñ sol tarihında Şıñğıs han men Altın orda turalı jazğandarında birde bir «MOÑĞOL» degen tirkes joq. Olay bolsa, 1850-jıldan keyingi tarihtarda «moğol tatar» tirkesin «Moñğol tatar» tirkesine audarıp jiberiluiniñ sebebi qanday?!
Şıñğıs han men onıñ wrpaqtarın, Altın Orda bileuşilerin älemge belgili «Jamiğat at tauarihtan» bastap, 500 jıl boyı «MOĞOL» dep atap kelip, XIX-ğasırdıñ bas kezinen bastap, negizinen orıs tarihşıları Şıñğıs handı, Altın Orda bileuşilerin «MOÑĞOL» tektes dep. «Moñğoliyadan şıqqan» degen wğımdı tarihta qalıptastırıp tastadı. Mwnıñ bäri batıs şığısta ielikterin keñeytip, Resey imperiyağa aynalğannan keyin, otarlanğan elderge mensinbey qarap, orıs tarihın patriottıq ruhta qayta jazıp, tarihtıñ öñin aynaldırudan tuındağan edi.
«Orta ğasırdan äri de Qap tauınıñ soltüstik jaq betin sonau Qırımğa deyin qıpşaqtar, polovecter mekendegen, Altın Ordanı Joşı bastağan qazaqtar bilegen» deseñ, orıs sayasatına jağa ma, jaqpaydı. Mine, 500-jıl boyı «Moğol» atanğan Şıñğıs hannıñ keyin «moñğol» bolıp ketui sodan dep bilemin.
«Qazaqstan tarihınıñ» Keñes Odağı twsında jazılğanın joğarıda ayttım. Onda qazaq jeriniñ orta ğasırdağı tarihı turalı bir söz de joq dese boladı. Äsirese, qazaq handıqtarınıñ kezeñderi körsetilmegen. Al, Kenesarı han turalı jazğan tarihşı Bekmahanov sottalıp ketti. Keñes twsında Tarih ğılımı bolğanmen, ondağı jazılğan şığarmalar «Marksizm Leninizm institutımen» qadağalanıp, tekserilip otırdı. Marksizm Leninizm ideologiyasına qarsı közqarastağı adamdar tarihtı zertteuşilerdiñ qatarına jiberilmedi, tarihtı zertteuşilerdiñ qatarında basqa közqarastağı adam bolğan künde de, olarğa dissertaciyaların qorğatpadı.
Mınanday bir oqiğa eske tüsedi. Men KazGudiñ tarih fakul'tetin bitiretin bolıp, diplom jwmıstarınıñ taqırıbın wsınğanda bwrın eşkim jazbağan «Moñğoliya kompartiyasınıñ tarihın» jazudı tañdap alğan edim. Sol diplom jwmısın qazirgi Wlttıq kitaphanada otırıp
eki ay işinde jazıp şıqqanmın. Sol diplomdıq jwmısımdı «Marksizm- Leninizm institutı» bir ay tekserdi. Sodan keyin ğana diplomdıq jwmısım dekanatqa tüsken. Sonda älgi ğılımi institut qarapayım studenttiñ diplomdıq jqmısın tekserip otır. Mineki, Keñestik ideologiyanıñ tarihtı baqılauı osınday qatañ tärtipte bolıp edi.
Mine, 700 jıldan keyin, elimiz täuelsizdik alğannan keyin ğana Şıñğıs hannıñ şınayı tarihın zertteuşiler endi şığıp jatır.
Jazuşılar B.Nwrjekeev, H.Qojahmet jäne de basqalay tarihşı ğalımdar Şıñğıs han turalı jaña közqarasta eñbekter jariyalap jür. Men osılardıñ twjırımına qosılamın.
Keñes ideologiyasınıñ ıqpalı sanasına siñisip ketken Şıñğıs han men Altın orda tarihın sol közqaras pen koncepciyada Şıñğıs han tarihın jazıp, eski sürleumen jürgender de bar.
Olar Şıñğıs han turalı jazğanda, orıs tarihın köp audarıstarmay, izdene bermey aq, köbinese şığıstanuşı I.Berezinniñ, Bartol'dtiñ eñbekterine süyenedi. I.Berezin 1858-jılı Raşid ad dinniñ «Jamiğat at tauarihın» orısşağa audaruğa tırısqan. «Tırısqan» deytin sebebim, ol «Jamiğat at tauarihtı» tolıq audarıp şıqpağan. Onan basqa, I.Berezinniñ parsı tilin jeterliktey meñgergeni de belgisiz. Solay bolsa da, Keñes twsındağı qazaq tarihşıları ğılımi jwmıs jazğanda köbinese osı Berezinniñ audarmasına süyengenin bayqauğa boladı.
Osı birer jıl bwrın belgili bir gazette, belgili bir tarihşınıñ «Şıñğıs han turalı şındıq» attı maqalası şıqtı. Sol maqalanıñ jarımı şığıstanuşı I.Berezinniñ audarmasınan keltirilgen orısşa üzindiler. Bwl degeniñiz, ertede imperiyalıq üstemdik ideologiyasınıñ negizinde audarılğan dünieniñ twjırımdamasın qaytalap şığu bolıp tabıladı.
Şıñğıs han däuirinen beri 700 jıl işinde qoğamnıñ türli formaciyağa ötuine baylanıstı, sol kezeñderdiñ tarihi qwjattarın är audarmaşınıñ türli audarularına baylanıstı jäne türli kezeñderde imperiyalıq, keñestik ideologiyanıñ jeteginde ketuine baylanıstı Şıñğıs han tarihı, Altın Orda tarihı, soğan oray Orta Aziya memleketteriniñ orta ğasırdağı tarihı bwrmalanıp jazıldı.
Sondıqtan qazirgi kezeñde Şıñğıs hannıñ tarihınıñ, Altın Orda tarihınıñ şındıqtarın aşuğa äli de mümkindikter bar. Mäskeu arhivinde Orta Aziya tarihına qatıstı til mamandarınıñ joqtığına baylanıstı zerttelmegen Sibirden äkelingen mıñdağan qwjattardıñ jatqanın ataqtı tarihşılardıñ biri V.Klyuçevskiy jazıp ketken edi. Sodan keyin de ol qwjattardı izdegen ğalım bolmadı.
Täuelsiz memleket boluımızğa oray, Şıñğıs hannıñ tarihınıñ, Altın Ordanıñ tarihınıñ, orta ğasırdağı Orta aziya memleketteriniñ tarihtarınıñ şındığı tereñ zertteudi qajet etip otır.
Şıñğıs hannıñ şındığı qayda! Mine, kökiregimizde äli künge sayrap, şıñğırıp jürgen oylar osı.
Jwmat ÄNESWLI, jazuşı, tarihşı
kerey.kz
1 pikir
Twrlan Aldiyarwlı
Wlı babamız – Şınğıs han ömirbayanıñ tolıqtı tüsinikti jazğan bauırımız T.Äbenaywlı, oğan qosımşa ukrain tarihşısı V.Belinskiy, Q.Daniyarov Maqtanışımız, men üşin qwrmetti qazaq ağamız M.Mağauin Şınğıs han derekti tarihi kitabında wlı babamızdıñ tuğan jäne Orda qwrğan jerleri, basqa elge jorıqtarı jöninde qatelikter jibergen. Oqıp tolğanıp oylana kelgenimde, tarihşılar men jazuşılardıñ bir elde, bir tilde, bir uakıtta ömir sürip jatıp, birinin jazğanın biri oqımay, tüsingisi kelmeytini men üşin ülken qasiret. Aqın M.Şahanov jäne keybir aqılı tolısqanımen tarihşılardıñ bergen mälimetterine senbeu, joq jerden dau janjal şığarıp dolı qatınnıñ tüsinigindey oyların ortağa saluı bükil qazaqtıñ tariğına topıraq şaşu, osıda men üşin qasiret. Tarihşınıñ aqınğa şığarman qate, dwrıs emes dep aytqanı bwl jalğanda bolmağan närse, kerisinşe aqınnıñ tarih qate dep aytuı külkili närse. Biraq Alaş wldarına tän närse siyaqtı, bwlda men üşin qasiret. Ötken babalarımızdıñ aruağı razı bolmay, materialdıq emes ruhani baylığı joq qazirgi jäne bolaşaq Alaş wldarına qanday tärbie – tälim bermekpiz? Aqıl aytatın, basıp aytatın Mayqı bi, Bwhar jırau babalarımız day, bir Qazaq tabılmadı au.