Köz qaras Sayasat

ÖZBEKSTAN-QAZAQSTAN: 2-0

kerey.kz

 |  Mar 15, 2017

Tayauda Özbekstannıñ jaña prezidenti Şavqat Mirziyaev şetelge twñğış saparın jasadı. Sondağısı köpşilik sarapşılar boljağanday Reseyge nemese Qıtayğa emes, Ortalıq Aziyadağı körşi elderge. Diplomatiyada jaña saylanğan basşınıñ qay elge birinşi baratını erekşe mänge ie. Atap aytqanda, ol arqılı sırtqı sayasatta basımdıq kimge beriledi, aymaqtağı ıqpal iesi kim ekendigi meñzeledi. Bwl twsta äsirese auzı küygen reseylik prezident Vladimir Putin boldı. Aldında jeke Täşkent pen Samarqanğa kelip, ol özbek äriptesine tığız ıntımaqtastıq jaylı uädelerin üyip-tögip ketken bolatın. İzinşe Resey sayasattanuşıları Mirziyaev özimizdiñ adam, endi Özbektiñ beti bizge beri qaraydı dep sendirdi. Tipti key ortalar jaqın arada Özbekstan Kreml' qaramağındağı Euraziyalıq ekonomikalıq odaqqa (EEO) kirui ıqtimal ekenin ayttı.

Olay bolmadı. Kerisinşe, EAO-ğa qosılmaq twrmaq, Özbek ağayındar bıltır Bişkekte ötken TMD sammitin de elegen joq. Endi mine Şavqat Mirziyaev alğaş at basın Türkmenstan men Qazaqstanğa bwrdı. Bwl qadam resmi Täşkenttiñ sırtqı sayasatta söz jüzinde emes, is jüzinde basımdıqtıñ Ortalıq Aziyadağı bauırlas memleketterge berip otırğanın körsetip otır. Ekinşiden, özbek eli halıqaralıq qatınastarda Resey, Qıtay, AQŞ, Europa sıqıldı alıp küşterge qaraylap köleñkesinde qalmay, derbes sayasat jürgizetinin bildiredi. Üşinşiden, aymaqtıq sahnada köşbasşı boluğa ıntıq bolğan Qazaqstandı ekinşi orınğa ığıstıruı äbden ıqtimal.

Bwl twrğıda aymaqtağı tarqatılmaq tüytkilder şaş etekten. Olardıñ qatarında Aral teñiziniñ apatınan qwtılu, aymaqtağı körşiles elderdiñ özara saudasın jañğırtu (jalpı sauda aynalımınıñ 5-aq payızı), şekaralıq dau-damaylardı tejeu, qauipsizdik pen twraqtılıqqa töngen qauip-qaterge tötep beru, Ortalıq Aziyadağı su tapşılığı men Amudariya, Sırdariya, basqa da transşekaralıq özenderdi tiimdi paydalanu bar. Europa men Aziyanı köpirşe baylanıstırıp twrğan aymaqtıñ tranzittik äleuetin arttıru öz aldına mañızdı. Qısqası, osı da tolıp jatqan özge mäselerdi eñseru aymaq elderiniñ ortaq erik-jigerinsiz mümkin emes. Al bwl töñirekte tek sırt küşterdiñ kömegine jüginu añqaulıqtıñ körinisi. Şıntuaytına kelgende Mäskeu. Beyjin, Uaşintonğa Ortalıq Aziyanıñ birtwtas, quattı boluı kerek emes, qayta bügingidey bıtırañqı, biri-birimen öştesip älsiregeni tiimdi. Jäne alğaş mälimdemeleri men isterine qarağanda resmi Täşkent osı aqiqattı moyındap qana koymay, tağırıqtan şığuğa talpınıp otır.

Ärine, qısqa merzimde Şavqat Mirziyaevtiñ jaña sayasatı zor nätijege äkele saluı neğaybıl. Jıldar, onjıldıqtar boyında qordalanıp kelgen tüytkilder äp-sätte şeşile salmaydı. Biraq Özbek basşılığınıñ bügingi tirşiligi keş te bolsa señniñ qozğalğanına wqsaydı. Endigi mäsele osı betbwrıstı aymaqtağı basqa sayasi ortalar qanşalıqtı qolday alatındığında. Jalpılama sözderden naqtı isterge köşu twrğısında sırtqı ıqpaldıñ qwrsauınan şığuğa qauqarı jete me basqa körşilerdiñ? Atalğan toptıñ işinde köp şarua Qazaqstanğa kelip tireledi. Qalay bolğanda da Özbekstan Ortalıq Aziyadağı halqınıñ sanı eñ köp, armiyası mıqtı el bolsa, Qazaqstan ekonomikalıq qwdireti twrğısınan basqalarınan köş ilgeri. Demek, aymaqtağı ıntımaqtastıq Täşkent pe Astanınıñ özara senimi men belsendi ıqpaldasuınsız mümkin emes.

Ras, sırt qarağanda, Qazaqstan men Özbekstan äleueti teñ körinedi. Alayda osı äleuettiñ sapalıq jağına üñilsek, basımdıq özbek ağayınnıñ enşisinde ekenin añğaramız. Birneşe däyek:

25-jıldıq egemendik tarihında Özbekstan şın mänisinde baquattı memleketke aynaldı. Eldiñ ideologiyası da, qoğamnıñ sana-sezimi de Özbek tiline, tarihına, mädenieti men dästürine negizdeldi. Tiisinşe twtas ta mığım qoğam retinde Özbekstan bayandı bolıp ülgerdi. Körşiles Qazaqstanda bolsa, jağday mülde basqaşa. Wlttıq bolmıstı jañğırtıp, soğan arqa süyeudiñ ornına äli künge şeyin orıs tiliniñ bwğauınan şığa almay keledi. Endi Üştildilik bağdarlamasın jeleu etip, memleket qwrauşı halıq tilimen qosa tarihınan, mädenietinen, dilinen maqrwm qaluda. Bwl sayasat bälkim özge wlıstardı renjitpeudiñ qajetinen tuındağan da şığar. Alayda memleket qwru ürdisine kelgende bügingi Qazaqstan közdelgen maqsatqa jetpegeni anıq.

Aqparattıq-nasihattıq salada däl sol körinis. Atalğan kezeñde özbekter söz bostandığın qatqıl şektese de, tolıqqandı töl media-keñistigin jasaqtay aldı. Nätijesinde azamattarınıñ basım böligi, äsirese jastarı, Özbek müddesine berilgen. Qazaqstanda bolsa, ahual özgeşe. Wlttıq wstanım barınşa tejelgen jağdayda bir jağınan qoğamnıñ oyı Reseyge qaray oyıssa, ekinşi jağınan Batısqa wmtılsa, üşinşi jağınan asıra dinşil ideologiyağa wrınğan. Bwğan memleketti iştey jaylağan jemqorlıq, älimjettik, ädilsizdik, aqşağa tabınu sekildi keselderdi qossa, onday ortanıñ iştey qanşalıqtı älsiz, sırtqı ıqpalğa köngiş ekenin añğaru qiınğa soqpaydı.

Aln endi işki sayasatta qalıptasıp qalğan stereotip – adam bostandıqtarı, demokratiya salasında Qazaqstan Özbekstannan köş ilgeri. Aqiqatında soñğı uaqıtqa şeyin solay bop keldi. Oğan wlttıq qauipsizdikti saqtau qajettigi nemese bwrınğı prezident Islam Kärimovtıñ öktem sayasatı sebep bolğan şığar. Alayda zaman öte bwl bağıtta da resmi Täşkent qatañ avtoritarlıq jüyeden demokratiyalıq jılımıqqa ayaq basqanğa wqsaydı. Atap, aytqanda, Kärimovtıñ özi jeke basqa tabınuşılıq, jemqorlıq, şendilerdiñ qwtıruı sındı keleñsizdikterge jol bermedi. Endi onıñ sayasi mwrageri Şavqat Mirziyaevtiñ jaña reformalardı, onıñ qatarında öñir basşıların bwrınğışa tağayındau emes, halıqtıñ özi saylauı qajet ekenin wsındı.

Ökiniştisi, Qazaqstanda ürdis principti türde özgeşe. Onıñ deni 1990-jıldardağı parlamenttik jüyeden 2000-jıldardan beri superprezidenttik bilikke moyın wsınğanı. Al uaqıt ötken sayın qabıldanıp otırğan demokratiyalıq-mıs şeşimder qalıptasqan jüyeni odan beter küşeytpese, teñestirer emes. Qarjıgerlerdiñ mınaday qağidatı bar: barlıq jwmırtqanı bir sebetke saluğa bolmaydı. Sayasatta da däl solay. İşki isterde lauazımnıñ bärin bir twlğağa artıp qoyu bolsın, sırtqı sayasatta müddeniñ bärin jılğız Reseyge berip qoyu bolsın, qay jağınan qauipti.

Qazaq pen Özbek arasında keltirilgen bağıttar boyınşa eñ ülken jetistigimiz retinde ekonomika men qarjı salası atalıp kelgen edi. Äytkenmen, bizdegi ikemsiz de twyıq basqarudıñ kesirinen ol da büginde tığıraqqa tirelgen. Mwnay men gazğa degen älemdik bağalar qwldırauı mwñ eken, ekonomika dağdarısqa wşırap wlttıq valyuta dollarğa şaqqanda 80 payızğa qwnsızdanıp şığa keldi. Bası bar, ayağı joq damu bağdarlamaları, twsauı bügin kesilip, erteñ jabılıp jatqan käsiporındar, naqtı istermen aralasu ornına qajeti şamalı imidjdik OBSE sammiti, Aziyada, Ekspo sıqıldı jıltıraqtarmen äueztenu – bwl da Qazaqstannıñ bügingi ayanıştı tirşiligi. Sol türimen Qazaqstan damığan 30 eldiñ qatarına kirem dep jürip 50-ten şığıp qaldı.

Özbekter bolsa, altın uaqıtın sauattı paydalanıp, halıq aqşasın talan-tarajğa salmay talay isti bitirdi. Mäselen, soñğı 25 jılda bwl elde su jaña gaz, mwnay, maqta öñdeu zauıttarı, toqıma fabrikaları boy köterdi, tolıqqandı kölik öndiru önerkäsibi jolğa qoyıldı, özin 100 payız otandıq azıq-tülikpen qamtuğa qol jetkizildi (Qazaqstanda – 50 payız). Nätijesinde soñğı on jıl boyında üzbey Özbek ekonomikası joğarı qarqınmen damıp keledi, orta eseppen jılına 7-8 payızdıq körsetkişpen. Salıstırma üşin Qazaqstan Jalpı işki önimi jılına bolğanı 0,5-1 payızğa wlğayıp otır. Onıñ özi statistikalıq salağa şendilerdiñ aralasuınan keyin.

Al eñ bastısı Özbekstan şın mänisinde wlttıq naqıştağı Täuelsiz memleketke aynaldı. Köñilge tise de, Qazaqstan bwl maqsatqa jete almauı bwlay twrsın, äli de sovettik-reseylik şekpennen şığa almay äure. Endeşe Kuveytti iä bolmasa Oñtüstik Koreyanı quıp jetemiz degennen ne payda? Arzanqol nauqanşıldıqtı qoyıp eñ bolmasa janımızdağı bauırımızdan üyrengen abzal.

Avtor: Rasul Jwmalı

exclusive.kz