Reuters فوتوگرافى كۋناشير ارالىندا تۇسىرگەن ءيتتىڭ سۋرەتى. بۇل رەسەي يەلەنىپ العان ءتورت ارالدىڭ ءبىرى، جاپونيا ونى سولتۇستىكتەگى ءوز تەرريتورياسى سانايدى. كۋناشير ارالى جاپونيانىڭ نەگىزگى تەرريتورياسىنان نەبارى 20 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان.

كۋناشير ارالىندا كولىكتە ەرنىن بوياپ وتىرعان ورىس ايەلى. ارالدارعا قاتىستى داۋ رەسەي مەن جاپونيانىڭ ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس اياقتالعانىن رەسمي بەكىتەتىن بەيبىت كەلىسىمگە ءالى كۇنگە دەيىن قول قويماعانىن بىلدىرەدى. جەرگىلىكتى تۇرعىن ايەلدەردىڭ ءبىرى ايتقانداي: «سوعىس جوق، بەيبىتشىلىك تە ورناماعان».

كۋريل ارالدارى (ورتادا) جاپونيا مەن رەسەي اراسىن ءتىلىپ وتكەن ۇستارانىڭ ءىزى ىسپەتتەس. ەكى ەل اراسىنداعى تاريحي شەكارا بۇرىن بۇل ارالداردان سولتۇستىككە قاراي وتەتىن، الايدى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن شەكارا وڭتۇستىككە قاراي جىلجىپ، جاپونيانىڭ نەگىزگى تەرريتورياسىنىڭ ىرگەسىنە تىرەلدى.

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس قارساڭىندا اقش پەن ۇلىبريتانيا ماسكەۋگە ەگەر سسسر جاپونياعا قارسى سوعىس اشسا، قارىمىنا كۋريل ارالدارىن بەرۋگە ۋادە ەتكەن. مىنا سۋرەتتە الگى ارالداردىڭ بىرىنە سوۆەت اسكەرىنىڭ ءتۇسىپ جاتقان ءساتى بەينەلەنگەن.

1945 جىلى كۋريل ارالدارىن باسىپ العان كەزدە قازا تاپقان سوۆەت جاۋىنگەرىنىڭ سۇيەگى. توكيو جاپونيانىڭ نەگىزگى تەرريتورياسىنا تاقاۋ ورنالاسقان ءتورت ارال كۋريل تىزبەگىنىڭ بولىگىنە جاتپايتىنىن، سوندىقتان سسسر-ءدىڭ ول ارالداردى باسىپ الۋعا حاقى بولماعانىن ايتادى.

كۋناشير ارالىنداعى جاپون زيراتى. 1945 جىلى ارالدى سوۆەت اسكەرى باسىپ العاننان كەيىن ەكى جىل بويى وندا جاپوندار مەن سسسر ازاماتتارى ارالاس تۇرعان (ول تۋرالى وقيعالار 2014 جىلى شىققان انيماتسيالىق فيلمدە سۋرەتتەرگەن). 1947 جىلى سسسر باسشىسى يوسيف ستالين جاپونداردى بۇل ارالدان جاپونيا تەرريتورياسىنا كۇشتەپ كوشىرۋدى بۇيىرعان.

يتۋرۋپ ارالىنداعى قىس. بۇگىندە داۋلى ارالدار تەرريتورياسىندا 19 مىڭعا جۋىق رەسەيلىكتەر تۇرىپ جاتىر.

كۋناشير ارالى ماڭىنداعى شىعاناقتا ىمىرت جابىلعان كەز. جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ نەگىزگى تابىس كوزى – بالىق اۋلاۋ، بىراق ءتيىستى ينفراقۇرىلىم سالىنباعاندىقتان مۇندا تۇراتىنداردىڭ ەكونوميكالىق بولاشاعى بۇلىڭعىر بولىپ كورىنەدى. ارالدار 1947 جىلى كۇشتەپ كوشىرىلگەن جاپون ازاماتى 2005 جىلى اتامەكەنىنە كەلگەندە مۇنداعى جاعدايدى «قۇلا ءدۇز» دەپ سۋرەتتەگەن.

كۋناشير ارالىنداعى لەنين ەسكەرتكىشى جانىننان ءوتىپ بارا جاتقان سوۆەت اسكەري قىزمەتكەرى، 1989 جىل. سوۆەت وداعى تاراعاننان كەيىن كوپ ۇزاماي كۋريل تۇرعىندارى جاپونيا ۇكىمەتىنە بۇل ارالداردى قاراماعىنا الۋ تۋرالى ءوتىنىش جاساۋعا كەلىسەسىز بە دەگەن ساۋالمەن «رەفەرەندۋم» وتكىزگەن. رەسەيلىك شەنەۋنىك داۋىس بەرۋدى ۇيىمداستىرۋ تۋرالى باستاما كوتەرگەن جەرگىلىكتى تۇرعىنداردى سوگىپ، «بۇل ادامداردىڭ كوپشىلىگى – ەشكىم دە، ەش نارسە دە ەمەس» دەگەن.

كۋناشير ارالى جاعالاۋىنداعى تەڭىز مىسىقتارى. داۋلى ارالدار توڭىرەگىندەگى سۋدا بالىق پەن تەڭىز جانۋارلارىنىڭ نەبىر ءتۇرى تىرشىلىك ەتەدى. بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ ەكونوميكالىق الۋەتى جىلىنا ءتورت ميلليارد دوللار دەپ باعالانادى. جاپونيا بيلىگى ەگەر رەسەي داۋلى ءتورت ارالدى وزىنە قايتاراتىن بولسا، وڭتۇستىك كۋريل ارالدارىنىڭ بالىق شارۋاشىلىعى مەن تۋريستىك الۋەتىن ۇقىپپەن پايدالانۋعا ۋادە ەتكەن.

رەسەيلىك بالىقشىلار وڭتۇستىك كۋريل ارالدارىن رەسەيدىڭ قاراماعىندا قالدىرۋدى قولداۋ شەرۋىن وتكىزىپ تۇر، 1990 جىلداردىڭ باسى. 2016 جىلى وتكىزىلگەن ساۋالناما ناتيجەسى بويىنشا، رەسەيلىكتەردىڭ 78 پايىزى ارالداردى جاپونياعا قايتارۋعا قارسىلىق بىلدىرگەن.

وڭتۇستىك كۋريل ارالدارىنىڭ بىرىندەگى جاپون اسكەري تانكىنىڭ قاڭقاسى. رەسەيلىكتەردىڭ كوپشىلىگى سسسر 20 ميلليون ازاماتىنان ايىرىلعان سۇراپىل سوعىستا ناتسيستىك گەرمانيانىڭ وداقتاسى بولعان ەلگە ارالداردى قايتارۋ تۋرالى يدەيانى قابىلدامايدى. رەسەيلىك ساياساتكەرلەردىڭ ءبىرى كەزىندە بۇل ماسەلە بويىنشا ايقىن ۇستانىمدى ءبىلدىرىپ، بىلاي دەپ مالىمدەگەن: «[جاپونيا] سوعىستى باستاعان جانە جەڭىلگەن ەل رەتىندە تولىق جانە ءسوزسىز كاپيتۋلياتسيا تۋرالى اكتىگە قول قويعانىن، ول اكتى بويىنشا تەرريتورياسى مەن ساياسي تاعدىرى جەڭىمپازدىڭ ەركىندە ەكەنىن ۇمىتپاعانى ءجون».

كۋريل ارالدارى ماڭىنداعى اتوم سۇڭگۋىر كەمەسى، 1998 جىل. داۋلى ارالدارعا قاتىستى رەسەيدىڭ ۇستانىمىنا ماسكەۋدىڭ اسكەري ستراتەگياسى دا سەبەپ بولىپ وتىر: وڭتۇستىك كۋريل ارالدارىنىڭ اراسىنان وتەتىن تەرەڭ سۋ ءدالىزى رەسەي سۇڭگۋىر كەمەلەرىنە تىنىق مۇحيتقا شىعۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى.

شيكوتان – رەسەي مەن جاپونيا اراسىنداعى داۋلى ارالداردىڭ ءبىرى. ەگەر بۇل تەرريتوريانى جاپونيا الاتىن بولسا ول جەردە اقش اسكەري بەكىنىسى پايدا بولۋى مۇمكىن دەپ قاۋىپتەنەتىن ماسكەۋدىڭ ارالداردى بەرۋگە كەلىسە قوياتىنى كۇماندى. ايتكەنمەن، جەر داۋى شەشىمىن تابۋى دا ابدەن مۇمكىن: 2013 جىلى جاپونيا پرەمەر-مينيسترىمەن بەيبىت كەلىسىم جاساۋ مۇمكىندىگىن تالقىلاعان كەزدە رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير ءپۋتيننىڭ «حيكيۆاكي» (دزيۋدودا «يتجىعىستى» بىلدىرەتىن ءادىس) تۋرالى ايتقانى بار.

ەكى تاراپ ءۇشىن دە ەڭ ءتيىمدى شەشىم «ەكى پليۋس الفا» ءتاسىلى بولماق، ول بويىنشا جاپونياعا شيكوتان ارالى (سۋرەتتە) مەن حابوماي ارالى (بالىق اۋلاۋ ايماقتارىمەن بىرگە) جانە تاعى ءبىر ارال (رەسەي كەلىسەتىن بولسا ول قوسىمشا انىقتالادى) وتەدى. بۇل جاعدايدا جاپونيا وسى ۋاقىتقا دەيىن داۋلاپ كەلە جاتقان ەكى ۇلكەن ارال – كۋناشير مەن يتۋرۋپتى قايتارۋدى تالاپ ەتۋدەن باس تارتاتىن بولادى.

كۋناشير ارالىنداعى تۋىستارىنىڭ زيراتىنا كەلگەن جاپوندار. تالداۋشىلار «ەكى پليۋس الفا» ءتاسىلى بويىنشا جاپونياعا ەكى ۇلكەن ارال ماڭىندا بالىق اۋلاۋعا نەمەسە جاپونيا ازاماتتارىنا داۋلى ارالدارعا ەمىن-ەركىن بارىپ، وندا بيزنەس جۇرگىزۋگە قۇقىق بەرىلۋى مۇمكىن دەيدى. ەگەر رەسەي مەن جاپونيا ەكى جاققا دا قولايلى شەشىمگە قول جەتكىزەتىن بولسا، ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس اياقتالعانىن رەسمي بەكىتەتىن بەيبىت كەلىسىمگە قول قويىلۋى مۇمكىن.                       ازات ەۋروپا / ازاتتىق راديوسى