Reuters fotografı Kunaşir aralında tüsirgen ittiñ sureti. Bwl Resey ielenip alğan tört araldıñ biri, Japoniya onı soltüstiktegi öz territoriyası sanaydı. Kunaşir aralı Japoniyanıñ negizgi territoriyasınan nebarı 20 şaqırım qaşıqtıqta ornalasqan.

Kunaşir aralında kölikte ernin boyap otırğan orıs äyeli. Araldarğa qatıstı dau Resey men Japoniyanıñ Ekinşi düniejüzilik soğıs ayaqtalğanın resmi bekitetin beybit kelisimge äli künge deyin qol qoymağanın bildiredi. Jergilikti twrğın äyelderdiñ biri aytqanday: «Soğıs joq, beybitşilik te ornamağan».

Kuril araldarı (ortada) Japoniya men Resey arasın tilip ötken wstaranıñ izi ispettes. Eki el arasındağı tarihi şekara bwrın bwl araldardan soltüstikke qaray ötetin, alaydı Ekinşi düniejüzilik soğıstan keyin şekara oñtüstikke qaray jıljıp, Japoniyanıñ negizgi territoriyasınıñ irgesine tireldi.

Ekinşi düniejüzilik soğıs qarsañında AQŞ pen Wlıbritaniya Mäskeuge eger SSSR Japoniyağa qarsı soğıs aşsa, qarımına Kuril araldarın beruge uäde etken. Mına surette älgi araldardıñ birine sovet äskeriniñ tüsip jatqan säti beynelengen.

1945 jılı Kuril araldarın basıp alğan kezde qaza tapqan sovet jauıngeriniñ süyegi. Tokio Japoniyanıñ negizgi territoriyasına taqau ornalasqan tört aral Kuril tizbeginiñ böligine jatpaytının, sondıqtan SSSR-diñ ol araldardı basıp aluğa haqı bolmağanın aytadı.

Kunaşir aralındağı japon ziratı. 1945 jılı araldı sovet äskeri basıp alğannan keyin eki jıl boyı onda japondar men SSSR azamattarı aralas twrğan (ol turalı oqiğalar 2014 jılı şıqqan animaciyalıq fil'mde surettergen). 1947 jılı SSSR basşısı Iosif Stalin japondardı bwl araldan Japoniya territoriyasına küştep köşirudi bwyırğan.

Iturup aralındağı qıs. Büginde daulı araldar territoriyasında 19 mıñğa juıq reseylikter twrıp jatır.

Kunaşir aralı mañındağı şığanaqta ımırt jabılğan kez. Jergilikti twrğındardıñ negizgi tabıs közi – balıq aulau, biraq tiisti infraqwrılım salınbağandıqtan mwnda twratındardıñ ekonomikalıq bolaşağı bwlıñğır bolıp körinedi. Araldar 1947 jılı küştep köşirilgen japon azamatı 2005 jılı atamekenine kelgende mwndağı jağdaydı «qwla düz» dep surettegen.

Kunaşir aralındağı Lenin eskertkişi janınnan ötip bara jatqan sovet äskeri qızmetkeri, 1989 jıl. Sovet odağı tarağannan keyin köp wzamay Kuril twrğındarı Japoniya ükimetine bwl araldardı qaramağına alu turalı ötiniş jasauğa kelisesiz be degen saualmen «referendum» ötkizgen. Reseylik şeneunik dauıs berudi wyımdastıru turalı bastama kötergen jergilikti twrğındardı sögip, «bwl adamdardıñ köpşiligi – eşkim de, eş närse de emes» degen.

Kunaşir aralı jağalauındağı teñiz mısıqtarı. Daulı araldar töñiregindegi suda balıq pen teñiz januarlarınıñ nebir türi tirşilik etedi. Balıq şaruaşılığınıñ ekonomikalıq älueti jılına tört milliard dollar dep bağalanadı. Japoniya biligi eger Resey daulı tört araldı özine qaytaratın bolsa, oñtüstik Kuril araldarınıñ balıq şaruaşılığı men turistik äluetin wqıppen paydalanuğa uäde etken.

Reseylik balıqşılar oñtüstik Kuril araldarın Reseydiñ qaramağında qaldırudı qoldau şeruin ötkizip twr, 1990 jıldardıñ bası. 2016 jılı ötkizilgen saualnama nätijesi boyınşa, reseylikterdiñ 78 payızı araldardı Japoniyağa qaytaruğa qarsılıq bildirgen.

Oñtüstik Kuril araldarınıñ birindegi japon äskeri tankiniñ qañqası. Reseylikterdiñ köpşiligi SSSR 20 million azamatınan ayırılğan swrapıl soğısta nacistik Germaniyanıñ odaqtası bolğan elge araldardı qaytaru turalı ideyanı qabıldamaydı. Reseylik sayasatkerlerdiñ biri kezinde bwl mäsele boyınşa ayqın wstanımdı bildirip, bılay dep mälimdegen: «[Japoniya] soğıstı bastağan jäne jeñilgen el retinde tolıq jäne sözsiz kapitulyaciya turalı aktige qol qoyğanın, ol akti boyınşa territoriyası men sayasi tağdırı jeñimpazdıñ erkinde ekenin wmıtpağanı jön».

Kuril araldarı mañındağı atom süñguir kemesi, 1998 jıl. Daulı araldarğa qatıstı Reseydiñ wstanımına Mäskeudiñ äskeri strategiyası da sebep bolıp otır: oñtüstik Kuril araldarınıñ arasınan ötetin tereñ su dälizi Resey süñguir kemelerine Tınıq mwhitqa şığuına mümkindik beredi.

Şikotan – Resey men Japoniya arasındağı daulı araldardıñ biri. Eger bwl territoriyanı Japoniya alatın bolsa ol jerde AQŞ äskeri bekinisi payda boluı mümkin dep qauiptenetin Mäskeudiñ araldardı beruge kelise qoyatını kümändi. Äytkenmen, jer dauı şeşimin tabuı da äbden mümkin: 2013 jılı Japoniya prem'er-ministrimen beybit kelisim jasau mümkindigin talqılağan kezde Resey prezidenti Vladimir Putinniñ «hikivaki» (dzyudoda «itjığıstı» bildiretin ädis) turalı aytqanı bar.

Eki tarap üşin de eñ tiimdi şeşim «eki plyus al'fa» täsili bolmaq, ol boyınşa Japoniyağa Şikotan aralı (surette) men Habomai aralı (balıq aulau aymaqtarımen birge) jäne tağı bir aral (Resey kelisetin bolsa ol qosımşa anıqtaladı) ötedi. Bwl jağdayda Japoniya osı uaqıtqa deyin daulap kele jatqan eki ülken aral – Kunaşir men Ituruptı qaytarudı talap etuden bas tartatın boladı.

Kunaşir aralındağı tuıstarınıñ ziratına kelgen japondar. Taldauşılar «eki plyus al'fa» täsili boyınşa Japoniyağa eki ülken aral mañında balıq aulauğa nemese Japoniya azamattarına daulı araldarğa emin-erkin barıp, onda biznes jürgizuge qwqıq berilui mümkin deydi. Eger Resey men Japoniya eki jaqqa da qolaylı şeşimge qol jetkizetin bolsa, Ekinşi düniejüzilik soğıs ayaqtalğanın resmi bekitetin beybit kelisimge qol qoyıluı mümkin.                       Azat Europa / Azattıq radiosı