Mädeniet Ruhaniyat Qazaq dästüri Ädebi älem

Qazaqtıñ aspan älemin tanuı

kerey.kz

 |  Feb 28, 2017

Bolat Bopaywlı Jota Qajı

Etnograf,sınşı, zertteuşi

Qazaq halqı öziniñ wzaq ğwmır tarihında, ğasırlar boyı mal şaruaşılığı men egin şaruaşılığı, añşılıq önerdi käsip qılıp keldi. Osı üş türli şaruaşılıqtı tirşiliktiñ qaynar közi etip, onımen ömir boyı şwğıldandı. Keñ sahara tösinde, sayın dalada asqar taulardı twraq etti, ağındı, dolı özenderdi suat etti. Jwldızdı tünderde, nwrlı künderde, sulı, nulı kögaldı jayılımdı öristerde mıñğırtıp malın bağıp otın jağıp erkin ömir sürdi. Wrpaqtarın tas tülek qıranday baulıp ösirip, qara qostarın taudan tauğa, oydan oyğa köşirip, wlan ğayır dalağa ie boldı. Eşkimniñ ala jibin attamay, ata käsibin tastamay, onı wrpaqtan wrpaqqa mwra etip qaldırıp otırdı.

Qazaq halqı öziniñ şaruaşılığımen şwğıldana jürip sol şaruaşılığına tığız qatıstı bolğan tabiğat jaratılıs düniesiniñ qwbılıstarın da, jwldızdı älem aspanın da, ondağı san aluan ğajayıp özgeristerdi de baqılay jürdi, zer salıp, zerttey jürdi. Äsirese, tabiğat düniesindegi aua-rayın jetik meñgerdi. Öytkeni, tabiğat qwbılısındağı özgerister qazaq halqınıñ negizgi şaruaşılığı osı aua-rayımen tığız baylanıstı edi. Sondıqtan aua-rayın tekserip, zertteudiñ nätijesinde şaruaşılığın şalqıtıp, baylığın balqıtıp wstay bildi. Aua-rayın baqılau arqılı är küngi, är aptadağı, är aydağı, är jıldağı tört mausımnıñ aua-rayın aldın ala boljap, bilip otırdı. Keybir tosın tolatın apattardan saqtana bildi. Sol arqılı bükil ömir-tirşiligin saqtap kelgen mal men egin şaruaşılığın köziniñ qaraşığınday qorğay aldı.

Qazaq arasında aspan älemin zerttep, ondağı jwldızdardıñ orın almasuın baqılap, arnayı esep jürgizetin dana swñğıla adamdar boldı. Olar twtas jıldıñ aua-rayın eseptep, qay küni, qay aptada, qay ayda qanday özgeris bolatının jıl bwrın aytıp, düyim elge aldın ala wqtırıp otıratın bolğan. Mwnday köripkel, dana, äulie adamdardı qazaq «aspan esepşileri»,  ne   «aua-rayın boljauşılar», bolmasa «tabiğat tanuşılar» dep atadı.

Qazaqtıñ alğaşqı jaratılıs, tabiğattanu jäne aspan älemin tanu ğılımı negizinen osı esepşilerdiñ qarapayım köz boljamdarınan wzaq uaqıttıq täjiribelerinen, eseptep jazğan estelik däpterlerinen, qwpiya saqtağan qoyın kitaptarınan kelip şıqqan deuge boladı. Bwl köp jıldıq, wzaq ğasırlıq qazaq halqınıñ täjiribeleriniñ qorıtındısı. Bir auız sözben qorıtqanda  «qazaq danalığı», «halıq parasatı», «halıq täjiribesi»  bolıp tabıladı.

Qazaq esepşileri erinbey, jalıqpay jwldızdı aspan älemin üzdiksiz baqıladı. Ondağı är aluan, ğajayıp sırlı özgeristerdi hat sauatı barlar estelikke alıp, jazıp otırdı. Öte swñğıla esepşiler aspan älemindegi körnekti jarıq jwldızdardıñ ornın, orın qozğalısın jaqsı bildi. Ol jwldızdardıñ qay mezgilde aspannıñ qay bağıtınan tuatının anıqtadı. Odan barıp ol jwldızdardıñ beyne-belgilerine qarap olarğa layıqtı, jarasımdı qazaq tilinde attar arnap qoydı. Är jwldızdı sol qoyılğan atımen atadı. Mäselen, Jeti qaraqşı, Temirqazıq, Aqbozat, Kökbozat, Şolpan, Kişi şolpan, Tañşolpan, Esekqırğan, Sümbile, Ürker, Tarazı, Sarı jwldız, Bosağalıq, Qws jolı, Jambas jwldız, Qwyrıqtı jwldız, Qırıqayaq, Jarıq jwldız, Egiz jwldız, Aqpa jwldız, Qızıl jwldız, Arqar jwldızı, Üş arqar jwldızı, Şilde jwldız, Müyizdi jwldız, Şüyde jwldız, Mañday jwldız, Töbe jwldız, Ay, Kün, t.b. degen tärizdi aspan älemindegi köpten köp jwldızdarğa at qoyıp, olardıñ twrğan ornın mausım auısımı men jwldızdıñ orın auısımın jaqsı bildi. Osı auısımdarğa qaray aua-rayında är türli özgeristerdiñ bolatındığın kün ilgeri eseptep, bilip otırdı.

Qazaq esepşileri özderi at qoyğan jwldızdardıñ qay mezgilde aspannıñ qay öñirinen qalay tuıp körinetinin, tañğa jaqın qalay batatının anıq bildi. Bwl jwldızdardıñ orın auısuına baylanıstı aua – rayında özgeris bolatının wzaq täjiribeden ötkizdi, onı eseptep, hatqa tüsirip, täjiribe retinde mwra etip saqtap qaldı. Ay qabağın, Kün didarın da küzetti. Aydıñ tolu, soluına, Künniñ şığu, batuına qaray otırıp, aua – rayın jaqsı baqılay bildi. Tipti, Kün men Aydıñ toğısatın uaqıtın mölşerlep, jıldı «müşelep» sanadı. Aydı «toğıspen» atadı. Künderdi «apta», « jwmalarğa» böldi. Üş aydı «bir toqsanğa» balap, bir jıldı «tört mezgilge» nemese «tört toqsanğa» ayırdı. On üş jıldı «bir müşelge» eseptedi. Jüz jıldı «bir ğasır» dep twjırım jasadı. Mine, osı atalğan uaqıttarğa tügel qazaqı at qoyıp, onı küntizbe kestesine keltirdi. Bağzı zamandardan ata-babalarımız joramaldap, mölşerlep aytatın uaqıttardı endigi jerde ret tärtibimen naqtı zattı uaqıt atımen ğılımi türde qazaqşa ataytın boldı. Söytip, bir jüyege kelgen, ğılımi qoldanısqa engen «qazaq küntizbe» barlıqqa keldi, jarıqqa şıqtı. Biz tömende är kün, är apta, är jılğa qoyılğan qazaqşa attarmen atap, olarğa jeke-jeke aydar aşıp, toqtalamız.

Ay toğauı jäne

toğıs turalı

Qazaq esepşileri – aspan ayınıñ ürker şoq jwldızın basıp ötkendegi ürker şoq jwldızı boyınşa jürgiziletin uaqıt esebin «toğıs» dep ataydı. Al aydıñ aynalımındağı ürkerdi basıp ötui «Ay toğauı» delinedi. Ay toğağanda ürker aydıñ ar jaq qalqasında, tasasında qaladı da körinbeydi. Mwnı «Ay toğauı» dep te ataydı. Ay toğauı üş künge sozıladı. Birinşi küni toğaydı, ekinşi küni auıl-üy qonadı, üşinşi küni örip şığadı. Ay bayau ğana jıljıp, ürkereden ötken soñ «toğıs» ayaqtaladı.

Qazaq esebinde «toğıs ayı» 28 kün nemese 27 kün 7 sağat 43 minut boladı. Osınday eseppen bir jılda 13 toğıs ayı keledi. Jazdağı şilde ayında wrker şoq jwldızı aspan äleminen körinbey ketedi. Kökjiekten ürkerdiñ tüsip ketken qırıq künindegi eki toğıstı adamdar közimen köre almaydı. al qalğan on bir toğıstı közben körip, baqılauğa boladı. Toğıs aylarınıñ özindik esepti künderi boladı. Onı bidiñ qazaq esepgileri bılay atağan eken:

1. jeti toğıs – naurız ayı;
2. bes toğıs – kökek ayı;
3. üş toğıs – mamır ayı;
4. bir toğıs – mausım ayı;
5. jiırma üş toğıs – şilde ayı;
6. jiırma bir toğıs – tamız ayı;
7. on toğız toğıs – qırküyek ayı;
8. on jeti toğıs – qazan ayı;
9.  on bes toğıs – qaraşa ayı;
10.  on üş toğıs – jeltoqsan ayı;
11.  on bir toğıs – qağtar ayı;
12. toğız oğıs – aqpan ayı.

On eki aydağı toğıs künder

Eskertu! Qazaqtıñ keybir esepşileri şilde ayındağı «Toğıs kündi» 23, 24, 25, künderi boladı dep qaraydı.  Sondıqtan 23-toğıs şildeni «Şiliñgir şilde» dep esepteydi.

Qazaq – ürker şoq jwldızınıñ auuınan kün rayı özgeredi, är aydağı ürker men aydıñ toğauında, är aydıñ öliarasında aua-rayı qwbıladı, jauın-şaşaın boladı. Eger ay toğamında aspan aşıq bolsa, üş künge sozılğan «toğau», «auıl-üy qonu», «örip şığu» künderinde ay közin bwt torlamasa, aspanda jwldızdapr samsap, jap-jarıq bolıp anıq körinip twrsa, bwl ayda jauın-şaşın mölşeri az boladı. Ay didarı aşıq ötti, bw ay jaylı, ırıstı ay dep esepteydi.

Al ay toğağan kezde toğıstı künderde ay közin bwlt basıp, aspan jwldızdarı körinbey twrsa, ay qayta-qayta bwlt astına qorğalay berse, bwl ayda jauın-şaşın mölşeri köp boladı, aua-rayı salqın ötedi. Jel men boran köp soğadı dep wyğaradı.

Ay tuğan birinşi küni ay közin bwlt torlap, ekinşi küni aşıq bolsa, üşinşi küni ay jüzin tağı bwlt jauıp twrsa, bwl aydıñ bası jauın-şaşındı boladı, ortası aşıq ötedi, ay ayağı tağı da jauın-şaşaınğa wlasadı dep boljam jasaydı.

Qazaq esepşileri jazğıtwrım ürker şoq jwldızı irgege jaqındasa, köktem keluiniñ nışanı, «ürker jerge tüsti» dep qaraydı.  Qazaqta «Ürker jerge tüspey, der qızbaydı» degen maqal bar. Bwl sonıñ däleli. Mamır ayınıñ ayağı men mausım ayınıñ basında kün kökek jwldızınıñ belgisine engende ürker şoq jwldızı aspan äleminen körinbey ketken kezde qazaq esepşileri «ürker jerge tüsti, jer qızdı» deydi. Ürker şoq jwldızı osı betimen jerde qırıq kün jatadı. Bwl jaz aylarınıñ eñ ıstıq kezi. Mwnı «qırıq kün şilde» dep ataydı. Qazaq esebinde «qırıq kün şilde» bükil jıldıñ aua-rayınıñ özgerisin baqılaytın äri şeşetin kezeñi dep sepeteydi.

Qazaq esepşileri ürker qwrğaq jerge tüsse, tabiğatta añızıq jel twrıp, qağır quañşılıq boladı. Egin, şöpter küzge jetpey sarğayadı, qır otında qwrğawşılıq apatı jüredi dep aldın-ala saqsanadı. Ürker tasqa tüsse, şiliñgir ıstıq boladı, ala jzday kün qaynap, mi qaynap ötedi. Jañbır jausa da, qayırı az boladı. Egin men jayılıs jerler qwrğaqşılıqtan qısıraydı. Mal otı azayıp, mal basına apat boladı dep wyğaradı. Ürker suğa tüsse, bwl jılı jauın-şaşın mol boladı, egin men jaylıım wzarıp, ösip toladı. Bayaşat, ädemi, jaylı jaz ötedi. Mal men bas artıp, toy-tomalaq köbeyedi dep joramaldaydı. Bwl qazaqtıñ aspan älemi turalı bağzı zamandardan beri aytıp kele jatqan añızdıq äñgimesi bolıp tabıladı.

Qazaq esepşileri qırıq kün şilde ötip, ürker şoq jwldızı kökjiekke köterilgende aspan äleminen qayta köringennen bastap, ösimdik tamırı tereñge tarttı, dändi-daqıldar dän ala bastadı, şöp buını bekidi, därilik şöpter quattandı. Mwnday jeayılımğa jayılğan mal tez şeldenedi. Jayılım malğa jwğıstı bola bastadı, örister şwraylandı, möldir bastaular qaynar közin aştı, su pisti dep wyğaradı. Osığan oray tuğan qazaqta «Küzde aqqan su semiz, küz örisindegi mal semiz» degen tämsil söz bar. Öytkeni jaylımı jwğıstı bolğan sayın maldar qayta-qayta şauıp kelip, suğa, suatqa oralıp su işip qaytıp twradı.

Qazaq halqı jwdızdı aspandı bağıp, aua-rayın boljau barısında mwnday maqal-mäteldiñ, tämsil jäne qanattı qara sözderdiñ basqa da twraqtı söz tirkesterdiñ talayın tudırdı. Mäselen, «Tarazı tusa tañ salqın, Sümbile tusa su salqın», «Sümbile tuar sümpiip, jılqı semirer qwntiıp» dep osı jwldızdar tuğan kezde egin jinau, oraq oru qamına kirisedi. Pişen şauıp, qora qopsaqtarın jöndeydi. Qıstıñ dayındıqtarın aldın-ala jasay bastaydı.

Qazaq künniñ wzaru-qısqaruına baylanıstı «qañtarda qarğadım», «aqpanda atadım», «şildede şıladım», kün wzaradı dep wyğaradı. 22 qañtarda kün qısqaru nüktesine jetedi. Tün wzaru şegine jetip toqtaydı. Osıdan keyin toğız toğız seksen bir künge jalğasqan suıq amaldar kiredi. Kün tündi wtadı, wzara bastaydı, tün qısqara beredi.

Ay qonısı jäne ay attarı

Qazaq esebinde köktegi ay jer şarın aynalğanda, jer şarı köktegi aydı aynalğanda ayaldap, qonaqtap ötetin on eki qonısı, a jwrtı, ay ayaldaması boladı. Onı qazaq «ay qonısı» ne «ay jwrtı» dep ataydı. Ol ay öonıstarınıñ ,ay jwrttarınıñ twraqtı jwldızdıq attarı boladı. Ol on eki jwldızdıñ attarı tömendegidey ataladı.

Arabşa jwldız attarı:

1. hamal;
2. säuir;
3. zauza;
4. sartan;
5. äset;
6. sümbile;
7. mizam;
8. ahrıap;
9. hauıs;
10. jädi;
11. däli;
12. hwt;

Qazaqşa jwldız attarı;

1. toqtı;
2. torpaq;
3. egizder;
4. şayan;
5. arıstan;
6. bikeş;
7. tarazı;
8. sarışayan;
9. mergen;
10. tauteke;
11. qauğaşı;
12. balıqtar;

Arabşa ay attarı

1. muharram;
2. sapar;
3. rabiğwl äuel;
4. rabiğwl aqır;
5. jwmadil äuel;
6. jwmadil aöır;
7. erejep;
8. şağban;
9. ramazan;
10. şäuel
11. zülhağda,
12. zülhajja;

Qazaqşa ay attarı:

1. naurız;
2. kökek;
3. mamır;
4. mausım;
5. şilde;
6. tamız;
7. qırküyek;
8. qazan;
9. qaraşa;
10. jeltoqsan;
11. qañtar;
12. aqpan;

Qazaq esebindegi jaña jıl jıl bası 21 naurızdan bastaladı. Bwl mwsılman küntizbesindegi muharram ayına tura keledi. Grigorian esebindegi qañtar ayınan bastaladı.

Köktegi ay bir jıl aunağanda on eki qonısqa tügel qonaqtap şığadı, ayaldap ötedi. Onıñ saparı osı on eki qwt wyağa bağınıştı boladı. On eki qonıs, on eki qwt wya aydıñ tolu-solu, tuu-batu sındı özgeristerinen körinis berip twradı. Jer betine jarıq jäne qarañğılığın tüsiredi. Är aydıñ on besi jarıq, on besi qarañğı boladı. Tabiğattağı aua-ayınıñ qwbılıp, özgeruin bir jıldağı on eki aydıñ qwt wyasındağı özgerisi körsetedi dep qaraydı.

Aspan ayı qıstı künderi qwt wyasınan şalqayıp tusa, kün suıq, sarı ayaz boladı. Sol ayda art-artınan qarlı boran soğadı. Dalada üskirik suıq, aq jorğa jürip twradı. Al ay qwt wyasınan eñkeyip tusa kün jılı boladı. Sol aydağı aua-rayı jaylı boladı.

kerey.kz