Aman Şotaev

Kenesarı Hannıñ (serikteriniñ), şeyit bolğanına 170 jıl toldı. Osı aytulı datağa dayındıqtar qalay jürgizilude.

Aldıñğı maqalalarımızda Qazaqtıñ soñğı hanı – Kenesarınıñ, serikterimen birge şeyit-opat bolğanına biıl 170 jıl tolıp otırğandığı jäne osı aytulı oqiğalardı zerdeleu üşin, üstimizdegi jıldıñ 7-qazanında, qasietti Tarazda arnayı ğılımi-tanımdıq konferenciya jäne qazaqi-dini twrğıdağı «As» beriletindigi turalı birneşe ret BAQ-da habarlağan bolatınbız.

Kenesarı Han dese eleñ etpeytin qazaq joq! Ol tüsinikti de, öytkeni, Qazaqtıñ soñğı hanı – öşpes örşildigimen, qaytpas qaysarlığımen, halıqqa degen riyasız köñilimen el esinde mäñgi qalğan. Han turalı zertteuler, jazbalar, auız ädebietindegi tolğamdar birşama barşılıq ekenin de ayta kelip, biılğı mausım ayında arnayı jinaq şıqqanın da atap ötkimiz keledi.

Barlığı 38 avtordıñ şığarmaların qamtığan, 25,5 baspa tabaqtıq, professor A. Şotaevtıñ jäne A. Altaydıñ qwrastıruımen 500 dana bolıp şıqqan jinağımız Respublikanıñ tügeldey derlik öñirlerine taratıldı. Elimizdiñ köptegen belgili azamattarı jinaqqa «öte jaqsı» közqarasta ekendikterin bildirude.

Osı twsta atalğan şaralardı wyımdastıruşı ıntalı toptıñ müşesi – Qanatbek Jaqsılıqwlı atalğan jinaqtı El Prezidenti – N. Ä. Nazarbaevqa joldap, Elbasınıñ: «ötkizilmekşi is-şaralardı tolığımen qoldaytındığı jäne igi isterdiñ halqımızdıñ bereke-birligin arttıruğa qızmet ete bersin…» degen izgi tilegin jetkizgendigi turalı jauap kelgendigin ayta ketelik.

Alda ötetin is-şaralardı wyımdastıruda körsetip jatqan belsendilikteri üşin arnayı maqalalardı toqtausız jariyalap jatqan “Abai.kz”; “Jas Alaş”; “Kazahstanskaya Pravda”; “Egemen Qazaqstan” t.b. BAQ-na jäne «Qazaq Handığınıñ 550 jıldığı» atap ötkizilgen qasietti Jambıl oblısınıñ äkimdigine, basqa da kömek qolın sozuşılarğa, ülken alğısımızdı bildiremiz.

Respublikalıq-Halıqaralıq deñgeydegi «Ğılımi-konferenciyanı» ötkizuge Taraz Memlekettik Universiteti jäne Almatıdağı Ş. Uälihanov atındağı tarih institutınıñ mamandarı dayındıqtar jürgizude. Ötken oqu jılında Taraz oblısı boyınşa barlıq mektepterde «Kenesarı oquları» ötkizildi. Osı bayqaudıñ qorıtındısı boyınşa «Üzdik» dep tanılğan 8-sınıp oquşıları: Janwzaq Mädi men Jwmadil Aqnwrdıñ şığarmaları elimizge tanımal twlğalardıñ eñbekterimen birge atalğan jinaqqa engizildi. Osı jinaqtı qaytadan, köbeytip basıp, mektepterge, oqu orındarına, kitaphanalarğa taratu turalı da wsınıstar tüsip jatır. Onday wsınıstardı jäne 7-qazan künderi Taraz qalasında «Wlttıq» sport türlerinen jarıstar ötkizulerdi de qarastıru josparımızda bar. Äytkenmen, bäri de qarajatqa baylanıstı.

Kenesarı han turalı az aytılğan joq, aytıla da bermekşi. Han twlğasına jañaşa qarap, onıñ şınayı bağasın beru isi Qazaqstan täuelsizdikke jetken soñ qarqındı türde qolğa alındı. Köptegen tarihşılar, zerteuşiler t.b. öz eñbekterin jariyaladı. 2002 jılı Hannıñ tuğanına 200 jıl toluına oray halıqaralıq ğılımi konferenciya ötti. Astana qalasında Kenesarı hanğa eskertkiş qoyılğan jäne onıñ esimimen atalatın köşeler bar. Han turalı, akademik M. Qoygeldi ağanıñ keñesimen tüsirilgen dokumental'dı fil'm köpşilik köñilinen şıqtı.

Biıl Kenesarı hannıñ tuğanına – 215, opat bolğanına (Naurızbay jäne de basqa tuıs, serikterimen birge) – 170, Wlt-Azattıq kürestiñ bastalğanına – 180, Swltan Sızdıqtıñ (Sadıq) tuğanına – 180 jıl tolğandığın qaytalay ketelik. Osığan oray, Respublikanıñ basqa da oblıs äkimderin, sanalı azamattardı joğarıdağı mäselelerge öz ülesterin qosıp, atsalısuğa şaqıramız.

Kömek qolın wsınam deuşiler, Almatı qalasındağı prof. Aman Şotaevqa (8-701-798-27-43) habarlasularıñızğa boladı.

Aman Şotaev, professor

Abai.kz

Tags Kenesarı

Attığa jol, auızdığa söz bermegen Twrım batır

kerey.kz

Är däuirde halıqtıñ pana twtar, qormal sanar qwrmetti azamattarı boladı, solardıñ biri zamanı Attığa jol, auızdığa söz bermeytin, batırlığımen halqı jaqta twrıp, mınau ortası men mekenin qorğau jolında sırt jauğa ses bolıp kelgen Twrım batırdı tuğan halqı mäñgi wmatpaydı. Twrım bala küninen baluandığımen, qamşıgerligimen atı şıqqan, eseyip at jalın tartıp mine köz alartqan jaularınıñ betin qaytarıp közge tüskendikten «bwl öñirde Twrım bar» dep sırt jaular attap baspaytın bolğan. Twrım ömiriniñ soñında ziratın qazıp, qabırın twrğızıp qoyıp qajılıq saparğa attanıp, qaytarında bügingi Semey öñiri mañına kelgende twyıqsız dünie salıp, jol joldastarı süyekte bwzbay Sarterektegi özi äzirlep ketken qabırğa jetkizip, el, jwrtına tabıs etidi. Iteli ruınıñ bir mwnşa atası Ajı güñ bolıp
«Sen esirke, tınış wyıqtat, baq sözime!» /ABAY/

kerey.kz

Bizdiñ qazaqta «malğa dostıñ maldan basqa mwñı joq» – «maldan boğı ğana böten» talay jarımes Abaydıñ atına neşe türli söz aytqan. Onıñ işinde saudager ğana emes, özin “söz wstağan”, “el wstağan” sanaytındar da boldı. Bwlarğa Abaydıñ özi jauap berip ketken: «Tınış wyıqtat, sen esirke, baq sözime!». Al, anau jigit «maldıñ buımen» negizgi oyın dwrıs jetkize almağan siyaqtı. Ol, «Qwnekeñ malın şığındap, Abaydı oqıtıp, jağday jasamağanda qalay bolar edi… Biz de sol Qwnekeñ siyaqtımız…» degendi aytpaqşı boldı – au deymin… Qwnekeñ qayda, sen qayda… «Quatı küşti nwrlı söz, Quatın bilgen abaylar…» – deydi Abay. Sözdiñ quatın bilmegen öte qiın, küyip qaluıñ mümkin… Osı arada Britaniyanıñ Prem'er – ministri bolğan Bendjamin Dizraelidiñ
Tibet asqan köş ne sebepti bastaldı?

kerey.kz

1883-jılı Altaydan Jamısbay bastağan qazaqtar alğaş ret Barköl jerine köşip bardı, 1887-1891-1895 jıldarı tağıda köşip kelgender boldı. onan keyinde köşip kelgender boldı, mısalı 1912-1913 jıldarı, 1920 jıldarı, 1924-1929 jılı kelgenler boldı, olardıñ deni Altaydan bolatın. 1912 jıldan keyin manju biligi qwlap qıtay biligi ornadı, 1928 jılı bilikke kelgen Jin Şurın Altay töresi Qasımqan wlı Şäripqandı, Tarbağatay töresiniñ wlı Qızırdı, Barköl qazaq ükirdayı Äliptiñ wlı Elisqandı Ürimjide oqıttı, Elisqan zamanauy Äskeri bilim aldı, qıtay tilin üyrendi. Onı 200 adamdıq qarulı qazaqqa basşı etip onı «Şığıs Şıñjañ şegara qorğanıs otriyadı» dep atadı. 1931 jılı Qwmıl wyğırları Qojaniyazdıñ bastauında köterilis jasadı. Oqiğa Bir qıtay äsker basınıñ bir wyğır qızdı zorlıqpen äyel etip almaq
Mırjaqıp Dulatov türmede jatqanda jazğan öleñi

kerey.kz

Jeke arhivimnen tabılğan qwndı mwrağat «Mırjaqıp Dulatov türmede jatqanda jazğan öleñi) Bwl öleñdi 1980 – jılı Ör Altaydıñ Köktoğay audanına qarastı Düre auılında 61 jastağı Qauan Orınbasarwlı degen aqsaqal aytqanınan jeke arhivimde saqtalıp qalğanınan tauıp oqırmanmen bölisip otırmın. Ay, qwday – au, aqqa jaq, Öziñi ayan men naqaq. Aqiqat degen jolıñnın, Abıroyıñdı aşpa haq. Ayatbenen qadısqa, Alla niet aq iske. Jan almasam joq edi-au, Jaza tartsın degen baq. Meni sottap baylatıp, Zığırdandı qaynatıp. Masayrasın mäz bolıp, Qinağandı öziñ tap Jaqın jerden jau şığıp, Maqül isten dau şığıp. Dwşpan üstap qolımnan, Itter tistep tonımnan. Jaman tosu bolğan şaq, Tütqın bolıp tarığıp, Jalğız jatıp zarığıp, Aşu qısıp oydı alıp, Dert jäyilip boydı
Ğalım Boqaş mereyli 50 jasta

kerey.kz

Altyn Magauina Bügin Atamızdıñ eñ jaqın şäkirtteriniñ biri, bizdiñ bauırımız, qazaqtıñ maqtan twtatın jastarınıñ biri Ğalım Boqaş mereyli 50 jasqa tolıp otır. Biz üşin bwl kün – jay ğana Ğalımnıñ tuğan kün emes, bwl – onıñ jartı ğasırlıq önegeli ömir jolınıñ, adal eñbeginiñ, biik parasat pen adamgerşiliginiñ merekesi. Biz Ğalımdı tek tereñ bilimi üşin emes, ülken jüregi üşin qadirleymiz. Ğalımnıñ älemniñ eñ bedeldi oqu orındarınıñ biri – Oksford universitetinde bilim alıp, “Azattıq radiosında jemisti eñbek etip, büginde Amerika Qwrama Ştattarınıñ memlekettik qızmetinde abıroylı jwmıs atqarıp jürgeni onıñ tabandılığınıñ, bilimge qwştarlığınıñ jäne eñbekqorlığınıñ ayqın körinisi. Alayda adamnıñ şınayı bağası onıñ qızmetimen nemese jetken jetistikterimen ğana ölşenbese kerek. Adamnıñ qadiri onıñ jüreginde,