مادەنيەت رۋحانيات قازاق ءداستۇرى ادەبي الەم

قازاقتىڭ اسپان الەمىن تانۋى

kerey.kz

 |  Feb 28, 2017

بولات بوپايۇلى جوتا قاجى

ەتنوگراف،سىنشى، زەرتتەۋشى

قازاق حالقى ءوزىنىڭ ۇزاق عۇمىر تاريحىندا، عاسىرلار بويى مال شارۋاشىلىعى مەن ەگىن شارۋاشىلىعى، اڭشىلىق ونەردى كاسىپ قىلىپ كەلدى. وسى ءۇش ءتۇرلى شارۋاشىلىقتى تىرشىلىكتىڭ قاينار كوزى ەتىپ، ونىمەن ءومىر بويى شۇعىلداندى. كەڭ ساحارا توسىندە، سايىن دالادا اسقار تاۋلاردى تۇراق ەتتى، اعىندى، دولى وزەندەردى سۋات ەتتى. جۇلدىزدى تۇندەردە، نۇرلى كۇندەردە، سۋلى، نۋلى كوگالدى جايىلىمدى ورىستەردە مىڭعىرتىپ مالىن باعىپ وتىن جاعىپ ەركىن ءومىر ءسۇردى. ۇرپاقتارىن تاس تۇلەك قىرانداي باۋلىپ ءوسىرىپ، قارا قوستارىن تاۋدان تاۋعا، ويدان ويعا كوشىرىپ، ۇلان عايىر دالاعا يە بولدى. ەشكىمنىڭ الا ءجىبىن اتتاماي، اتا كاسىبىن تاستاماي، ونى ۇرپاقتان ۇرپاققا مۇرا ەتىپ قالدىرىپ وتىردى.

قازاق حالقى ءوزىنىڭ شارۋاشىلىعىمەن شۇعىلدانا ءجۇرىپ سول شارۋاشىلىعىنا تىعىز قاتىستى بولعان تابيعات جاراتىلىس دۇنيەسىنىڭ قۇبىلىستارىن دا، جۇلدىزدى الەم اسپانىن دا، ونداعى سان الۋان عاجايىپ وزگەرىستەردى دە باقىلاي ءجۇردى، زەر سالىپ، زەرتتەي ءجۇردى. اسىرەسە، تابيعات دۇنيەسىندەگى اۋا-رايىن جەتىك مەڭگەردى. ويتكەنى، تابيعات قۇبىلىسىنداعى وزگەرىستەر قازاق حالقىنىڭ نەگىزگى شارۋاشىلىعى وسى اۋا-رايىمەن تىعىز بايلانىستى ەدى. سوندىقتان اۋا-رايىن تەكسەرىپ، زەرتتەۋدىڭ ناتيجەسىندە شارۋاشىلىعىن شالقىتىپ، بايلىعىن بالقىتىپ ۇستاي ءبىلدى. اۋا-رايىن باقىلاۋ ارقىلى ءار كۇنگى، ءار اپتاداعى، ءار ايداعى، ءار جىلداعى ءتورت ماۋسىمنىڭ اۋا-رايىن الدىن الا بولجاپ، ءبىلىپ وتىردى. كەيبىر توسىن تولاتىن اپاتتاردان ساقتانا ءبىلدى. سول ارقىلى بۇكىل ءومىر-تىرشىلىگىن ساقتاپ كەلگەن مال مەن ەگىن شارۋاشىلىعىن كوزىنىڭ قاراشىعىنداي قورعاي الدى.

قازاق اراسىندا اسپان الەمىن زەرتتەپ، ونداعى جۇلدىزداردىڭ ورىن الماسۋىن باقىلاپ، ارنايى ەسەپ جۇرگىزەتىن دانا سۇڭعىلا ادامدار بولدى. ولار تۇتاس جىلدىڭ اۋا-رايىن ەسەپتەپ، قاي كۇنى، قاي اپتادا، قاي ايدا قانداي وزگەرىس بولاتىنىن جىل بۇرىن ايتىپ، ءدۇيىم ەلگە الدىن الا ۇقتىرىپ وتىراتىن بولعان. مۇنداي كورىپكەل، دانا، اۋليە ادامداردى قازاق «اسپان ەسەپشىلەرى»،  نە   «اۋا-رايىن بولجاۋشىلار»، بولماسا «تابيعات تانۋشىلار» دەپ اتادى.

قازاقتىڭ العاشقى جاراتىلىس، تابيعاتتانۋ جانە اسپان الەمىن تانۋ عىلىمى نەگىزىنەن وسى ەسەپشىلەردىڭ قاراپايىم كوز بولجامدارىنان ۇزاق ۋاقىتتىق تاجىريبەلەرىنەن، ەسەپتەپ جازعان ەستەلىك داپتەرلەرىنەن، قۇپيا ساقتاعان قويىن كىتاپتارىنان كەلىپ شىققان دەۋگە بولادى. بۇل كوپ جىلدىق، ۇزاق عاسىرلىق قازاق حالقىنىڭ تاجىريبەلەرىنىڭ قورىتىندىسى. ءبىر اۋىز سوزبەن قورىتقاندا  «قازاق دانالىعى»، «حالىق پاراساتى»، «حالىق تاجىريبەسى»  بولىپ تابىلادى.

قازاق ەسەپشىلەرى ەرىنبەي، جالىقپاي جۇلدىزدى اسپان الەمىن ۇزدىكسىز باقىلادى. ونداعى ءار الۋان، عاجايىپ سىرلى وزگەرىستەردى حات ساۋاتى بارلار ەستەلىككە الىپ، جازىپ وتىردى. وتە سۇڭعىلا ەسەپشىلەر اسپان الەمىندەگى كورنەكتى جارىق جۇلدىزداردىڭ ورنىن، ورىن قوزعالىسىن جاقسى ءبىلدى. ول جۇلدىزداردىڭ قاي مەزگىلدە اسپاننىڭ قاي باعىتىنان تۋاتىنىن انىقتادى. ودان بارىپ ول جۇلدىزداردىڭ بەينە-بەلگىلەرىنە قاراپ ولارعا لايىقتى، جاراسىمدى قازاق تىلىندە اتتار ارناپ قويدى. ءار جۇلدىزدى سول قويىلعان اتىمەن اتادى. ماسەلەن، جەتى قاراقشى، تەمىرقازىق، اقبوزات، كوكبوزات، شولپان، كىشى شولپان، تاڭشولپان، ەسەكقىرعان، سۇمبىلە، ۇركەر، تارازى، سارى جۇلدىز، بوساعالىق، قۇس جولى، جامباس جۇلدىز، قۇيرىقتى جۇلدىز، قىرىقاياق، جارىق جۇلدىز، ەگىز جۇلدىز، اقپا جۇلدىز، قىزىل جۇلدىز، ارقار جۇلدىزى، ءۇش ارقار جۇلدىزى، شىلدە جۇلدىز، ءمۇيىزدى جۇلدىز، شۇيدە جۇلدىز، ماڭداي جۇلدىز، توبە جۇلدىز، اي، كۇن، ت.ب. دەگەن ءتارىزدى اسپان الەمىندەگى كوپتەن كوپ جۇلدىزدارعا ات قويىپ، ولاردىڭ تۇرعان ورنىن ماۋسىم اۋىسىمى مەن جۇلدىزدىڭ ورىن اۋىسىمىن جاقسى ءبىلدى. وسى اۋىسىمدارعا قاراي اۋا-رايىندا ءار ءتۇرلى وزگەرىستەردىڭ بولاتىندىعىن كۇن ىلگەرى ەسەپتەپ، ءبىلىپ وتىردى.

قازاق ەسەپشىلەرى وزدەرى ات قويعان جۇلدىزداردىڭ قاي مەزگىلدە اسپاننىڭ قاي وڭىرىنەن قالاي تۋىپ كورىنەتىنىن، تاڭعا جاقىن قالاي باتاتىنىن انىق ءبىلدى. بۇل جۇلدىزداردىڭ ورىن اۋىسۋىنا بايلانىستى اۋا – رايىندا وزگەرىس بولاتىنىن ۇزاق تاجىريبەدەن وتكىزدى، ونى ەسەپتەپ، حاتقا ءتۇسىرىپ، تاجىريبە رەتىندە مۇرا ەتىپ ساقتاپ قالدى. اي قاباعىن، كۇن ديدارىن دا كۇزەتتى. ايدىڭ تولۋ، سولۋىنا، كۇننىڭ شىعۋ، باتۋىنا قاراي وتىرىپ، اۋا – رايىن جاقسى باقىلاي ءبىلدى. ءتىپتى، كۇن مەن ايدىڭ توعىساتىن ۋاقىتىن مولشەرلەپ، جىلدى «مۇشەلەپ» سانادى. ايدى «توعىسپەن» اتادى. كۇندەردى «اپتا»، « جۇمالارعا» ءبولدى. ءۇش ايدى «ءبىر توقسانعا» بالاپ، ءبىر جىلدى «ءتورت مەزگىلگە» نەمەسە «ءتورت توقسانعا» ايىردى. ون ءۇش جىلدى «ءبىر مۇشەلگە» ەسەپتەدى. ءجۇز جىلدى «ءبىر عاسىر» دەپ تۇجىرىم جاسادى. مىنە، وسى اتالعان ۋاقىتتارعا تۇگەل قازاقى ات قويىپ، ونى كۇنتىزبە كەستەسىنە كەلتىردى. باعزى زامانداردان اتا-بابالارىمىز جورامالداپ، مولشەرلەپ ايتاتىن ۋاقىتتاردى ەندىگى جەردە رەت تارتىبىمەن ناقتى زاتتى ۋاقىت اتىمەن عىلىمي تۇردە قازاقشا اتايتىن بولدى. ءسويتىپ، ءبىر جۇيەگە كەلگەن، عىلىمي قولدانىسقا ەنگەن «قازاق كۇنتىزبە» بارلىققا كەلدى، جارىققا شىقتى. ءبىز تومەندە ءار كۇن، ءار اپتا، ءار جىلعا قويىلعان قازاقشا اتتارمەن اتاپ، ولارعا جەكە-جەكە ايدار اشىپ، توقتالامىز.

اي توعاۋى جانە

توعىس تۋرالى

قازاق ەسەپشىلەرى – اسپان ايىنىڭ ۇركەر شوق جۇلدىزىن باسىپ وتكەندەگى ۇركەر شوق جۇلدىزى بويىنشا جۇرگىزىلەتىن ۋاقىت ەسەبىن «توعىس» دەپ اتايدى. ال ايدىڭ اينالىمىنداعى ۇركەردى باسىپ ءوتۋى «اي توعاۋى» دەلىنەدى. اي توعاعاندا ۇركەر ايدىڭ ار جاق قالقاسىندا، تاساسىندا قالادى دا كورىنبەيدى. مۇنى «اي توعاۋى» دەپ تە اتايدى. اي توعاۋى ءۇش كۇنگە سوزىلادى. ءبىرىنشى كۇنى توعايدى، ەكىنشى كۇنى اۋىل-ءۇي قونادى، ءۇشىنشى كۇنى ءورىپ شىعادى. اي باياۋ عانا جىلجىپ، ۇركەرەدەن وتكەن سوڭ «توعىس» اياقتالادى.

قازاق ەسەبىندە «توعىس ايى» 28 كۇن نەمەسە 27 كۇن 7 ساعات 43 مينۋت بولادى. وسىنداي ەسەپپەن ءبىر جىلدا 13 توعىس ايى كەلەدى. جازداعى شىلدە ايىندا ۇركەر شوق جۇلدىزى اسپان الەمىنەن كورىنبەي كەتەدى. كوكجيەكتەن ۇركەردىڭ ءتۇسىپ كەتكەن قىرىق كۇنىندەگى ەكى توعىستى ادامدار كوزىمەن كورە المايدى. ال قالعان ون ءبىر توعىستى كوزبەن كورىپ، باقىلاۋعا بولادى. توعىس ايلارىنىڭ وزىندىك ەسەپتى كۇندەرى بولادى. ونى ءبىدىڭ قازاق ەسەپگىلەرى بىلاي اتاعان ەكەن:

1. جەتى توعىس – ناۋرىز ايى;
2. بەس توعىس – كوكەك ايى;
3. ءۇش توعىس – مامىر ايى;
4. ءبىر توعىس – ماۋسىم ايى;
5. جيىرما ءۇش توعىس – شىلدە ايى;
6. جيىرما ءبىر توعىس – تامىز ايى;
7. ون توعىز توعىس – قىركۇيەك ايى;
8. ون جەتى توعىس – قازان ايى;
9.  ون بەس توعىس – قاراشا ايى;
10.  ون ءۇش توعىس – جەلتوقسان ايى;
11.  ون ءبىر توعىس – قاعتار ايى;
12. توعىز وعىس – اقپان ايى.

ون ەكى ايداعى توعىس كۇندەر

ەسكەرتۋ! قازاقتىڭ كەيبىر ەسەپشىلەرى شىلدە ايىنداعى «توعىس كۇندى» 23, 24, 25, كۇندەرى بولادى دەپ قارايدى.  سوندىقتان 23-توعىس شىلدەنى «شىلىڭگىر شىلدە» دەپ ەسەپتەيدى.

قازاق – ۇركەر شوق جۇلدىزىنىڭ اۋىنان كۇن رايى وزگەرەدى، ءار ايداعى ۇركەر مەن ايدىڭ توعاۋىندا، ءار ايدىڭ ءولىاراسىندا اۋا-رايى قۇبىلادى، جاۋىن-شاشاىن بولادى. ەگەر اي توعامىندا اسپان اشىق بولسا، ءۇش كۇنگە سوزىلعان «توعاۋ»، «اۋىل-ءۇي قونۋ»، «ءورىپ شىعۋ» كۇندەرىندە اي كوزىن بۇت تورلاماسا، اسپاندا جۇلدىزداپر سامساپ، جاپ-جارىق بولىپ انىق كورىنىپ تۇرسا، بۇل ايدا جاۋىن-شاشىن مولشەرى از بولادى. اي ديدارى اشىق ءوتتى، بۇ اي جايلى، ىرىستى اي دەپ ەسەپتەيدى.

ال اي توعاعان كەزدە توعىستى كۇندەردە اي كوزىن بۇلت باسىپ، اسپان جۇلدىزدارى كورىنبەي تۇرسا، اي قايتا-قايتا بۇلت استىنا قورعالاي بەرسە، بۇل ايدا جاۋىن-شاشىن مولشەرى كوپ بولادى، اۋا-رايى سالقىن وتەدى. جەل مەن بوران كوپ سوعادى دەپ ۇيعارادى.

اي تۋعان ءبىرىنشى كۇنى اي كوزىن بۇلت تورلاپ، ەكىنشى كۇنى اشىق بولسا، ءۇشىنشى كۇنى اي ءجۇزىن تاعى بۇلت جاۋىپ تۇرسا، بۇل ايدىڭ باسى جاۋىن-شاشىندى بولادى، ورتاسى اشىق وتەدى، اي اياعى تاعى دا جاۋىن-شاشاىنعا ۇلاسادى دەپ بولجام جاسايدى.

قازاق ەسەپشىلەرى جازعىتۇرىم ۇركەر شوق جۇلدىزى ىرگەگە جاقىنداسا، كوكتەم كەلۋىنىڭ نىشانى، «ۇركەر جەرگە ءتۇستى» دەپ قارايدى.  قازاقتا «ۇركەر جەرگە تۇسپەي، دەر قىزبايدى» دەگەن ماقال بار. بۇل سونىڭ دالەلى. مامىر ايىنىڭ اياعى مەن ماۋسىم ايىنىڭ باسىندا كۇن كوكەك جۇلدىزىنىڭ بەلگىسىنە ەنگەندە ۇركەر شوق جۇلدىزى اسپان الەمىنەن كورىنبەي كەتكەن كەزدە قازاق ەسەپشىلەرى «ۇركەر جەرگە ءتۇستى، جەر قىزدى» دەيدى. ۇركەر شوق جۇلدىزى وسى بەتىمەن جەردە قىرىق كۇن جاتادى. بۇل جاز ايلارىنىڭ ەڭ ىستىق كەزى. مۇنى «قىرىق كۇن شىلدە» دەپ اتايدى. قازاق ەسەبىندە «قىرىق كۇن شىلدە» بۇكىل جىلدىڭ اۋا-رايىنىڭ وزگەرىسىن باقىلايتىن ءارى شەشەتىن كەزەڭى دەپ سەپەتەيدى.

قازاق ەسەپشىلەرى ۇركەر قۇرعاق جەرگە تۇسسە، تابيعاتتا اڭىزىق جەل تۇرىپ، قاعىر قۋاڭشىلىق بولادى. ەگىن، شوپتەر كۇزگە جەتپەي سارعايادى، قىر وتىندا قۇرعاۇشىلىق اپاتى جۇرەدى دەپ الدىن-الا ساقسانادى. ۇركەر تاسقا تۇسسە، شىلىڭگىر ىستىق بولادى، الا جزداي كۇن قايناپ، مي قايناپ وتەدى. جاڭبىر جاۋسا دا، قايىرى از بولادى. ەگىن مەن جايىلىس جەرلەر قۇرعاقشىلىقتان قىسىرايدى. مال وتى ازايىپ، مال باسىنا اپات بولادى دەپ ۇيعارادى. ۇركەر سۋعا تۇسسە، بۇل جىلى جاۋىن-شاشىن مول بولادى، ەگىن مەن جايلىىم ۇزارىپ، ءوسىپ تولادى. باياشات، ادەمى، جايلى جاز وتەدى. مال مەن باس ارتىپ، توي-تومالاق كوبەيەدى دەپ جورامالدايدى. بۇل قازاقتىڭ اسپان الەمى تۋرالى باعزى زامانداردان بەرى ايتىپ كەلە جاتقان اڭىزدىق اڭگىمەسى بولىپ تابىلادى.

قازاق ەسەپشىلەرى قىرىق كۇن شىلدە ءوتىپ، ۇركەر شوق جۇلدىزى كوكجيەككە كوتەرىلگەندە اسپان الەمىنەن قايتا كورىنگەننەن باستاپ، وسىمدىك تامىرى تەرەڭگە تارتتى، ءداندى-داقىلدار ءدان الا باستادى، ءشوپ بۋىنى بەكىدى، دارىلىك شوپتەر قۋاتتاندى. مۇنداي جەايىلىمعا جايىلعان مال تەز شەلدەنەدى. جايىلىم مالعا جۇعىستى بولا باستادى، ورىستەر شۇرايلاندى، ءمولدىر باستاۋلار قاينار كوزىن اشتى، سۋ ءپىستى دەپ ۇيعارادى. وسىعان وراي تۋعان قازاقتا «كۇزدە اققان سۋ سەمىز، كۇز ورىسىندەگى مال سەمىز» دەگەن ءتامسىل ءسوز بار. ويتكەنى جايلىمى جۇعىستى بولعان سايىن مالدار قايتا-قايتا شاۋىپ كەلىپ، سۋعا، سۋاتقا ورالىپ سۋ ءىشىپ قايتىپ تۇرادى.

قازاق حالقى جۇدىزدى اسپاندى باعىپ، اۋا-رايىن بولجاۋ بارىسىندا مۇنداي ماقال-ماتەلدىڭ، ءتامسىل جانە قاناتتى قارا سوزدەردىڭ باسقا دا تۇراقتى ءسوز تىركەستەردىڭ تالايىن تۋدىردى. ماسەلەن، «تارازى تۋسا تاڭ سالقىن، سۇمبىلە تۋسا سۋ سالقىن»، «سۇمبىلە تۋار ءسۇمپيىپ، جىلقى سەمىرەر قۇنتيىپ» دەپ وسى جۇلدىزدار تۋعان كەزدە ەگىن جيناۋ، وراق ورۋ قامىنا كىرىسەدى. پىشەن شاۋىپ، قورا قوپساقتارىن جوندەيدى. قىستىڭ دايىندىقتارىن الدىن-الا جاساي باستايدى.

قازاق كۇننىڭ ۇزارۋ-قىسقارۋىنا بايلانىستى «قاڭتاردا قارعادىم»، «اقپاندا اتادىم»، «شىلدەدە شىلادىم»، كۇن ۇزارادى دەپ ۇيعارادى. 22 قاڭتاردا كۇن قىسقارۋ نۇكتەسىنە جەتەدى. ءتۇن ۇزارۋ شەگىنە جەتىپ توقتايدى. وسىدان كەيىن توعىز توعىز سەكسەن ءبىر كۇنگە جالعاسقان سۋىق امالدار كىرەدى. كۇن ءتۇندى ۇتادى، ۇزارا باستايدى، ءتۇن قىسقارا بەرەدى.

اي قونىسى جانە اي اتتارى

قازاق ەسەبىندە كوكتەگى اي جەر شارىن اينالعاندا، جەر شارى كوكتەگى ايدى اينالعاندا ايالداپ، قوناقتاپ وتەتىن ون ەكى قونىسى، ا جۇرتى، اي ايالداماسى بولادى. ونى قازاق «اي قونىسى» نە «اي جۇرتى» دەپ اتايدى. ول اي ءوونىستارىنىڭ ،اي جۇرتتارىنىڭ تۇراقتى جۇلدىزدىق اتتارى بولادى. ول ون ەكى جۇلدىزدىڭ اتتارى تومەندەگىدەي اتالادى.

ارابشا جۇلدىز اتتارى:

1. حامال;
2. ءساۋىر;
3. زاۋزا;
4. سارتان;
5. اسەت;
6. سۇمبىلە;
7. ميزام;
8. احرىاپ;
9. حاۋىس;
10. ءجادي;
11. ءدالي;
12. حۇت;

قازاقشا جۇلدىز اتتارى;

1. توقتى;
2. تورپاق;
3. ەگىزدەر;
4. شايان;
5. ارىستان;
6. بيكەش;
7. تارازى;
8. سارىشايان;
9. مەرگەن;
10. تاۋتەكە;
11. قاۋعاشى;
12. بالىقتار;

ارابشا اي اتتارى

1. مۋحاررام;
2. ساپار;
3. رابيعۇل اۋەل;
4. رابيعۇل اقىر;
5. ءجۇمادىل اۋەل;
6. ءجۇمادىل ءاوىر;
7. ەرەجەپ;
8. شاعبان;
9. رامازان;
10. شاۋەل
11. زۇلحاعدا،
12. ءزۇلحاججا;

قازاقشا اي اتتارى:

1. ناۋرىز;
2. كوكەك;
3. مامىر;
4. ماۋسىم;
5. شىلدە;
6. تامىز;
7. قىركۇيەك;
8. قازان;
9. قاراشا;
10. جەلتوقسان;
11. قاڭتار;
12. اقپان;

قازاق ەسەبىندەگى جاڭا جىل جىل باسى 21 ناۋرىزدان باستالادى. بۇل مۇسىلمان كۇنتىزبەسىندەگى مۋحاررام ايىنا تۋرا كەلەدى. گريگوريان ەسەبىندەگى قاڭتار ايىنان باستالادى.

كوكتەگى اي ءبىر جىل اۋناعاندا ون ەكى قونىسقا تۇگەل قوناقتاپ شىعادى، ايالداپ وتەدى. ونىڭ ساپارى وسى ون ەكى قۇت ۇياعا باعىنىشتى بولادى. ون ەكى قونىس، ون ەكى قۇت ۇيا ايدىڭ تولۋ-سولۋ، تۋ-باتۋ سىندى وزگەرىستەرىنەن كورىنىس بەرىپ تۇرادى. جەر بەتىنە جارىق جانە قاراڭعىلىعىن تۇسىرەدى. ءار ايدىڭ ون بەسى جارىق، ون بەسى قاراڭعى بولادى. تابيعاتتاعى اۋا-ايىنىڭ قۇبىلىپ، وزگەرۋىن ءبىر جىلداعى ون ەكى ايدىڭ قۇت ۇياسىنداعى وزگەرىسى كورسەتەدى دەپ قارايدى.

اسپان ايى قىستى كۇندەرى قۇت ۇياسىنان شالقايىپ تۋسا، كۇن سۋىق، سارى اياز بولادى. سول ايدا ارت-ارتىنان قارلى بوران سوعادى. دالادا ۇسكىرىك سۋىق، اق جورعا ءجۇرىپ تۇرادى. ال اي قۇت ۇياسىنان ەڭكەيىپ تۋسا كۇن جىلى بولادى. سول ايداعى اۋا-رايى جايلى بولادى.

kerey.kz